श्रीगरुडमहापुराणम- 147 धन्वन्तरिरुवाच । वक्ष्ये ज्वरनिदानं हि सर्वज्वरविबुद्धये । ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युराजो ऽशनो ऽन्तकः । क्रुद्धदक्षाध्वरध्वंसिरुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 147 dhanvantariruvāca / vakṣye jvaranidānaṃ hi sarvajvaravibuddhaye / jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurājo 'śano 'ntakaḥ / kruddhadakṣādhvaradhvaṃsirudrordhvanayanodbhavaḥ

तत्सन्तापो मोहमयः सन्तापात्मापचारजः । विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते

tatsantāpo mohamayaḥ santāpātmāpacārajaḥ / vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate

पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्रुरेषु । इन्द्रमदो जलदेष्वप्सु नीलिका ज्योतिरोषधीषु भूम्यामूषरो नाम

pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kukrureṣu / indramado jaladeṣvapsu nīlikā jyotiroṣadhīṣu bhūmyāmūṣaro nāma

हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तंभः शैत्य त्वगादिषु । अङ्गेषु च समुद्भूताः पिडकाश्च कफोद्भवे

hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ staṃbhaḥ śaitya tvagādiṣu / aṅgeṣu ca samudbhūtāḥ piḍakāśca kaphodbhave

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा । निदानोक्तोनुपशयो विपरीतोपशायिता

kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā / nidānoktonupaśayo viparītopaśāyitā

अरुचिश्चाविपाकश्च स्तंभमालस्यमेव च । हृद्दाहश्च विपाकश्च तन्द्रा चालस्यमेव च । वस्तिर्विमर्दावनया दोषाणामप्रवर्तनम

aruciścāvipākaśca staṃbhamālasyameva ca / hṛddāhaśca vipākaśca tandrā cālasyameva ca / vastirvimardāvanayā doṣāṇāmapravartanam

लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो रसदं मुखम । स्वच्छमुष्णगुरुत्वञ्च गात्राणां बहुमूत्रता । न विजीर्णं न च म्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम

lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo rasadaṃ mukham / svacchamuṣṇagurutvañca gātrāṇāṃ bahumūtratā / na vijīrṇaṃ na ca mlānirjvarasyāmasya lakṣaṇam

क्षुत्क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम । दोषप्रवृत्तिरष्टाहान्निरामज्वरलक्षणम

kṣutkṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam / doṣapravṛttiraṣṭāhānnirāmajvaralakṣaṇam

यथा स्वलिङ्गं संसर्गे ज्वरसंसर्गजो ऽपि वा । शिरोर्तिमूर्छावमिदेहदाहकण्ठास्यशोषारुचिपर्वभेदाः । उन्निद्रता संभ्रमरोमहर्षा जृंभातिवाक्त्वं पवनात्सपित्तात

yathā svaliṅgaṃ saṃsarge jvarasaṃsargajo 'pi vā / śirortimūrchāvamidehadāhakaṇṭhāsyaśoṣāruciparvabhedāḥ / unnidratā saṃbhramaromaharṣā jṛṃbhātivāktvaṃ pavanātsapittāt

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक्ष्ठीवनश्वसनकासविवर्णाः । शीतजाड्यतिमिरभ्रमितन्द्राश्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम

tāpahānyaruciparvaśirorukṣṭhīvanaśvasanakāsavivarṇāḥ / śītajāḍyatimirabhramitandrāśleṣmavātajanitajvaraliṅgam

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्थास्तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः । मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य

śītastambhasvedadāhāvyavasthāstṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ / mohastandrāliptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहो ऽत्र च मुहुर्मुहुः । तदुच्छीतं महा निद्रा दिवा जागरणं निशि

sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho 'tra ca muhurmuhuḥ / taducchītaṃ mahā nidrā divā jāgaraṇaṃ niśi

सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदो हि नैव वा । गीतनर्तनहास्यादिः प्रकृतेहाप्रवर्तनम

sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo hi naiva vā / gītanartanahāsyādiḥ prakṛtehāpravartanam

साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी । अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वशिरः पर्वास्थिरुग्भ्रमः

sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī / akṣiṇī piṇḍikāpārśvaśiraḥ parvāsthirugbhramaḥ

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ महाशीतौ हि नैव वा । परिदग्धा खरा जिह्वा गुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता

sasvanau sarujau karṇau mahāśītau hi naiva vā / paridagdhā kharā jihvā gurustrastāṅgasandhitā

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य लोठनं शिरसो ऽतितृट । कोष्ठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम

ṣṭhīvanaṃ raktapittasya loṭhanaṃ śiraso 'titṛṭ / koṣṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam

हृद्व्यथा मलंससर्गः प्रवृत्तिर्वाल्पशो ऽति वा । स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापितः

hṛdvyathā malaṃsasargaḥ pravṛttirvālpaśo 'ti vā / snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitaḥ

दोषपाकश्चिरं तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम । सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हतौजसम

doṣapākaściraṃ tandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam / sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hataujasam

वायुना कण्ठरुद्धेन पित्तमन्तः सुपीडितम । व्यवायित्वाच्च सौख्याच्च बहिर्मर्गं प्रपद्यते । तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवेज्वरे

vāyunā kaṇṭharuddhena pittamantaḥ supīḍitam / vyavāyitvācca saukhyācca bahirmargaṃ prapadyate / tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhavejvare

दोषे विवृद्धे नष्टे ऽग्नौ सर्वसंपूर्णलक्षणः । सान्निपातज्वरो ऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततो ऽन्यथा

doṣe vivṛddhe naṣṭe 'gnau sarvasaṃpūrṇalakṣaṇaḥ / sānnipātajvaro 'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato 'nyathā

अन्यत्र सन्निपातोत्थं यत्र पित्तं पृथक्स्थितम । त्वचि कोष्ठे च वा दाहं विदधाति पुरो ऽनु वा

anyatra sannipātotthaṃ yatra pittaṃ pṛthaksthitam / tvaci koṣṭhe ca vā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā

तद्वद्वातकफे शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः । शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यान्दितशोषिते

tadvadvātakaphe śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ / śītādau tatra pittena kaphe syānditaśoṣite

पित्ते शान्ते ऽथ वै मूर्छा मदस्तृष्णा च जायते । दाहादौ पुनरन्तेषु तन्द्रालस्ये वमिः क्रमात

pitte śānte 'tha vai mūrchā madastṛṣṇā ca jāyate / dāhādau punaranteṣu tandrālasye vamiḥ kramāt

आगन्तुरभिगाताभिषङ्गशापाभिचारतः । चतुर्धा तु कृतः स्वेदो दाहाद्यैरभिघातजः

āganturabhigātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ / caturdhā tu kṛtaḥ svedo dāhādyairabhighātajaḥ

श्रमाच्च तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन । सव्यथाशोकवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम

śramācca tasminpavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan / savyathāśokavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram

ग्रहावेशौषधिविषक्रोधभीशोककामजः

grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ

अभिषङ्गग्रहो ऽप्यस्मिन्नकस्माद्वासरोदने । ओषधीगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वमथुः क्षयः

abhiṣaṅgagraho 'pyasminnakasmādvāsarodane / oṣadhīgandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣayaḥ

विषान्मूर्छातिसारश्च श्यावता दाहकृद्भ्रमः । क्रोधात्कम्पः शिरोरुक्च प्रलापो भयशोकजे

viṣānmūrchātisāraśca śyāvatā dāhakṛdbhramaḥ / krodhātkampaḥ śirorukca pralāpo bhayaśokaje

कामाद्भ्रमो ऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयाः । ग्रहादौ सन्निपातस्य रूपादौ मरुतस्तयोः

kāmādbhramo 'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayāḥ / grahādau sannipātasya rūpādau marutastayoḥ

कोपात्कोपे ऽपि पित्तस्य यौ तु शापाभिचारजौ । सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ

kopātkope 'pi pittasya yau tu śāpābhicārajau / sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau

तन्त्रा भिचारिकैर्मन्त्रैर्दूयमानञ्च तप्यते । पूर्वञ्चैतस्ततो देहस्ततो विस्फोटदिग्भ्रमैः

tantrā bhicārikairmantrairdūyamānañca tapyate / pūrvañcaitastato dehastato visphoṭadigbhramaiḥ

सदाहमूर्छाग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः । इति ज्वरो ऽष्टधा दृष्टः समासाद्द्विबिधस्तु सः

sadāhamūrchāgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ / iti jvaro 'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ samāsāddvibidhastu saḥ

शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोंन्तर्बहिराश्रयः । प्राकृतो वैकृतः साध्यो ऽसाध्यः सामो निरामकः

śārīro mānasaḥ saumyastīkṣṇoṃntarbahirāśrayaḥ / prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo 'sādhyaḥ sāmo nirāmakaḥ

पूर्वं शरिरे शरीरे तापो मनसि मानसे । पवनैर्योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत

pūrvaṃ śarire śarīre tāpo manasi mānase / pavanairyogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet

दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे ऽन्तः संश्रये पुनः । ज्वरे ऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः

dāhaḥ pittayute miśraṃ miśre 'ntaḥ saṃśraye punaḥ / jvare 'dhikaṃ vikārāḥ syurantaḥ kṣobho malagrahaḥ

बहिरेव बहिर्वेगे तापो ऽपि च स साधितः । वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्रकृतः क्रमात

bahireva bahirvege tāpo 'pi ca sa sādhitaḥ / varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prakṛtaḥ kramāt

वैकृतो ऽन्यः स दुः साध्यः प्रायश्च प्राकृतो ऽनिलात । वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितं ज्वरम

vaikṛto 'nyaḥ sa duḥ sādhyaḥ prāyaśca prākṛto 'nilāt / varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvitaṃ jvaram

कुर्याच्च पित्तं शरदि तस्य चानुचरः कफः । तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम

kuryācca pittaṃ śaradi tasya cānucaraḥ kaphaḥ / tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam

कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु । बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्यो ऽनुपद्रवः

kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu / balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'nupadravaḥ

सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः । ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वं मन्दाग्निर्बहुमूत्रता

sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ / jvaropadravatīkṣṇatvaṃ mandāgnirbahumūtratā

न प्रवृत्तिर्न विजीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः । ज्वरवेगो ऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः

na pravṛttirna vijīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ / jvaravego 'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ

मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम । जीर्णतामविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनम

malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam / jīrṇatāmaviparyāsātsaptarātraṃ ca laṅghanam

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात । प्रायशः सन्निपातेन भूयसामुपदिश्यते

jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt / prāyaśaḥ sannipātena bhūyasāmupadiśyate

सन्ततः सततो ऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ । धातुमूत्रशकृद्वाहिस्नोत सां व्यापिनो मलाः

santataḥ satato 'nyedyustṛtīyakacaturthakau / dhātumūtraśakṛdvāhisnota sāṃ vyāpino malāḥ

तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदृष्ट्यादिवर्धिताः । बलिनो गुरवस्तस्याविशेषेण रसाश्रिताः

tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadṛṣṭyādivardhitāḥ / balino guravastasyāviśeṣeṇa rasāśritāḥ

सततं निष्प्रतिद्वन्द्वाज्वरं कुर्युः सुदुः सहम । मलं ज्वरोष्णधातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः

satataṃ niṣpratidvandvājvaraṃ kuryuḥ suduḥ saham / malaṃ jvaroṣṇadhātūnvā sa śīghraṃ kṣapayettataḥ

सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्यासुद्ध्यापि वा क्रमात । वातपित्तकफैः सप्तद शद्वादशवासरात

sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyāsuddhyāpi vā kramāt / vātapittakaphaiḥ saptada śadvādaśavāsarāt

प्रायो ऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च । इत्यग्निवेशस्य मतं हारीतस्य पुनः स्मृतिः

prāyo 'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca / ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ

द्विगुणा सप्तमी या च नवम्येकादशी तथा । एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च

dviguṇā saptamī yā ca navamyekādaśī tathā / eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca

शुद्ध्याशुद्ध्या ज्वरः कालं दीर्घमप्यत्र वर्तते । कृशानां व्याधियुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम

śuddhyāśuddhyā jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyatra vartate / kṛśānāṃ vyādhiyuktānāṃ mithyāhārādisevinām

अल्पो ऽपि दोषो दुष्ट्यादेर्लब्ध्वान्यतमतो बलम । स प्रत्यनीको विषमं यस्माद्वृद्धिक्षयान्वितः

alpo 'pi doṣo duṣṭyāderlabdhvānyatamato balam / sa pratyanīko viṣamaṃ yasmādvṛddhikṣayānvitaḥ

सविक्षेपो ज्वरं कुर्याद्विषमक्षयवृद्धिभाक । दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन्बली

savikṣepo jvaraṃ kuryādviṣamakṣayavṛddhibhāk / doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayanbalī

निवर्तते पुनश्चैव प्रत्यनीकबलाबलः । क्षीणदोषो ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते

nivartate punaścaiva pratyanīkabalābalaḥ / kṣīṇadoṣo jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate

लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनां दधाति सः । आसन्नविकृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम

līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnāṃ dadhāti saḥ / āsannavikṛtāsyatvātsrotasāṃ rasavāhinām

आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिदोषो न जायते । सन्तः सततस्तेन विपरीतो विपर्ययात

āśu sarvasya vapuṣo vyāptidoṣo na jāyate / santaḥ satatastena viparīto viparyayāt

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालेन सङ्गवान । दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम

viṣamo viṣamārambhaḥ kṣapākālena saṅgavān / doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti santataṃ jvaram

अहोरात्रस्य सन्धौ स्यात्सकृदन्येद्युराश्रितः । तस्मिन्मांसवहा नाडी मेदोनाडी तृतीयके

ahorātrasya sandhau syātsakṛdanyedyurāśritaḥ / tasminmāṃsavahā nāḍī medonāḍī tṛtīyake

ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः । सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः

grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ / sapṛṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ

चतुर्थको मलैर्मेदोमज्जास्थ्यन्यतरे स्थितः । मज्जास्थ एव ह्यपरः प्रभावमनुदर्शयेत

caturthako malairmedomajjāsthyanyatare sthitaḥ / majjāstha eva hyaparaḥ prabhāvamanudarśayet

द्विधा कफोणिजङ्घाभ्यां स पूर्वं शिरसानिलात । अस्थिमज्जोरुपगतश्चतुर्थकविपर्ययः

dvidhā kaphoṇijaṅghābhyāṃ sa pūrvaṃ śirasānilāt / asthimajjorupagataścaturthakaviparyayaḥ

त्रिधा त्र्यहं ज्वरयति दिनमेकन्तु मुञ्चति । बला बलेन दोषणामन्यचेष्टादिजन्मनाम

tridhā tryahaṃ jvarayati dinamekantu muñcati / balā balena doṣaṇāmanyaceṣṭādijanmanām

पक्रानामविपर्यासात्सप्तरात्रञ्च लङ्घयेत । ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदातदा

pakrānāmaviparyāsātsaptarātrañca laṅghayet / jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadātadā

गम्भीरधातुचारित्वात्सन्निपातेन सम्भवात । तुल्योच्छ्रयाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः

gambhīradhātucāritvātsannipātena sambhavāt / tulyocchrayācca doṣāṇāṃ duścikitsyaścaturthakaḥ

सूक्षामात्सूक्ष्मज्वरेष्वेषु दूरद्दूरतरेषु च । दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत

sūkṣāmātsūkṣmajvareṣveṣu dūraddūratareṣu ca / doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat

याति देहञ्च नाशेषं सन्तापादीन्करोत्यतः । क्रमो यत्नेन विच्छिन्नः सतापो लक्ष्यते ज्वरः

yāti dehañca nāśeṣaṃ santāpādīnkarotyataḥ / kramo yatnena vicchinnaḥ satāpo lakṣyate jvaraḥ

विषमो विषमारम्भः क्षपाकालानुसारवान । यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तिर्यथायथम

viṣamo viṣamārambhaḥ kṣapākālānusāravān / yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathāyatham

कालेनाप्नोति सदृशान्स रसादींस्तथातथा । दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च

kālenāpnoti sadṛśānsa rasādīṃstathātathā / doṣo jvarayati kruddhaścirācciratareṇa ca

भूमौ स्थितं जलैः सिक्तं कालं नैव प्रतीक्षते । अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं भवेत्तथा

bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālaṃ naiva pratīkṣate / aṅkurāya yathā bījaṃ doṣabījaṃ bhavettathā

वेगं कृत्वाविषं यद्वदाशये नयते बलम । कुप्यत्याप्तबलं भूयः कालदोषविषन्तथा

vegaṃ kṛtvāviṣaṃ yadvadāśaye nayate balam / kupyatyāptabalaṃ bhūyaḥ kāladoṣaviṣantathā

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सततादयः । उत्क्लेशो गौरवं दैन्यं भङ्गो ऽङ्गानां विजृम्भणम

evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ satatādayaḥ / utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo 'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam

अरोचको वमिः श्वासः सर्वस्मिन्रसगे ज्वरे । रक्तनिष्ठीवनं तृष्णा रूक्षोष्णं पीडकोद्यमः

arocako vamiḥ śvāsaḥ sarvasminrasage jvare / raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā rūkṣoṣṇaṃ pīḍakodyamaḥ

दाहरागभ्रममदप्रलापो रक्तसंश्रिते । तृड्ग्लानिः स्पृष्टवर्चस्कमन्तर्दाहो भ्रमस्तमः

dāharāgabhramamadapralāpo raktasaṃśrite / tṛḍglāniḥ spṛṣṭavarcaskamantardāho bhramastamaḥ

दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे मेदसि स्थिते । स्वेदो ऽतितृष्णा वमनं दौर्गन्ध्यं वा सहिष्णुता

daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe medasi sthite / svedo 'titṛṣṇā vamanaṃ daurgandhyaṃ vā sahiṣṇutā

प्रलापो ग्लानिररुचिरस्थिगे त्वस्थिभेदनम । दोषप्रवृत्तिरुद्बोधः श्वासांगक्षेपकूजनम

pralāpo glānirarucirasthige tvasthibhedanam / doṣapravṛttirudbodhaḥ śvāsāṃgakṣepakūjanam

अन्तर्दाहो बहिः शैत्यं श्वासो हिक्का हि मज्जमे । तमसो दर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता

antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hikkā hi majjame / tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā

शुक्रप्रवृत्तौ मृत्युस्तु जायते शुक्रसंश्रये । उत्तरोत्तरदुः साध्याः पञ्चान्ये तु विपर्यये

śukrapravṛttau mṛtyustu jāyate śukrasaṃśraye / uttarottaraduḥ sādhyāḥ pañcānye tu viparyaye

प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च । मन्दज्वरप्रलापस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः

pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca / mandajvarapralāpastu saśītaḥ syātpralepakaḥ

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतकृच्छ्रेण गच्छति । स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेदङ्गबलाशकः

nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śītakṛcchreṇa gacchati / stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedaṅgabalāśakaḥ

हरिद्राभेदवर्णाभस्तद्वल्लेपं प्रमेहति । स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदो ऽन्तकः स्मृतः

haridrābhedavarṇābhastadvallepaṃ pramehati / sa vai hāridrako nāma jvarabhedo 'ntakaḥ smṛtaḥ

कफवातौ समौ यत्र हीनपित्तस्य देहिनः । तीक्ष्णो ऽथ वा दिवा मन्दो जायते रात्रिजो ज्वरः

kaphavātau samau yatra hīnapittasya dehinaḥ / tīkṣṇo 'tha vā divā mando jāyate rātrijo jvaraḥ

दिवाकरार्पितबले व्यायामाच्च विशोषिते । शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात्पौर्वरात्रिकः

divākarārpitabale vyāyāmācca viśoṣite / śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syātpaurvarātrikaḥ

आमाशये यदात्मस्थे श्लेष्मपित्ते ह्यधः स्थिते । तदर्धं शीतलं देहे ह्यर्धं चोष्णं प्रजायते

āmāśaye yadātmasthe śleṣmapitte hyadhaḥ sthite / tadardhaṃ śītalaṃ dehe hyardhaṃ coṣṇaṃ prajāyate

काये पित्तं यदा न्यस्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः । उष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः

kāye pittaṃ yadā nyastaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ / uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ

रसरक्ताश्रयः साध्यो मांस मेदोगतश्च यः । अस्थिमज्जागतः कृच्छ्रस्तैस्तैः स्वाङ्गैर्हतप्रभः

rasaraktāśrayaḥ sādhyo māṃsa medogataśca yaḥ / asthimajjāgataḥ kṛcchrastaistaiḥ svāṅgairhataprabhaḥ

विसंज्ञो ज्रवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते । सदोषमुष्णञ्च सदा शकृन्मुञ्चति वेगवत

visaṃjño jravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate / sadoṣamuṣṇañca sadā śakṛnmuñcati vegavat

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम । स्वेदः क्षुवः प्रकृतियोगिमनो ऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगत्ज्वरलक्षणानि

deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam / svedaḥ kṣuvaḥ prakṛtiyogimano 'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatjvaralakṣaṇāni