श्रीगरुडमहापुराणम- 146 धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः । आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 146 dhanvantariruvāca / sarvaroganidānañca vakṣye suśruta tattvataḥ / ātreyādyairmunivarairyathā pūrvamudīritam

रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः । यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः

rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duṣṭa āmayaḥ / yakṣmātaṅkagadā bādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम

nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā / saṃprāptiścaiti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते

nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ / nidānamāhuḥ paryāyaiḥ prāgrūpaṃ yena lakṣyate

उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम

utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ / liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते । संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः

tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate / saṃsthānāṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम

hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām / auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham

विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः । विपरीतो ऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः

vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ / viparīto 'nupaśayo vyādhyasātmyetisaṃjñitaḥ

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता । निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā / nirvṛttirāmayasyāsau saṃprāptirabhidhīyate

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः । सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति

saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ / sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti

दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना । स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpośāṃśakalpanā / svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम । नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम

hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṣaṇam / naktandinārdhabhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते । सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः

iti prokto nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate / sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ

तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम । अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः

tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam / ahitastrividho yogastrayāṇāṃ prāgudāhṛtaḥ

तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः । धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः

tiktoṣaṇakaṣāyāmlarūkṣāpramitayojanaiḥ / dhāvanodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः । ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः

kriyābhiyogabīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ / grīṣmāhorātrabhuktyante prakupyati samīraṇaḥ

पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः । शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च

pittaṃ kaṭvālatīkṣṇoṣṇakaṭukrodhavidāhibhiḥ / śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः । आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः

svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ / āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnādibṛṃhaṇaiḥ

प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके । पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान

pricchardanādyayogena bhuktānnasyāpyajīrṇake / pūrvāhne pūrvarātre ca śleṣmā vakṣyāmi saṅkarān

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः । संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः

miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ / saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādyaśanādibhiḥ

व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः । पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः

vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ / piṇyākamṛtyavasarapūtiśuṣkakṛśamiṣaiḥ

दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः । धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात

doṣatrayakaraistaistaistathānnaparivartataḥ / dhātorduṣṭātpuro vātāddvigrahāveśaviplavāt

दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात । मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात । स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः

duṣṭāmānnairatiślaiṣmagrahairjanmarkṣapīḍanāt / mithyāyogācca vividhātpāpānāñca niṣevaṇāt / strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ

प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः । रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते

pratirogamiti kruddhā rogavidhyanugāminaḥ / rasāyanaṃ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate