श्रीगरुडमहापुराणम- 160 धन्वन्तरिरुवाच । निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत! । भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 160 dhanvantariruvāca / nidānaṃ vidradhervakṣye gulmasya śṛṇu śuśruta! / bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇaśuṣkarūkṣavidāhibhiḥ

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः । दुष्टसत्वङ्मांसमेदो ऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः

jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ / duṣṭasatvaṅmāṃsamedo 'sthimadāmṛṣṭodarāśrayaḥ

यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः । वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः

yaḥ śotho bahirantaśca mahāśūlo mahārujaḥ / vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛto rogaḥ sa vidradhiḥ

दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च । वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितो ऽस्त्रुतः

doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena stratena ca / vahate tatra tatrāṅge dāruṇe grathito 'strutaḥ

अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः । वल्मीकवत्समुत्स्त्रावी ह्यग्निमान्द्यञ्च जायते

antarā dāruṇaścaiva gambhīro gulmavardhanaḥ / valmīkavatsamutstrāvī hyagnimāndyañca jāyate

नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणि । हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक

nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇi / hṛdaye vepamāne tu tatratatrātitīvraruk

श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः । संज्ञाच्छेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान

śyāmāruṇaśirotthānapāko viṣamasaṃsthitiḥ / saṃjñācchedabhramānāhasyandasarpaṇaśabdavān

रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान । क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात

raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān / kṣiptotthānaprapākaśca pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt

संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः । चिरोत्थानो ऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः

saṃkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravāḥ / cirotthāno 'vipākaśca saṃkīrṇaḥ sannipātajaḥ

सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम । कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः

sāmarthyāccātra viḍbhedo bāhyābhyantaralakṣaṇam / kṛṣṇasphoṭāvṛtaśyāmastīvradāharujājvaraḥ

पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम । शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम

pittaliṅgo 'sṛjā bāhye strīṇāmeva tathāntaram / śastrādyairabhighātottharaktaiśca rogakāraṇam

क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन । पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम

kṣatottho vāyunā kṣiptaḥ sa raktaḥ pittamīrayan / pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam

तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः । नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रञ्चजायते

tenopadravabhedaśca smṛto 'dhiṣṭhānabhedataḥ / nābhau hi dhmātaṃ cedbastau mūtrakṛcchrañcajāyate

श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट परम । गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि

śvāsapraśvāsarodhaśca plīhāyāmatitṛṭ param / galarodhaśca klomni syātsarvāṅgaprarujā hṛdi

प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्धट्टनन्तथा । कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च

pramohastamakaḥ kāsau hṛdayoddhaṭṭanantathā / kukṣipārśvāntare caiva kukṣau doṣopajanma ca

तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः । पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम

tathā cedūrusandhau ca vaṅkṣaṇe kaṭipṛṣṭhayoḥ / pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत । नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात

āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet / nābherūrdhvamukhātpakvātpradravantyapare gudāt

गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ । कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः

gudāstanābhije vidyāddoṣakledoccavidradhau / kurute svādhiṣṭhānasya vivartaṃ sannipātajaḥ

पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर्बहिरेव वा । पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः

pakvo hi nābhivastistho bhinno 'ntarbahireva vā / pākaścāntaḥ pravṛddhasya kṣīṇasyopadravārditaḥ

विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम । मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथर्घनः

vidradhiśca bhavettatra pāpānāṃ pāpayoṣitām / mṛte tu garbhage caiva sambhavecchvayatharghanaḥ

स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम । नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात्कन्यायान्तु न जायते

stane samatthe duḥkhaṃ vā bāhyavidradhilakṣaṇam / nārīṇāṃ sūkṣmaraktatvātkanyāyāntu na jāyate

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो?हि सः । मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम

kruddho ruddhagatirvāyuḥ śephamūlakaro?hi saḥ / muṣkavaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣātivāhinīm

आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः । दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः

āpīḍya dhamanīvṛddhiṃ karoti phalakoṣayoḥ / doṣo medaḥsu tatrāste savṛddhiḥ saptadhā gadaḥ

मूत्रन्तयोरप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा । वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत

mūtrantayorapyanilādbāhye vābhyantare tathā / vātapūrṇaḥ kharasparśo rūkṣo vātācca dāhakṛt

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान । कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक

pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān / kaphāttīvro guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmānkaṭhino 'lparuk

कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः । कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः

kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ piṇḍoṃ vṛddhiliṅgaśca raktataḥ / kaphavanmedasāṃ vṛddhirmṛdutālaphalopamaḥ

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः । अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु

mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajastatra gacchataḥ / alobhaḥ pūrṇadhṛtimānkṣobhaṃ yāti saranmṛdu

मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः । वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः

mūtrakṛcchramadhastācca valayaḥ phalakoṣayoḥ / vātakopibhisahāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ

विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः । क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा

viṇmūtradhāraṇāccaiva viṣamāṅgaviceṣṭanaiḥ / kṣobhitaiḥ kṣobhitaujāśca kṣīṇāntardehino yadā

पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत । कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा

pavano viguṇībhūya śoṇitaṃ tadadhonayet / kuryāttatkṣaṇasandhistho granthyābhaḥ śvayathustadā

उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः । सुपीडितो ऽन्तः स्वनवान प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि

upekṣyamāṇasya ca gulmavṛddhimādhmānarugvai vividhāśca rogāḥ / supīḍito 'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca mūrdhni

रक्तवृद्धिरसाध्ये ऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः । रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत

raktavṛddhirasādhye 'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ / rūkṣakṛṣṇāruṇaśirā ūrṇāvṛtagavākṣavat

वातो ऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः । आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः

vāto 'ṣṭadhā pṛthadauṣaiḥ saṃspṛṣṭairnicayaṃ gataḥ / ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate 'ṣṭamaḥ

ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः । कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः

jvaramūrchātisāraiśca vamanādyaiśca karmabhiḥ / karśito balavānyāti śītārtaśca bubhukṣitaḥ

यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम । सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन

yaḥ pibatyannapānāni laṅghanaplāvanādikam / sevate hīnasaṃjñābhirarditaḥ samudīrayan

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत । शुद्धो वा सुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा

snehasvedāvanabhyasya śoṣaṇaṃ vā niṣevayet / śuddho vā suddhihānirvā bhajeta spandanāni vā

वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि ते ऽथवा । सर्वो रक्तयुतो वाताद्देहस्नोतो ऽनुसारिणः

vātolbaṇāstasya malāḥ pṛthakcaiva hi te 'thavā / sarvo raktayuto vātāddehasnoto 'nusāriṇaḥ

ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै । स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम

ūrdhvādhomārgamāvṛtya vāyuḥ śūlaṃ karoti vai / sparśopalabhyaṃ gulmotthamuṣṇaṃ granthisvarūpiṇam

कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा । वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः

karṣaṇātkaphaviḍghātairmārgasyāvaraṇena vā / vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये । ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च

svatantraḥ svāśraye duṣṭaḥ paratantraḥ parāśraye / tataḥ piṇḍakavacchleṣmā malasaṃsṛṣṭa eva ca

गुलम इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः । वातजन्ये शिरः शूलज्वर प्लीहान्त्रकूजनम

gulama ityucyate bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ / vātajanye śiraḥ śūlajvara plīhāntrakūjanam

वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते । गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च

vedhaḥ sūcyeva viḍbhraṃśaḥ kṛcchre mūtraṃ pravartate / gātre mukhe pade śothaḥ hyagnimāndyaṃ tathaiva ca

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच । अनिरूपितसंस्थानो विविधाञ्जनयेद्व्यथाम

rūkṣakṛṣṇatvagāditvaṃ calatvādanilasyaca / anirūpitasaṃsthāno vividhāñjanayedvyathām

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते । पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः

pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati nudyate / pittāddāhāmlakau mūrchā viḍbhedaḥ svedatṛḍjvarāḥ

हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम । हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच

hāridrayaṃ sarvagātreṣu gulmācchothasya darśanam / hīyate dīpyate śleṣmā svasthānaṃ dahatīvaca

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः । पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता

kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṃ śirasi jvaraḥ / pīnasālasyahṛllāsau śuklakṛṣṇatvagāditā

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत । स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः

gulmo gabhīraḥ kaṭhino gururgarbhasthabālavat / svasthānasthā adhāvantastata evātra mārakāḥ

प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः । सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः

prāyastu yattaddvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭamaithunāḥ / sarvajastīvrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanonnataḥ

सो ऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते । ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी

so 'sādhyo raktagulmastu striyā eva prajāyate / ṛtau yā caiva śūlārtā yati vā yonirogiṇī

सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः । निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम

sevate vānilāṃśca strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ / nirudhyātyārtavaṃ yonyāṃ pratimāsaṃ vyavasthitam

सुक्षौ करोति तद्गर्भे लिङ्गमाविष्करोति च । हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनं कामचारिता

sukṣau karoti tadgarbhe liṅgamāviṣkaroti ca / hṛllāsadauhṛdastanyadarśanaṃ kāmacāritā

क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम । रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान

krameṇa vāyoḥ saṃsargātpittaṃ yoniṣu sañcayam / raktasya kurute tasyā vātapittoktagulmajān

गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये । योनिस्त्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने

garbhāśaye ca sutarāṃ śūlāṃścaivāsṛgāśraye / yonistrāvaśca daurgandhyaṃ bhūyaḥ syandanavedane

कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः । पाकञ्चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः

kadāpi garbhavadgulmaḥ sarve te ratisambhavāḥ / pākañcireṇa bhajate naidhate vidradhiḥ punaḥ

पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः । अतः शीघ्रं विदाहित्वाद्वद्रधिः सो ऽभीधीयते

pacyate śīghramatyarthaṃ duṣṭaraktāśrayastu saḥ / ataḥ śīghraṃ vidāhitvādvadradhiḥ so 'bhīdhīyate

गुल्मान्तारश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना । अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम

gulmāntāraśraye bastidāhaśca plīhavedanā / agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ vā pravartanam

अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक । वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम

ato viparyaye bāhyakoṣṭhāṅgeṣu ca nātiruk / vaivarṇyamatha vā kāso bahirunnatatādhikam

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम । ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते

sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam / ūrdhvādho vātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate

धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलो ऽष्ठीलातु समुन्नता । समस्तालिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः

dhanaścāṣṭhyupamo granthilo 'ṣṭhīlātu samunnatā / samastāliṅgasaṃyuktaḥ pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ

पक्वशयोद्भवो ऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात । उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि

pakvaśayodbhavo 'pyevaṃ vāyustīvrarujāśrayāt / udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni

आचोपमाध्मानमपक्तिशक्तिः आसन्नगुल्मस्य भवेच्च चिह्नम

ācopamādhmānamapaktiśaktiḥ āsannagulmasya bhavecca cihnam