श्रीगरुडमहापुराणम- 87 हरिरुवाच । चतुर्दश मनून्वक्ष्ये तत्सुताश्च सुकादिकान । मनुः स्वायम्भुवः पूर्वमग्निघ्राद्याश्च तत्सुताः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 87 hariruvāca / caturdaśa manūnvakṣye tatsutāśca sukādikān / manuḥ svāyambhuvaḥ pūrvamagnighrādyāśca tatsutāḥ

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजा ऋषयः सप्तकीर्तिताः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / vasiṣṭhaśca mahātejā ṛṣayaḥ saptakīrtitāḥ

जयाख्याशाचमिताख्याश्च शुक्रा यामास्तथैव च । गणा द्वादशकाश्चैति चत्वारः सोमपायिनः

jayākhyāśācamitākhyāśca śukrā yāmāstathaiva ca / gaṇā dvādaśakāścaiti catvāraḥ somapāyinaḥ

विश्वभुग्वामदेवेन्द्रो बाष्कलिस्तदरिर्ह्यभूत । स हतो विष्णुना दैत्यश्चक्रेण सुमहात्मना

viśvabhugvāmadevendro bāṣkalistadarirhyabhūt / sa hato viṣṇunā daityaścakreṇa sumahātmanā

मनुः स्वारोचिषश्चाथ तत्पुत्रो मण्डलेश्वरः । चित्रको विनतश्चैव कर्णान्तो विद्युतो रविः

manuḥ svārociṣaścātha tatputro maṇḍaleśvaraḥ / citrako vinataścaiva karṇānto vidyuto raviḥ

बृहद्गुणो नभश्चैव महाबलपराक्रमः । ऊर्ज स्तम्बस्तथा प्राण ऋषभो निश्चल (र) स्तथा

bṛhadguṇo nabhaścaiva mahābalaparākramaḥ / ūrja stambastathā prāṇa ṛṣabho niścala (ra) stathā

दत्तो (म्भो) लिश्चावरीवांश्च ऋष्यः सप्तकीर्तिताः । तुषिता द्वादश प्रोक्तास्तथा पारावताश्च ये

datto (mbho) liścāvarīvāṃśca ṛṣyaḥ saptakīrtitāḥ / tuṣitā dvādaśa proktāstathā pārāvatāśca ye

इन्द्रो विपश्चिद्देवानां तद्रिपुः पुरुकृत्सरः । जघान हस्तिरूपेण भगवान्मधुसूदनः

indro vipaściddevānāṃ tadripuḥ purukṛtsaraḥ / jaghāna hastirūpeṇa bhagavānmadhusūdanaḥ

औत्तमस्य मनोः पुत्रा आजश्च परशुस्तथा । विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः

auttamasya manoḥ putrā ājaśca paraśustathā / vinītaśca suketuśca sumitraḥ subalaḥ śuciḥ

देवो देवावृधो रुद्र! महोत्साहोजितस्तथा । रथौजा ऊर्ध्वबाहुश्च शरणश्चानघो मुनिः

devo devāvṛdho rudra! mahotsāhojitastathā / rathaujā ūrdhvabāhuśca śaraṇaścānagho muniḥ

सुतपाः शङ्कुरित्येते ऋषयः सप्त कीर्तिताः । वशवर्तिस्वधामानः शिवाः सत्याः प्रतर्दनाः

sutapāḥ śaṅkurityete ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / vaśavartisvadhāmānaḥ śivāḥ satyāḥ pratardanāḥ

पञ्च देवगणाः प्रोक्ता सर्वे द्वादशकास्तु ते । इन्द्रः स्वशान्तिस्तच्छुक्रः प्रलम्बो नाम दानवः

pañca devagaṇāḥ proktā sarve dvādaśakāstu te / indraḥ svaśāntistacchukraḥ pralambo nāma dānavaḥ

मत्स्यरूपी हरिर्विष्णुस्तं जघान च दानवम । तामसस्य मनोः पुत्रा जानुजङ्घो ऽथ निर्भयः

matsyarūpī harirviṣṇustaṃ jaghāna ca dānavam / tāmasasya manoḥ putrā jānujaṅgho 'tha nirbhayaḥ

नवख्यातिर्नयश्चैव प्रियभृत्यो विविक्षिपः । दृढेषुधिः प्रस्तलाक्षः कृबन्धुः कृतस्तथा

navakhyātirnayaścaiva priyabhṛtyo vivikṣipaḥ / dṛḍheṣudhiḥ prastalākṣaḥ kṛbandhuḥ kṛtastathā

ज्योतिर्धामा पृथुः (धृष्ट) काव्यश्चैत्रश्चेताग्निहेमकाः (कौ) । मुनयः कीर्तिताः सप्त सुरागाः सुधियस्तथा

jyotirdhāmā pṛthuḥ (dhṛṣṭa) kāvyaścaitraścetāgnihemakāḥ (kau) / munayaḥ kīrtitāḥ sapta surāgāḥ sudhiyastathā

हरयो देवतामां च चत्वारः पञ्च (सप्त) विंशकाः । गणा इन्द्रः शिविस्तस्य शत्रुर्भोमरथाः स्मृताः

harayo devatāmāṃ ca catvāraḥ pañca (sapta) viṃśakāḥ / gaṇā indraḥ śivistasya śatrurbhomarathāḥ smṛtāḥ

हरिणा कूर्मरूपेण हतो भीमरथो ऽसुरः । रैवतस्य मनोः पुत्रो महा प्राणश्च साधकः

hariṇā kūrmarūpeṇa hato bhīmaratho 'suraḥ / raivatasya manoḥ putro mahā prāṇaśca sādhakaḥ

वन (ल) बन्धुर्निरमित्रः प्रत्यङ्गः परहा शुचिः । दृढव्रतः केतुशृगं ऋषयस्तस्य वर्ण्यते

vana (la) bandhurniramitraḥ pratyaṅgaḥ parahā śuciḥ / dṛḍhavrataḥ ketuśṛgaṃ ṛṣayastasya varṇyate

वेदश्रीर्वेदबाहुश्च ऊर्ध्वबाहुस्तथैव च । हिरण्यरोमा पर्जन्यः सत्यनेत्रः (नामा) स्वधाम च

vedaśrīrvedabāhuśca ūrdhvabāhustathaiva ca / hiraṇyaromā parjanyaḥ satyanetraḥ (nāmā) svadhāma ca

अभूतरजसश्चैव तथा देवाश्वमेधसः । वैकुण्ठ (ण्ठाः श्चामृत (ता) श्चैव चत्वारो देवतागणाः

abhūtarajasaścaiva tathā devāśvamedhasaḥ / vaikuṇṭha (ṇṭhāḥ ścāmṛta (tā) ścaiva catvāro devatāgaṇāḥ

गणे चतुर्दश सुरा विभुरिद्रः प्रतापवान । शान्तः शत्रुर्हतो दैत्यो हंसरूपेण विष्णुना

gaṇe caturdaśa surā vibhuridraḥ pratāpavān / śāntaḥ śatrurhato daityo haṃsarūpeṇa viṣṇunā

चाक्षुषस्य मनोः पुत्रा उरुः पुरुर्महाबलः । शतद्युम्नस्तपस्वी च सत्यबाहुः(क्यो) कृतिस्तथा

cākṣuṣasya manoḥ putrā uruḥ pururmahābalaḥ / śatadyumnastapasvī ca satyabāhuḥ(kyo) kṛtistathā

अग्निष्णुरतिरात्रश्च सुद्युम्नश्च तथा नरः । हविष्मानुत्तमः श्रीमान्स्व (सु) धामा विरजस्तथा

agniṣṇuratirātraśca sudyumnaśca tathā naraḥ / haviṣmānuttamaḥ śrīmānsva (su) dhāmā virajastathā

अभिमानः सहिष्णुश्च मधुश्रीरृषयः स्मृताः । आर्याः प्रभूता भाव्याश्च लेखाश्च पृथुकास्तथा

abhimānaḥ sahiṣṇuśca madhuśrīrṛṣayaḥ smṛtāḥ / āryāḥ prabhūtā bhāvyāśca lekhāśca pṛthukāstathā

अष्टकस्य गणाः पञ्च तथा प्रोक्ता दिवौकसाम । इन्द्रो मनोजवः शत्रुर्महाकालो महाभजः

aṣṭakasya gaṇāḥ pañca tathā proktā divaukasām / indro manojavaḥ śatrurmahākālo mahābhajaḥ

अश्वरूपेण स हतो हरिणा लोकधारिणा । मनोर्वैवस्वतस्येते पुत्रा विष्णुपरायणाः

aśvarūpeṇa sa hato hariṇā lokadhāriṇā / manorvaivasvatasyete putrā viṣṇuparāyaṇāḥ

इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तस्तथा पांसुर्नभो नेदिष्ठ एव च

ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca / nariṣyantastathā pāṃsurnabho nediṣṭha eva ca

करूषश्च पृषध्रश्च सुद्युम्नश्च मनोः सुताः । अत्रिर्वसिष्ठो भगवाञ्जमदग्निश्च कश्यपः

karūṣaśca pṛṣadhraśca sudyumnaśca manoḥ sutāḥ / atrirvasiṣṭho bhagavāñjamadagniśca kaśyapaḥ

गौतमश्च भरद्वाजो विशामित्रो ऽथ सप्तमः । तथा ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतः परिकीर्तिताः

gautamaśca bharadvājo viśāmitro 'tha saptamaḥ / tathā hyekonapañcāśanmarutaḥ parikīrtitāḥ

आदित्या वसवः साध्यागणा द्वादशकास्त्रयः । एकादशा तथा रुद्रा वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

ādityā vasavaḥ sādhyāgaṇā dvādaśakāstrayaḥ / ekādaśā tathā rudrā vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ

द्वावश्विनौ विनिर्दिष्टौ विश्वेदेवास्तथा दशा । दशौवाङ्गिरसो देवा नव देवगणास्तथा

dvāvaśvinau vinirdiṣṭau viśvedevāstathā daśā / daśauvāṅgiraso devā nava devagaṇāstathā

तेजस्वी नाम वै शक्रो हिरण्याक्षो रिपुः स्मृतः । हतो वराहरूपेण हरिण्याख्यो ऽथ विष्णुना

tejasvī nāma vai śakro hiraṇyākṣo ripuḥ smṛtaḥ / hato varāharūpeṇa hariṇyākhyo 'tha viṣṇunā

वक्ष्ये मनोर्भविष्यस्य सावर्ण्याख्यस्य वै सुतान । विजयश्चार्ववीरश्च निर्मोहः सत्यवाक्रृती

vakṣye manorbhaviṣyasya sāvarṇyākhyasya vai sutān / vijayaścārvavīraśca nirmohaḥ satyavākrṛtī

वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च वाचः संगतिरेव च । अश्वत्थामा कृपो व्यासो गालवो दीप्तिमानथ

variṣṭhaśca gariṣṭhaśca vācaḥ saṃgatireva ca / aśvatthāmā kṛpo vyāso gālavo dīptimānatha

ऋष्यशृङ्गस्तथा राम ऋषयः सप्त कीर्तिताः । सुतपा अमृताभाश्च मुख्याश्चापि तथा सुराः

ṛṣyaśṛṅgastathā rāma ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / sutapā amṛtābhāśca mukhyāścāpi tathā surāḥ

तेषां गणस्तु देवाना मेकैको विंशकः स्मृतः । विरोचनसुतस्तेषां बलिरिन्द्रो भविष्यति

teṣāṃ gaṇastu devānā mekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ / virocanasutasteṣāṃ balirindro bhaviṣyati

दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम । ऋद्धिमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिमवाप्स्यति

dattvemāṃ yācamānāya viṣṇave yaḥ padatrayam / ṛddhimindrapadaṃ hitvā tataḥ siddhimavāpsyati

वारुणेर्दक्षसावर्णेर्नवमस्य सुताञ्छृणु । धृतिकेतुर्देप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः । पृतुश्रवा बृहदूद्युम्न ऋचीको बृहतो गुणः

vāruṇerdakṣasāvarṇernavamasya sutāñchṛṇu / dhṛtiketurdeptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ / pṛtuśravā bṛhadūdyumna ṛcīko bṛhato guṇaḥ

मेधातिथिर्द्युतिश्चैव सवसो वसुरेव च । ज्योतिष्मान्हव्यकव्यौ च ऋषयो विभुरीश्वरः

medhātithirdyutiścaiva savaso vasureva ca / jyotiṣmānhavyakavyau ca ṛṣayo vibhurīśvaraḥ

परो मरीचिर्गर्भश्च स्व (सु) धर्माणश्च ते त्रयः । देशशत्रु) कालकाक्षस्तद्धन्ता पद्मनाभकः

paro marīcirgarbhaśca sva (su) dharmāṇaśca te trayaḥ / deśaśatru) kālakākṣastaddhantā padmanābhakaḥ

धमपुत्रस्य पुत्रांस्तु दश मस्य मनोः शृणु । सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूरिश्रेण्यश्च वीर्यवान

dhamaputrasya putrāṃstu daśa masya manoḥ śṛṇu / sukṣetraścottamaujāśca bhūriśreṇyaśca vīryavān

शतानीको निरमित्रो वृषसेनो जयद्रथः । भूरिद्युम्नः सुवर्चाश्च शान्तिरिन्द्रः प्रतापवान

śatānīko niramitro vṛṣaseno jayadrathaḥ / bhūridyumnaḥ suvarcāśca śāntirindraḥ pratāpavān

अयो (पो) मूर्तिर्हविष्मांश्च सुकृतिश्चाव्ययस्तथा । नाभागो ऽप्रतिमौजाश्च सौरभ ऋषयस्तथा

ayo (po) mūrtirhaviṣmāṃśca sukṛtiścāvyayastathā / nābhāgo 'pratimaujāśca saurabha ṛṣayastathā

प्राणाख्याः शतसंख्यास्तु देवतानां गणस्तदा । तेषामिन्द्रश्च भविता शान्तिर्नाम महाबलः । बलिः शत्रुस्तं हरिश्च गदया घातयिष्यति

prāṇākhyāḥ śatasaṃkhyāstu devatānāṃ gaṇastadā / teṣāmindraśca bhavitā śāntirnāma mahābalaḥ / baliḥ śatrustaṃ hariśca gadayā ghātayiṣyati

रुद्र पुत्रस्य ते पुत्रान्वक्ष्याम्येकादशस्य तु । सर्वत्रगः सुशर्मा च देवानीकः पुरुर्गुरुः

rudra putrasya te putrānvakṣyāmyekādaśasya tu / sarvatragaḥ suśarmā ca devānīkaḥ pururguruḥ

क्षेत्रवर्णो दृढेषुश्च आर्द्रकः पुत्रकस्तथा । हविष्मांश्च हविष्यश्च वरुणो विश्वविस्तरौ

kṣetravarṇo dṛḍheṣuśca ārdrakaḥ putrakastathā / haviṣmāṃśca haviṣyaśca varuṇo viśvavistarau

विष्णुश्चैवाग्नितेजाश्च ऋषयः सप्त कीर्तिताः । विहङ्गमाः कामगम निर्माणरुचयस्तथा

viṣṇuścaivāgnitejāśca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / vihaṅgamāḥ kāmagam nirmāṇarucayastathā

एकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणश्चैन्द्रश्च वै वृषः । धसग्रीवो रिपुस्तस्य श्रीरूपी घातयिष्यति

ekaikastriṃśakasteṣāṃ gaṇaścaindraśca vai vṛṣaḥ / dhasagrīvo ripustasya śrīrūpī ghātayiṣyati

मनोस्तु दक्षपुत्रस्य द्वादशस्यात्मजाञ्छृणु । देववानु पदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः

manostu dakṣaputrasya dvādaśasyātmajāñchṛṇu / devavānu padevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ

मित्रवान्मित्रदेवश्च मित्रबिन्दुश्च वीर्यवान । मित्रवाहः प्रवाहश्च दक्षपुत्रमनोः सुताः

mitravānmitradevaśca mitrabinduśca vīryavān / mitravāhaḥ pravāhaśca dakṣaputramanoḥ sutāḥ

तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्तिस्तपोरतिः । तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमश्च तपोधनाः

tapasvī sutapāścaiva tapomūrtistaporatiḥ / tapodhṛtirdyutiścānyaḥ saptamaśca tapodhanāḥ

स्वधर्माणः सुतपसो हरितो होहितास्तथा । सुरारयो गणाश्चैते प्रत्येकं दशको गणः

svadharmāṇaḥ sutapaso harito hohitāstathā / surārayo gaṇāścaite pratyekaṃ daśako gaṇaḥ

ऋतधामा च भद्रे (तत्रे) न्द्रस्तारको नाम तद्रिपुः । हरिर्नपुंसकं भूत्वा घातयिष्यति शङ्कर

ṛtadhāmā ca bhadre (tatre) ndrastārako nāma tadripuḥ / harirnapuṃsakaṃ bhūtvā ghātayiṣyati śaṅkara

त्रयोदशस्य रौच्यस्य मनोः पुत्रान्निबोध मे । चित्रसेनो विचित्रश्च तपोधर्मरतो धृतिः

trayodaśasya raucyasya manoḥ putrānnibodha me / citraseno vicitraśca tapodharmarato dhṛtiḥ

सुनेत्रः क्षेत्रवृत्तिश्च सुनयो धर्मपो दृढः । धृतिमानव्ययश्चैव निशारूपो निरुत्सुकः

sunetraḥ kṣetravṛttiśca sunayo dharmapo dṛḍhaḥ / dhṛtimānavyayaścaiva niśārūpo nirutsukaḥ

निर्मोहस्तत्त्वदर्शो च ऋषयः सप्त कीर्तिताः । स्व (सु) रोमाणः स्व (सु) धर्माणः स्व (सु) कर्माणस्तथामराः

nirmohastattvadarśo ca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / sva (su) romāṇaḥ sva (su) dharmāṇaḥ sva (su) karmāṇastathāmarāḥ

त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्ते देवानां तत्र वै गणाः । इन्द्रो दिवस्पतिः शत्रुस्त्विष्टिभो नाम दानवः

trayastriṃśadvibhedāste devānāṃ tatra vai gaṇāḥ / indro divaspatiḥ śatrustviṣṭibho nāma dānavaḥ

मायूरेण च रूपेण घातयिष्यति माधवः । चतुर्दशस्य भौत्यस्य शृणु पुत्रान्मनोर्मम

māyūreṇa ca rūpeṇa ghātayiṣyati mādhavaḥ / caturdaśasya bhautyasya śṛṇu putrānmanormama

उरुर्गभीरो धृष्टश्च तरस्वीग्रा (ग्र) ह एव च । अभिमानि प्रवीरश्च जिष्णुः संक्रन्दनस्तथा । तेजस्वी दुर्लभश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः

ururgabhīro dhṛṣṭaśca tarasvīgrā (gra) ha eva ca / abhimāni pravīraśca jiṣṇuḥ saṃkrandanastathā / tejasvī durlabhaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ

अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मागधश्च तथा शुचिः । अजितो मुक्तशुक्रौ च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

agnīdhraścāgnibāhuśca māgadhaśca tathā śuciḥ / ajito muktaśukrau ca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

चाक्षुषाः कर्मनिष्ठाश्च पवित्रा भ्राजिनस्तथा । वचोवृद्धा देवगणाः पञ्च प्रोक्तास्तु सप्तकाः

cākṣuṣāḥ karmaniṣṭhāśca pavitrā bhrājinastathā / vacovṛddhā devagaṇāḥ pañca proktāstu saptakāḥ

शुचिरिन्द्रो महादैत्यो रिपुहन्ता हरिः स्वयम । एको देवश्चतुर्धा तु व्यासरूपेण विष्णुना

śucirindro mahādaityo ripuhantā hariḥ svayam / eko devaścaturdhā tu vyāsarūpeṇa viṣṇunā

कृतस्ततः पुराणानि विद्याश्चाष्टादशैव तु । अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः

kṛtastataḥ purāṇāni vidyāścāṣṭādaśaiva tu / aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

पुराणं धर्मशास्त्रं च आयुर्वेदार्थशास्त्रकम । धनुर्वेदश्च गान्धर्वो विद्या ह्यष्टादशैव ताः

purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca āyurvedārthaśāstrakam / dhanurvedaśca gāndharvo vidyā hyaṣṭādaśaiva tāḥ