श्रीगरुडमहापुराणम- 154 धन्वन्तरिरुवाच । हृद्रोगादिनिदानं ते वक्ष्ये ऽहं सुश्रुताधुना । कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च स्मृताः पञ्च तु हृद्गताः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 154 dhanvantariruvāca / hṛdrogādinidānaṃ te vakṣye 'haṃ suśrutādhunā / kṛmihṛdrogaliṅgaiśca smṛtāḥ pañca tu hṛdgatāḥ

वातेन शून्यातात्यर्थं भुज्यते रोरुदीति च । भिद्यते शुष्यते स्तब्धं हृदयं शून्यता भ्रमः

vātena śūnyātātyarthaṃ bhujyate rorudīti ca / bhidyate śuṣyate stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā bhramaḥ

अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दे ऽसैष्णुता । वेपथुर्वेपनान्मोहः श्वासरोधो ऽल्पनिद्रता

akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabde 'saiṣṇutā / vepathurvepanānmohaḥ śvāsarodho 'lpanidratā

पित्तात्तृष्णा श्रमो दाहो स्वेदो ऽम्लकफजः क्रमः । छर्दनं ह्यम्लपित्तस्य धूमकल्पितको ज्वरः

pittāttṛṣṇā śramo dāho svedo 'mlakaphajaḥ kramaḥ / chardanaṃ hyamlapittasya dhūmakalpitako jvaraḥ

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत । कासास्थिसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः

śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat / kāsāsthisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ

हृद्रोगे हि त्रिभिर्देषैः कृमिभिः श्यावनेत्रता । तमः प्रवेशो हृल्लासः शोथः कण्डूः कफस्त्रुतिः

hṛdroge hi tribhirdeṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā / tamaḥ praveśo hṛllāsaḥ śothaḥ kaṇḍūḥ kaphastrutiḥ

हृदयं सततं चात्र क्रकचेनेव दीर्यते । चिकित्सदामयं (रं) घोरं तच्छीघ्रं शीघ्रमारिणम

hṛdayaṃ satataṃ cātra krakaceneva dīryate / cikitsadāmayaṃ (raṃ) ghoraṃ tacchīghraṃ śīghramāriṇam

वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्बलक्षयः । षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते च कारणम

vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādbalakṣayaḥ / ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte ca kāraṇam

सर्वेषु तत्प्रकोपो हि सम्यग्धातुप्रशोषणात । सर्वदेहभ्रामोत्कम्पतापहृद्दाहमोहकृत

sarveṣu tatprakopo hi samyagdhātupraśoṣaṇāt / sarvadehabhrāmotkampatāpahṛddāhamohakṛt

जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः । संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्षणम

jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ śirāḥ / saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam

मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः । कण्ठोष्ठतालुकार्कश्याज्जिह्वानिष्क्रमणे क्लमः

mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ / kaṇṭhoṣṭhatālukārkaśyājjihvāniṣkramaṇe klamaḥ

प्रलापश्चित्तविभ्रंशो ह्युद्गराढ्यस्तथामयः । मारुतात्क्षामतादैन्यं शङ्खभे (तो) दः शिरौभ्रमः

pralāpaścittavibhraṃśo hyudgarāḍhyastathāmayaḥ / mārutātkṣāmatādainyaṃ śaṅkhabhe (to) daḥ śiraubhramaḥ

गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः । शीताम्लफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्छास्यतिक्तता

gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ / śītāmlaphenavṛddhiśca pittānmūrchāsyatiktatā

रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहो ऽतिधूमकः । कफो रसाद्विकुपितस्तोयवाहिषु मारुतः

raktekṣaṇatvaṃ satataṃ śoṣo dāho 'tidhūmakaḥ / kapho rasādvikupitastoyavāhiṣu mārutaḥ

स्रोतस्तु सकफं तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः । शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्रता

srotastu sakaphaṃ tena paṅkavacchoṣyate tataḥ / śūkairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravakratā

आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकम । आलस्यमविपाकञ्च यः स स्यात्सर्वलक्षणः

ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakam / ālasyamavipākañca yaḥ sa syātsarvalakṣaṇaḥ

आमोद्भवाच्च रक्तस्य संरोधाद्वातपित्तता । उष्णाक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा

āmodbhavācca raktasya saṃrodhādvātapittatā / uṣṇākrāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣā

उष्णादूर्ध्वं गतः कोष्ठं कुर्याद्वै पित्तजैवसा । या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्रे स्नेहपाकजा

uṣṇādūrdhvaṃ gataḥ koṣṭhaṃ kuryādvai pittajaivasā / yā ca pānātipānotthā tīkṣṇāgre snehapākajā

स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा । तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका

snigdhakaṭvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā / tṛṣṇārasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā

शोषमोहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः । या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता

śoṣamohajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ / yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā