श्रीगरुडमहापुराणम- 150 धन्वन्तरिरुवाच । अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम । कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 150 dhanvantariruvāca / athātaḥ śvāsarogasya nidānaṃ pravadāmyaham / kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ

आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि । रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना

āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi / rajodhūmānilairmarmaghātādapi himāmbunā

क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः । कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः

kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ / kaphoparuddhagamanapavano viṣvagāsthitaḥ

प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन । उरः स्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम

prāṇodakānnavāhīni duṣṭasrotāṃsi dūṣayan / uraḥ sthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam

प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता । आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासो ऽतिभोजनैः

prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā / ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca tatrāyāso 'tibhojanaiḥ

प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत । प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम

preritaḥ prerayankṣudraṃ svayaṃ sa samalaṃ marut / pratilomaṃ śirā gacchedudīrya pavanaḥ kapham

परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन । कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम

parigṛhyaśirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan / kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamarucimpīnasaṃ bhṛśam

करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम । प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी

karoti tīvravegañca śvāsaṃ prāṇopatāpinam / pratāmyettasya vegenaṣṭhīvanānte kṣaṇaṃ sukhī

कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति । उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान

kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamarhati / ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān

विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः । मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते

viśuṣkāsyo muhuḥ śvāsaḥ kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ / meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate

स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत । ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः

sa yāpyastamakaḥ sādhyo narasya balino bhavet / jvaramūrchāvataḥ sītairna śāmyetprathamastu saḥ

कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः । सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान

kāsaśvasitavacchīrṇamarmacchedarujārditaḥ / sasvedamūrchaḥ sānāho bastidāhavibodhavān

अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः । शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः

adhodṛṣṭiḥ śutākṣastu snihyadraktaikalocanaḥ / śuṣkāsyaḥ pralapandīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ

महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन । उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम

mahātāmahatā dīno nādena śvasiti krathan / uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam

प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः । नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक

pranaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ / netre samākṣipanbaddhamūtravarcā viśīrṇavāk

शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरो ऽतिरुक । यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः

śuṣkakaṇṭho muhuścaiva karṇaśaṅkhāśiro 'tiruk / yo dīrghamucchvasityūrdhvaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ

श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः । ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन

śleṣmāvṛtamukhaśrotraḥ kruddhagandhavahārditaḥ / ūrdhvaṃ samīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan

मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक । एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम

marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddhavāk / ete sidhyeyuravyaktāḥ vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam