श्रीगरुडमहापुराणम- 156 धन्वन्तरिरुवाच । अथार्शसां निदानं च व्याख्यास्यमि च सुश्रुत! । सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 156 dhanvantariruvāca / athārśasāṃ nidānaṃ ca vyākhyāsyami ca suśruta! / sarvadā prāṇināṃ māṃse kīlakāḥ prabhavanti ye

अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधनात । दोषस्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन

arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhanāt / doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn

मांसांकुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः । सहजन्मान्तरोत्थेन भेदो द्वेधा समासतः

māṃsāṃkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ / sahajanmāntarotthena bhedo dvedhā samāsataḥ

शुष्काग्रावाविभेदाश्च गुदस्थानानुसंश्रयाः । अर्धपञ्चाङ्गुलिस्तस्मिंस्तिस्रो ऽघ्यर्धाङ्गुलिस्थिताः

śuṣkāgrāvāvibhedāśca gudasthānānusaṃśrayāḥ / ardhapañcāṅgulistasmiṃstisro 'ghyardhāṅgulisthitāḥ

बाल्यप्रवाहिणी तासामन्त्रमध्ये विसर्जिनी । बाह्यासंवरणे तस्या गुदादौ बहिरङ्गुले

bālyapravāhiṇī tāsāmantramadhye visarjinī / bāhyāsaṃvaraṇe tasyā gudādau bahiraṅgule

सार्धाङ्गुलप्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम । तत्र हेतुः सहोत्थानां बाल्ये बीजोपतप्तता

sārdhāṅgulapramāṇena romāṇyatra tataḥ param / tatra hetuḥ sahotthānāṃ bālye bījopataptatā

अर्शसां बीजसृष्टिस्तु मातापित्रपचारतः । देवतानां प्रकोपे हि सान्निपातस्य चान्यतः

arśasāṃ bījasṛṣṭistu mātāpitrapacārataḥ / devatānāṃ prakope hi sānnipātasya cānyataḥ

असाध्या एवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः । सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि तु

asādhyā evamākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ / sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni tu

अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च । योज्यानि च पृथोग्दोषसंसर्गनिचयात्स्वतः

antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca / yojyāni ca pṛthogdoṣasaṃsarganicayātsvataḥ

शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्य पित्ततः । दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तेवस्त्रसादिनि

śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasya pittataḥ / doṣaprakopahetustu prāguktevastrasādini

अग्नौ मले ऽतिनिचिते पुनश्चायं (ति) व्यवायतः । पानसंक्षोभविषमकठिनक्षुद्रकाशनात

agnau male 'tinicite punaścāyaṃ (ti) vyavāyataḥ / pānasaṃkṣobhaviṣamakaṭhinakṣudrakāśanāt

बस्तिनेत्रगलौष्ठोत्थतलभेदादिघट्टनात । भृशशीताम्बुसंस्पर्शप्रततातिप्रवाहणात

bastinetragalauṣṭhotthatalabhedādighaṭṭanāt / bhṛśaśītāmbusaṃsparśapratatātipravāhaṇāt

गतमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात । जुगुप्सातीसारमेव ग्रहणी सो ऽप्युपद्रवः

gatamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt / jugupsātīsārameva grahaṇī so 'pyupadravaḥ

कर्षणाद्विषमादेश्चचेष्टाभ्यो योषितां पुनः । आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात

karṣaṇādviṣamādeścaceṣṭābhyo yoṣitāṃ punaḥ / āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt

ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मले । पायोर्वलीषु सद्रवृत्तिभास्वन्निः पूर्णमूर्तिषु

īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito male / pāyorvalīṣu sadravṛttibhāsvanniḥ pūrṇamūrtiṣu

जायन्तेरऽशांसितु तत्पूर्वं लक्षणं वह्निमन्दता । विष्टम्भः सास्थिसदनं पिण्डि (ष्ट) कोद्वेष्टनं भ्रमः

jāyanter'śāṃsitu tatpūrvaṃ lakṣaṇaṃ vahnimandatā / viṣṭambhaḥ sāsthisadanaṃ piṇḍi (ṣṭa) kodveṣṭanaṃ bhramaḥ

सान्द्रोत्थोनेत्रयोः शोथः शकृद्भवेदो ऽथ वा ग्रहः । मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन

sāndrotthonetrayoḥ śothaḥ śakṛdbhavedo 'tha vā grahaḥ / mārutaḥ purato mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran

सरक्तः परिकृन्तंश्च कृच्छ्रादाकुञ्चति श्वसन । अन्त्रकूजनमाटोपः क्षारितोद्गारभूरिता

saraktaḥ parikṛntaṃśca kṛcchrādākuñcati śvasan / antrakūjanamāṭopaḥ kṣāritodgārabhūritā

प्रभूतमूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूम्रकोष्ठकः । शिरः पृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्चसम

prabhūtamūtramalpā viḍaśraddhā dhūmrakoṣṭhakaḥ / śiraḥ pṛṣṭhorasāṃ śūlamālasyaṃ bhinnavarcasam

इन्द्रियार्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुः खोपचारतः । आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डुगुल्मोदरेषु च

indriyārtheṣu laulyaṃ ca krodho duḥ khopacārataḥ / āśaṅkā grahaṇī śothaḥ pāṇḍugulmodareṣu ca

एतान्येव विवर्धन्ते जातेष्वहतनामसु । निवर्तमानो मानो हि तैरधोमार्गरोधतः

etānyeva vivardhante jāteṣvahatanāmasu / nivartamāno māno hi tairadhomārgarodhataḥ

क्षोभयेदनिलानन्यान सर्वेन्द्रियशरीगान । तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्वायुश्च शोषयन

kṣobhayedanilānanyān sarvendriyaśarīgān / tathā mūtraśakṛtpittakaphānvāyuśca śoṣayan

मुष्णात्यग्निं ततः सर्वे भवन्ति प्रायशोरऽशसः । कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामो ऽथ निष्प्रभः

muṣṇātyagniṃ tataḥ sarve bhavanti prāyaśor'śasaḥ / kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'tha niṣprabhaḥ

असारी विगतच्छायो जन्तुदग्ध इवद्रुम । कृच्छ्रैरुग्रद्रवैर्ग्रस्तो यक्ष्मोक्तैर्मर्मपीडनैः

asārī vigatacchāyo jantudagdha ivadruma / kṛcchrairugradravairgrasto yakṣmoktairmarmapīḍanaiḥ

तथा काशपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः । क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः

tathā kāśapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ / klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ

क्लैब्यबाधिर्यस्तैमित्यशर्करापरिपीडितः । क्षामो भिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी

klaibyabādhiryastaimityaśarkarāparipīḍitaḥ / kṣāmo bhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī

सर्वपर्वास्थिहृन्नाभीपायुवङ्क्षणशूलवान । गुदेनस्त्रवता पित्तं बलाकोदरसन्निभम

sarvaparvāsthihṛnnābhīpāyuvaṅkṣaṇaśūlavān / gudenastravatā pittaṃ balākodarasannibham

विशुष्कं चैव मुक्ताग्रं पक्वामं चान्तरान्तरम । पाण्डुपित्तं हरिद्राक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते

viśuṣkaṃ caiva muktāgraṃ pakvāmaṃ cāntarāntaram / pāṇḍupittaṃ haridrāktaṃ picchilaṃ copaveśyate

गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः । पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः

gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ / pīnāṅgārāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣākarāḥ

मिथो विसदृश वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटि(रि) ताननाः । शिम्बीखर्जृरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः

mitho visadṛśa vakrāstīkṣṇā visphuṭi(ri) tānanāḥ / śimbīkharjṛrakarkandhūkārpāsaphalasannibhāḥ

केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः । शिरः पार्श्वांसजङ्घोरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः

kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ / śiraḥ pārśvāṃsajaṅghoruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्गहारोचकप्रदाः । कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः

kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgahārocakapradāḥ / kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ

तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम । रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते

tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam / rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate

कृष्णत्वग्बद्धविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते । गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तस्य चैव हि

kṛṣṇatvagbaddhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate / gulmaplīhodarāṣṭhīlāsaṃbhavastasya caiva hi

पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः । तन्वग्रस्त्राविणो विश्रास्तनवो मृदवः श्लथाः

pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ / tanvagrastrāviṇo viśrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ

शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकावक्त्रसन्निभाः । दाहशो (ष) कज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः

śukajihvā yakṛtkhaṇḍajalaukāvaktrasannibhāḥ / dāhaśo (ṣa) kajvarasvedatṛṇmūrchārucimohadāḥ

सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः । यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः

soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ / yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ

श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः । उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः

śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ / utsannopacitasnigdhastabdhavṛttagurusthirāḥ

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः । करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः

picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ / karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ

वङ्क्षणानाहिनः पुयुबस्तिनाभिविकर्तनाः । सकाशश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः

vaṅkṣaṇānāhinaḥ puyubastinābhivikartanāḥ / sakāśaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ

महकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरक्षारकारिणः । क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्द्यतीसारादिविकारदाः

mahakṛcchraśirojāḍyaśiśirakṣārakāriṇaḥ / klaibyāgnimārdavacchardyatīsārādivikāradāḥ

वसाभसकफप्राज्यपुरीषासृक्प्रवाहिकाः । न स्त्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः

vasābhasakaphaprājyapurīṣāsṛkpravāhikāḥ / na stravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ

संसृष्टलिङ्गत संसर्गनिचयात्सर्वलक्षणाः । रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पीताकृतिसमन्विताः

saṃsṛṣṭaliṅgat saṃsarganicayātsarvalakṣaṇāḥ / raktolbaṇā gude kīlāḥ pītākṛtisamanvitāḥ

वटप्रसेहसदृशाः गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः । ते ऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविष्टंभपीडिताः

vaṭaprasehasadṛśāḥ guñjāvidrumasannibhāḥ / te 'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṣṭaṃbhapīḍitāḥ

स्त्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः । केकाभः पीड्यते दुः खैः शोणितक्षयसम्भवैः

stravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ / kekābhaḥ pīḍyate duḥ khaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ

हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः । मुद्गकोद्रवजंबीरकरीरचणकादिभिः

hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ / mudgakodravajaṃbīrakarīracaṇakādibhiḥ

रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुर्विट्स्थाने कुपितो बली । अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन

rūkṣaiḥ saṃgrāhibhirvāyurviṭsthāne kupito balī / adhovahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan

पुरीषं वातविष्णूत्रसंगं कुर्वीत दारुणम? । तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत

purīṣaṃ vātaviṣṇūtrasaṃgaṃ kurvīta dāruṇam? / tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet

आध्मानमुदरे विष्ठा हृल्लासपरिकर्तने । बस्तौ च सुतरां शूलो गण्डश्वयथुसंभवः

ādhmānamudare viṣṭhā hṛllāsaparikartane / bastau ca sutarāṃ śūlo gaṇḍaśvayathusaṃbhavaḥ

पवनस्योर्ध्वगामित्वात्ततश्छर्द्यरुचिज्वराः । हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसंगप्रवाहिकाः

pavanasyordhvagāmitvāttataśchardyarucijvarāḥ / hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṃgapravāhikāḥ

बाधिर्यातिशिरः श्वासशिरोरुक्काशपीनसाः? । मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः

bādhiryātiśiraḥ śvāsaśirorukkāśapīnasāḥ? / manovikārastṛṭśvāsapittagulmodarādayaḥ

एते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः । दुर्नामामृत्यूदावर्तपरमो ऽयमुपद्रवः

ete ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ / durnāmāmṛtyūdāvartaparamo 'yamupadravaḥ

वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि विजायते । सहजानि तु दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ

vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvināpi vijāyate / sahajāni tu doṣāṇi yāni cābhyantare valau

स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्ते ऽग्निबलादिभिः । द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वला यान्याश्रितानि च

sthitāni tānyasādhyāni yāpyante 'gnibalādibhiḥ / dvandvajāni dvitīyāyāṃ valā yānyāśritāni ca

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च । बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च

kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca / bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca

अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तिकानि च । मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु

arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpattikāni ca / meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu

गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च । व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः

gaṇḍūpadasya rūpāṇi picchilāni mṛdūni ca / vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ

कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं च तद्विदुः । वातेन तोदः पारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता

kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ ca tadviduḥ / vātena todaḥ pāruṣyaṃ pittādasitavaktratā

श्लेष्मणः स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता । अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान । तान्याशु हि गदन्धा (कार) य्य कुर्युर्बद्धगुदोदरम

śleṣmaṇaḥ snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā / arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān / tānyāśu hi gadandhā (kār) yya kuryurbaddhagudodaram