श्रीगरुडमहापुराणम- 157 धन्वन्तरिरुवाच । अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत । दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 157 dhanvantariruvāca / atīsāragrahaṇyośca nidānaṃ vacmi suśruta / doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ

अतीसारः स सुतरां जायते ऽत्यम्बुपानतः । विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः

atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate 'tyambupānataḥ / viśuṣkānnavasāsnehatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ

मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात । कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः

madyarūkṣātimātrādirasātisnehavibhramāt / kṛmighoṣavirodhācca tadvidheḥ kupitānilaḥ

विस्त्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम । व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः

vistraṃsayatyadhovātaṃ hatvā tenaiva cānalam / vyāpāryānnaśakṛtkoṣṭhapurīṣadravatādayaḥ

प्रकल्पते ऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः । भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः

prakalpate 'tīsārasya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ / bhedo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasvedo malagrahaḥ

आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम । अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरु (ब)द्धमुपवेश्यते

ādhmānamavipākaśca tatra vātena vijvaram / alpālpaṃ śabdaśūnyāḍhyaṃ viru (ba)ddhamupaveśyate

रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः । तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन

rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca gṛhītaṃ va muhurmuhuḥ / tathādagdhagadābhāsaṃ picchilaṃ parikartayan

सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन । पित्तेन पीतमशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम

saśuṣkabhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniśvasan / pittena pītamaśitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham

सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान । सशूलपायुसन्तापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम

saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrchāsvedadāhavān / saśūlapāyusantāpapākavāñchleṣmaṇā ghanam

पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम । सरोमहर्पः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः

picchilaṃ tatrānusāramalpālpaṃ sapravāhikam / saromaharpaḥ sekleśo gurubastigudodaraḥ

कृते ऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः । भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्स (च्छ) कृत

kṛte 'pyakṛtasaṅgaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ / bhayena kṣubhite citte śāyite drāvayetsa (ccha) kṛt

वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम । वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः

vāyustato nivāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam / vātapitte samaṃ liṅgamāhustadvacca śokataḥ

अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः । सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवादप्सु मुञ्चति? । शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः

atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ / sāsṛgjātaṃ rasadrogo gauravādapsu muñcati? / śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ

विपरीतो निरामस्तु कफात्को ऽपि न मज्जति । अतीसारेषु यो नाति यत्नवान ग्रहणीगदः

viparīto nirāmastu kaphātko 'pi na majjati / atīsāreṣu yo nāti yatnavān grahaṇīgadaḥ

तस्य स्यादग्निनिर्वाणकार्यैरत्यर्थसञ्चितैः । सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते

tasya syādagninirvāṇakāryairatyarthasañcitaiḥ / sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇaṃ yenātisāryate

सो ऽतिसारो ऽतिसरणा दाशुकारीः स्वभावतः । सामंशीर्णमजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च

so 'tisāro 'tisaraṇā dāśukārīḥ svabhāvataḥ / sāmaṃśīrṇamajīrṇena jīrṇe pakvaṃ tu naiva ca

चिरकृद ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत । अकस्माद्वारसुर्वेधमकस्मात्सन्धिनीमुहुः? । स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते

cirakṛd grahaṇīdoṣaḥ sañcayāṃścopaveśayet / akasmādvārasurvedhamakasmātsandhinīmuhuḥ? / sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate

प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः । प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमोभ्रमः

prāgrūpāṅgasya sadanaṃ cirātpavana alpakaḥ / praseko vaktravairasyamarucistṛṭśramobhramaḥ

आब (न) द्धोदरता छर्दिः कर्णके ऽप्यनुकूजकम । सामान्यलक्षणं कार्श्यं वमक स्तमको ज्वरः

āba (na) ddhodaratā chardiḥ karṇake 'pyanukūjakam / sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ vamaka stamako jvaraḥ

मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः । तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः

mūrchā śiroruviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ / tandrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ

पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका । रुग्णेषु वृद्धिः सर्वषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका

pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā tīkṣṇaviṣūcikā / rugṇeṣu vṛddhiḥ sarvaṣu kṣuttṛṣṇāparihartrikā

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते । वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः

jīrṇejīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute / vātāddhṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍuraśaṅkitāḥ

चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत । पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान

cirādduḥ khaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tundāraṃ śabdaphenavat / punaḥ punaḥ sṛjedvarcaṃ pāyurucchvāsakāsavān

पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम । पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः

pītena pītanīlābhaṃ pītābhaṃ sṛjati dravam / pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ

श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः । आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः

śleṣmaṇā pacyate duḥkhe manaśchardirarocakaḥ / āsyopadāhaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ

हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु । उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम

hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru / udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ sapraharṣaṇam

सम्भिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुचाम्लैः (वर्चः) प्रवर्तचम । अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम

sambhinnaśleṣmasaṃśliṣṭagurucāmlaiḥ (varcaḥ) pravartacam / akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvadarśanam

विभागे ऽङ्गस्य ये प्रोक्ता पिपासाद्यास्त्रयो मलाः । ते ऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम

vibhāge 'ṅgasya ye proktā pipāsādyāstrayo malāḥ / te 'pyasya grahaṇīdoṣāḥ samanteṣvasti kāraṇam

वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दरम । अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः

vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandaram / arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ