श्रीगरुडमहापुराणम- 161 धन्वन्तरिरुवाच । उदराणां निदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । रोगाः सर्वे ऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 161 dhanvantariruvāca / udarāṇāṃ nidānañca vakṣye suśruta tacchṛṇu / rogāḥ sarve 'pi mandāgnau sutarāmudarāṇi tu

अनीर्णामयाश्चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात । ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी?

anīrṇāmayāścāpyanye jāyante malasaṃcayāt / ūrdhvādho vāyavo ruddhvā vyākulāvipravāhiṇī?

प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान । आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः

prāṇānapānānsaṃdūṣya kuryustānmāṃsasandhigān / ādhmāpya kukṣimudaramaṣṭadhā te ca bhedataḥ

पृथग्दोषैः समस्तौश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः । तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः

pṛthagdoṣaiḥ samastauśca plīhavaṅkṣakṣatodakaiḥ / tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ sarvapādakarodarāḥ

नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात कुक्षयः । पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम

naṣṭaceṣṭabalāhārāḥ kṛtapradhmāt kukṣayaḥ / puruṣāḥ syuḥ pretarūpā bhāvinastasya lakṣaṇam

क्षुन्नाशो ऽरुचिवत्सर्वं सविदाहञ्च पच्यते । जीर्णान्नं यो न जानाति सो ऽपथ्यं सेवतेनरः

kṣunnāśo 'rucivatsarvaṃ savidāhañca pacyate / jīrṇānnaṃ yo na jānāti so 'pathyaṃ sevatenaraḥ

क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पो ऽविचेष्टितः । विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयो ऽपिच

kṣīyate balamaṅgasya śvasityalpo 'viceṣṭitaḥ / viṣayāvṛttibuddhiśca śokaśoṣādayo 'pica

रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि । जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः

rugbastisandhau satataṃ laghvalpabhojanairapi / jarājīrṇo balabhraṃśo bhavejjaṭhararogiṇaḥ

स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गो ऽल्पवह्निता । दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे

svatantratandrālasatā malasargo 'lpavahnitā / dāhaḥ śvayathurādhmānamantre salilasambhave

सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम । गवाक्षवच्छिराजालैरुदरं गुड्गुडायते

sarvatra toye maraṇaṃ śocanaṃ tatra niṣphalam / gavākṣavacchirājālairudaraṃ guḍguḍāyate

नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति । मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः

nābhimantraśca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati / mārute hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ

सशब्दो निः सरेद्वायुर्वहते मूत्रमल्पकम । नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम

saśabdo niḥ saredvāyurvahate mūtramalpakam / nātimātraṃ bhavellaulyaṃ narasya virasaṃ mukham

तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु । कुर्क्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभदनम

tatravātodare śothaḥ pāṇipānmukhakukṣiṣu / kurkṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharukparvabhadanam

शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः । श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता

śuṣkakāsāṅgamardādhogurutāmalasaṃgrahaḥ / śyāmāruṇatvagāditvaṃ mukhe ca rasavaddhitā

सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम । आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः

satodabhedamudaraṃ nīlakṛṣṇaśirātatam / ādhmātamudare śabdamadbhutaṃ vā karoti saḥ

वायुश्चात्र सरुक्च्छब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम । पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता

vāyuścātra sarukcchabdaṃ vidhatte sarvathā gatim / pittodare jvaro mūrchā dāhitvaṃ kaṭukāsyatā

भ्रमोतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित । पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते

bhramotisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit / pītatāmraśirāditvaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate

धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते । श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम

dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣaiprapākaṃ pradūyate / śleṣmodareṣu sadanaṃ svedaśvayathugauravam

निद्रा क्लेशो ऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता । उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम

nidrā kleśo 'ruciḥ śvāsaḥ kāśaḥ śuklatvagāditā / udaraṃ timiraṃ snigdhaṃ śuklakṛṣṇaśirāvṛtam

नीरातिवृद्धौ कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम । त्रिदोषकोपने तैस्तैस्त्रिदोषजीनैतर्मलैः

nīrātivṛddhau kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram / tridoṣakopane taistaistridoṣajīnaitarmalaiḥ

सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः । कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम

sarvadūṣaṇaduṣṭāśca saraktāḥ sañcitā malāḥ / koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrchābhramānvitam

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम । वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने

kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam / vardhate tacca sutarāṃ śītavātapradarśane

अत्यशनाच्च संक्षोभाद्यानपानादिचेष्ठितैः । अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः

atyaśanācca saṃkṣobhādyānapānādiceṣṭhitaiḥ / avihitaiśca pānādyairvamanavyādhikarṣaṇaiḥ

वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते । शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम

vāmapārśvāsthitaḥ plīhā tyutasthāno vivardhate / śoṇitādvā rasādibhyo vivṛddho janayedvyathām

सो ऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत? । क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिमाहरेत

so 'ṣṭhīlā cātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat? / krameṇa vardhamānaśca kukṣau vyātatimāharet

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः । पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः

śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānakajvaraiḥ / pāṇḍutvamūrchācharditvagdāhamohaiśca saṃyutaḥ

अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम । उदावर्तेन चानाहमोहतृड्द्गहनज्वरैः

aruṇābhaṃ vicitrābhaṃ nīlahāridrarājitam / udāvartena cānāhamohatṛḍdgahanajvaraiḥ

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात । प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम

gauravārucikāṭhinyairvighātabhramasaṃkramāt / plīhavaddakṣiṇātpārśvātkuryādyakṛdapi cyutam

पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे । दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत

pakve bhūte yakṛti ca sadā baddhamalo gude / durnāmabhirudāvartairanyairvā pīḍito bhavet

वर्चः पित्तकफान्बद्धान्करोति कुपितो ऽनिलः । अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वररुक्करः

varcaḥ pittakaphānbaddhānkaroti kupito 'nilaḥ / apāno jaṭhare tena saṃruddho jvararukkaraḥ

काशश्वासोरुसद्गनं शिरोरुङ्नाभिपार्श्वरुक । मलासंगो ऽरुचिश्छर्दिरुदरे मलमारुतः

kāśaśvāsorusadganaṃ śiroruṅnābhipārśvaruk / malāsaṃgo 'ruciśchardirudare malamārutaḥ

स्थिरनीलारुणशिराजालैरुदरमावृतम । नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते

sthiranīlāruṇaśirājālairudaramāvṛtam / nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate

अस्थ्यादिशल्यै रन्यैश्च विद्धे चैवोदरे तथा । पच्यते यकृतादिश्च तच्छिद्रैश्च सरन्बहिः

asthyādiśalyai ranyaiśca viddhe caivodare tathā / pacyate yakṛtādiśca tacchidraiśca saranbahiḥ

आम एव गुदाहेति ततो ऽल्पाल्पः शकृद्रसः । स स्याद्विकृतगन्धो ऽपि पिच्छिलः पीतलोहितः

āma eva gudāheti tato 'lpālpaḥ śakṛdrasaḥ / sa syādvikṛtagandho 'pi picchilaḥ pītalohitaḥ

शेषश्चापूर्य जठरं घोरमारभते ततः । वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम

śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ ghoramārabhate tataḥ / vardhate tadadho nābherāśu caiti jalātmatām

उद्रिक्ते दोषरूपे च व्याप्ते च श्वासतृट्भ्रमैः । छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्त्रावीति चापरे

udrikte doṣarūpe ca vyāpte ca śvāsatṛṭbhramaiḥ / chidrodaramidaṃ prāhuḥ paristrāvīti cāpare

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसापथ्यसेविनः । अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य च

pravṛttasnehapānādeḥ sahasāpathyasevinaḥ / atyambupānānmandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya ca

रुद्धः स्वमार्गादनिलः कफश्च जलमूर्छितः । वर्धते तु तदेवाम्बु तन्मात्राद्विन्दुराशितः

ruddhaḥ svamārgādanilaḥ kaphaśca jalamūrchitaḥ / vardhate tu tadevāmbu tanmātrādvindurāśitaḥ

तत्कोपादुदरं तृष्णागुदस्नुतिरुजान्वितम । काशश्वासारुचियुतं नानावर्णाशिराततम

tatkopādudaraṃ tṛṣṇāgudasnutirujānvitam / kāśaśvāsāruciyutaṃ nānāvarṇāśirātatam

तोयपूर्णान्मृदुस्पर्शात्सदृशक्षोभवेपथु । बकोदरं स्थिरंस्निग्धं नाडीमावृत्य जायते

toyapūrṇānmṛdusparśātsadṛśakṣobhavepathu / bakodaraṃ sthiraṃsnigdhaṃ nāḍīmāvṛtya jāyate

उपेक्षायाञ्च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः । पाका द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि

upekṣāyāñca sarveṣāṃ svasthānāṃ paricālitāḥ / pākā dravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi

स्वेदे चैव तु संरुद्धे मूर्छिताश्चान्तरस्थिताः । तदेवोदरमापूर्य कुर्यादुदरामयम

svede caiva tu saṃruddhe mūrchitāścāntarasthitāḥ / tadevodaramāpūrya kuryādudarāmayam

गुरूदरं स्थितं वृत्तमाहतञ्च न शब्दकृत । हीनबलं तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टञ्च सपति

gurūdaraṃ sthitaṃ vṛttamāhatañca na śabdakṛt / hīnabalaṃ tathā ghoraṃ nāḍyāṃ spṛṣṭañca sapati

शिरान्तर्धानमुदरे सर्वलक्षणमुच्यते । वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम

śirāntardhānamudare sarvalakṣaṇamucyate / vātapittakaphaplīhasannipātodakodaram

पक्षाच्च जातसलिलं विष्टम्भोपद्रवान्वितम । जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम

pakṣācca jātasalilaṃ viṣṭambhopadravānvitam / janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam