श्रीगरुडमहापुराणम- 158 धन्वन्तरिरुवाच । अथातो मूत्रघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत । बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 158 dhanvantariruvāca / athāto mūtraghātasya nidānaṃ śṛṇu suśruta / bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyu ca

एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः । अधोमुखो ऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः

ekasaṃvahanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ / adhomukho 'pi bastirhi mūtravāhiśirāmukhaiḥ

पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णै (सूक्ष्मैः) स्यन्दमानैरनारतम । तैस्तैरेव प्रविश्यैवन्दोषान्कुवन्ति विंशतिम

pārśvebhyaḥ pūryate ślakṣṇai (sūkṣmaiḥ) syandamānairanāratam / taistaireva praviśyaivandoṣānkuvanti viṃśatim

मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत । बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तोल्पाल्पं मुहुर्मुहुः

mūtrāghātaḥ pramehaśca kṛcchrānmarma samāśrayet / bastivaṅkṣaṇameḍhrārtiyuktolpālpaṃ muhurmuhuḥ

मूत्राण्यावातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक । रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान

mūtrāṇyāvātaje kṛcchrapītte pītaṃ sadāharuk / raktaṃ vā kaphajo bastimeḍhragauravaśothavān

सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः । यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य पारिशोषयन

sapicchaṃ saniruddhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ / yadā vāyurmukhaṃ bastervyāvartya pāriśoṣayan

मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात । संजायते ऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना

mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt / saṃjāyate 'śmarī ghorā pittaṃ goriva rocanā

श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम । बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशोहि परितो ऽतिरुक

śleṣmāśrayā ca sarvā syādathāsyāḥ pūrvalakṣaṇam / bastyādhmānaṃ tadāsannadeśohi parito 'tiruk

बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरो ऽरुचिः । सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु

bastau ca mūtrasaṅgitvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro 'ruciḥ / sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisīvanībastimūrdhasu

विस्तीर्णवा सं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधने । बद्धं बद्ध्वा सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम

vistīrṇavā saṃ mūtraṃ syāttathā mārganirodhane / baddhaṃ baddhvā sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam

तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत । तत्र बाताभिसृत्यार्तोदन्तान खादति वेपते

tatsaṃkṣobhādbhavetsāsṛṅmāṃsamadhvani rugbhavet / tatra bātābhisṛtyārtodantān khādati vepate

गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम । सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः

gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyatilakṣaṇam / sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ

श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव । पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान

śyāmarūkṣāśmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva / pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣṇavān

भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरा । बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः

bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā sitāśmarā / bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ

अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता । एता भवन्ति बालनां तेषामेव च भूयसाम

aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇātha vā sitā / etā bhavanti bālanāṃ teṣāmeva ca bhūyasām

आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी । सुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात

āśayopacayālpatvādgahaṇāharaṇe sukhī / sukrāśmarī tu mahatī jāyate śukradhāraṇāt

स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरे ऽनिलः । शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी

sthānacyutamabhuktaṃ vā aṇḍayorantare 'nilaḥ / śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī

बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी । तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते

bastirukkṛcchramūtratvaṃ śuklā śvayathukāriṇī / tasyāmutpannamātrāyāṃ śuṣkametya vilīyate

पीडिते ज्वरकासे ऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा । असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्नमुलोमगे

pīḍite jvarakāse 'sminnaśmaryeva ca śarkarā / asau vā vāyunā bhinnā sā tvasminnamulomage

निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विपच्यते । मूत्रसंधारणं कुर्यात्क्रुद्धो बस्तेर्मुखे मरुत

nireti saha mūtreṇa pratilome vipacyate / mūtrasaṃdhāraṇaṃ kuryātkruddho bastermukhe marut

मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः । प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम

mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca suvāmataḥ / pracchādya bastimuddhṛtya garmāntaṃ sthūlaviplutām

करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च । बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते

karoti tatra rugdāhaṃ spandanodveṣṭanāni ca / binduśaśca pravarteta mūtraṃ bastau tu pīḍite

धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः । दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलो ऽनिलः

dhārāvarodhaścāpyeṣa vātabastiriti smṛtaḥ / dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalo 'nilaḥ

शकृप्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः । अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यच (ब) लमुन्नतम

śakṛpmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ / aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyaca (ba) lamunnatam

वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्णूत्रानिल (ति) सर्गकृत । विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोनिलः

vātāṣṭhīleti sātmānaṃ viṣṇūtrānila (ti) sargakṛt / viguṇaḥ kuṇḍalībhūto bastau tīvravyathonilaḥ

आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम । मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत

ābadhya mūtraṃ bhramati saṃstambhodveṣṭagauravam / mūtramalpālpamathavā vimuñcati sakṛtsakṛt

वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृते ऽचिरम । न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक

vātakuṇḍaliketyeva mūtraṃ tu vidhṛte 'ciram / na nireti niruddhaṃ vā mūtrātītaṃ tadalparuk

विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा । नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा

vidhāraṇātpratihataṃ vātādāvartitaṃ yadā / nābheradhastādudaraṃ mūtramāpūrayettadā

कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम । तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा

kuryāttīvrarugādhmānamaśaktiṃ malasaṃgraham / tanmūtraṃ jāṭharacchidravaiguṇyenānilena vā

आक्षिप्तमल्पमूत्रस्य वस्तौ नाभौ च वा मले । स्थित्वा प्लवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथवारुजम

ākṣiptamalpamūtrasya vastau nābhau ca vā male / sthitvā plavecchanaiḥ paścātsarujaṃ vāthavārujam

मूत्रोत्सर्गं सविच्छिन्नं तच्छ्रेयो गुरुशेफसोः । अन्तर्वस्ति मुखे तृष्णा स्थिराल्पं सहसा भवेत

mūtrotsargaṃ savicchinnaṃ tacchreyo guruśephasoḥ / antarvasti mukhe tṛṣṇā sthirālpaṃ sahasā bhavet

अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते । मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम

aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyate / mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhṛtam

स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक पश्चाद्वा प्रवर्तते । भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते

sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate / bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate

रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्तं शकृद्यदा । मूत्रस्रोतो ऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा

rūkṣadurbalayorvātenodāvartaṃ śakṛdyadā / mūtrasroto 'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā

मूत्रबिन्दुं तुल्यगन्धं स्याद्विघातं तमादिशेत । पित्तव्यायामतीक्ष्णाम्लभोजनाध्मानकादिभिः

mūtrabinduṃ tulyagandhaṃ syādvighātaṃ tamādiśet / pittavyāyāmatīkṣṇāmlabhojanādhmānakādibhiḥ

प्रवृद्धवायुना मूत्रे वस्तिस्थे चैव दाहकृत । मूत्रं वर्तयते पूर्वं सरक्तं रक्तमेव वा

pravṛddhavāyunā mūtre vastisthe caiva dāhakṛt / mūtraṃ vartayate pūrvaṃ saraktaṃ raktameva vā

उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम । रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ

uṣṇaṃ punaḥ punaḥ kṛcchrāduṣṇavātaṃ vadanti tam / rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau

मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम । पित्तं कफो द्वादपि वा संहन्येतेनिलेनचेत

mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam / pittaṃ kapho dvādapi vā saṃhanyetenilenacet

कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत । सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत

kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet / sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat

शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्तितम । इति विस्तारतः प्रोक्ता रोगा मूत्रप्रवर्तिताः

śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadantitam / iti vistārataḥ proktā rogā mūtrapravartitāḥ