श्रीगरुडमहापुराणम- 68 सूत उवाच । परिक्षां वच्मिरत्नानां बलो नामासुरो ऽभवत । इन्द्राद्या निर्जितास्तेन विजेतुं तैर्न शक्यते

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 68 sūta uvāca / parikṣāṃ vacmiratnānāṃ balo nāmāsuro 'bhavat / indrādyā nirjitāstena vijetuṃ tairna śakyate

वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे । बलो ददौ स (स्व) पशुतामतिसत्त्व सुरैर्हतः

varavyājena paśutāṃ yācitaḥ sa surairmakhe / balo dadau sa (sva) paśutāmatisattva surairhataḥ

पशुवत्स विशस्तस्तैः स्ववाक्याशनियन्त्रितः । बलो लोकोपराय देवानां हितकाम्यया

paśuvatsa viśastastaiḥ svavākyāśaniyantritaḥ / balo lokoparāya devānāṃ hitakāmyayā

तस्य सत्त्वविशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा । कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः

tasya sattvaviśuddhasya viśuddhena ca karmaṇā / kāyasyāvayavāḥ sarve ratnabījatvamāyayuḥ

देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम । रत्नबीजंस्व(जम)यं ग्राहः सुमहानभवत्तदा

devānāmatha yakṣāṇāṃ siddhānāṃ pavanāśinām / ratnabījaṃsva(jama)yaṃ grāhaḥ sumahānabhavattadā

तेषां तु पततां वेगाद्विमानेन विहायसा । यद्यत्पपात रत्नानां बीजं क्रचन किञ्चन

teṣāṃ tu patatāṃ vegādvimānena vihāyasā / yadyatpapāta ratnānāṃ bījaṃ kracana kiñcana

महोदधौ सरिति वा पवर्त कानने ऽपि वा । तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात

mahodadhau sariti vā pavarta kānane 'pi vā / tattadākaratāṃ yātaṃ sthānamādheyagauravāt

तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्यघहानि च । प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च

teṣu rakṣoviṣavyālavyādhighnānyaghahāni ca / prādurbhavanti ratnāni tathaiva viguṇāni ca

वज्रं मुक्तामणयः सपद्मरागाः समरकताः प्रोक्ताः । अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्याः पुष्परागाश्च

vajraṃ muktāmaṇayaḥ sapadmarāgāḥ samarakatāḥ proktāḥ / api cendranīlamaṇivaravaidūryāḥ puṣparāgāśca

कर्केतनं सपुलकं रुधिराख्यसमन्वितं तथा स्फटिकम । विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः

karketanaṃ sapulakaṃ rudhirākhyasamanvitaṃ tathā sphaṭikam / vidrumamaṇiśca yatnāduddiṣṭaṃ saṃgrahe tajjñaiḥ

आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्षा च । मूल्यं च रत्नकुशलैर्विज्ञेयं सर्वशास्त्राणाम

ākāravarṇau prathamaṃ guṇadoṣau tatphalaṃ parīkṣā ca / mūlyaṃ ca ratnakuśalairvijñeyaṃ sarvaśāstrāṇām

कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहते ऽहनि । दौषैस्तान्यपियुज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा

kulagneṣūpajāyante yāni copahate 'hani / dauṣaistānyapiyujyante hīyante guṇasampadā

परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा । धारणं संग्रहो वापि कार्यः श्रियमभीप्सता

parīkṣāpariśuddhānāṃ ratnānāṃ pṛthivībhujā / dhāraṇaṃ saṃgraho vāpi kāryaḥ śriyamabhīpsatā

शास्त्रज्ञः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः । त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्तिताः

śāstrajñaḥ kuśalāścāpi ratnabhājaḥ parīkṣakāḥ / ta eva mūlyamātrāyā vettāraḥ parikīrtitāḥ

महा प्रभावं विबुधैर्यस्यमाद्वज्रमुदाहृतम । वज्रपूर्वा परीक्षेयं ततो ऽस्माभिः प्रकीर्त्यते

mahā prabhāvaṃ vibudhairyasyamādvajramudāhṛtam / vajrapūrvā parīkṣeyaṃ tato 'smābhiḥ prakīrtyate

तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव । वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु

tasyāsthileśo nipapāta yeṣu bhuvaḥ pradeśeṣu kathañcideva / vajrāṇi vajrāyudhanirjigīṣorbhavanti nānākṛtimanti teṣu

हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्गकोसलाः । वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्ट विहारकाः

haimamātaṅgasaurāṣṭrāḥ pauṇḍrakāliṅgakosalāḥ / veṇvātaṭāḥ sasauvīrā vajrasyāṣṭa vihārakāḥ

आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे त्वसिताब्जमेघसदृशास्ताभ्राश्च सौराष्ट्रजाः । कालिङ्गाः कन कावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोसले श्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः

ātāmrā himaśailajāśca śaśibhā veṇvātaṭīyāḥ smṛtāḥ sauvīre tvasitābjameghasadṛśāstābhrāśca saurāṣṭrajāḥ / kāliṅgāḥ kana kāvadātarucirāḥ pītaprabhāḥ kosale śyāmāḥ puṇḍrabhavā mataṅgaviṣaye nātyantapītaprabhāḥ

अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत्पार्श्वेषु सम्यक समंरेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम । लोके ऽस्मिन्परामाणुमात्रमपि यद्वज्रं क्रचिद्दृश्यते तस्मिन्देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं यदि

atyarthaṃ laghu varṇataśca guṇavatpārśveṣu samyak samaṃrekhābindukalaṅkakākapadakatrāsādibhirvarjitam / loke 'sminparāmāṇumātramapi yadvajraṃ kraciddṛśyate tasmindevasamāśrayo hyavitathastīkṣṇāgradhāraṃ yadi

वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि विग्रहः प्रोक्तः । वर्णेभ्यश्च विभागः कार्यो वर्णाश्रयादेव

vajreṣu varṇayuktyā devānāmapi vigrahaḥ proktaḥ / varṇebhyaśca vibhāgaḥ kāryo varṇāśrayādeva

हरितसितपीतपिङ्गश्यामास्ताम्राः स्वभावतो रुचिराः । हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः

haritasitapītapiṅgaśyāmāstāmrāḥ svabhāvato rucirāḥ / harivaruṇaśakrahutavahapitṛpatimarutāṃ svakā varṇāḥ

विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात्क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः । वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशः शूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः

viprasya śaṅkhakumudasphaṭikāvadātaḥ syātkṣattriyasya śaśababhruvilocanābhaḥ / vaiśyasya kāntakadalīdalasannikāśaḥ śūdrasya dhautakaravālasamānadīptiḥ

द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ । यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारसन्निकाशः

dvau vajravarṇau pṛthivīpatīnāṃ sadbhiḥ pradiṣṭau na tu sārvajanyau / yaḥ syājjavāvidrumabhaṅgaśoṇo yo vā haridrārasannikāśaḥ

ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सार्बवर्णिकम । कामतो धारयेद्राजा न त्वन्यो ऽन्यत्कथञ्चन

īśatvātsarvavarṇānāṃ guṇavatsārbavarṇikam / kāmato dhārayedrājā na tvanyo 'nyatkathañcana

अधरोत्तरवृत्तया हि यादृक स्याद्वर्णसङ्करः । ततः कष्टतरो वज्रवर्णानां सङ्करो मतः

adharottaravṛttayā hi yādṛk syādvarṇasaṅkaraḥ / tataḥ kaṣṭataro vajravarṇānāṃ saṅkaro mataḥ

न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः । गुणवद्गुणसम्पदां विभूतिर्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः

na ca mārgavibhāgamātravṛttyā viduṣā vajraparigraho vidheyaḥ / guṇavadguṇasampadāṃ vibhūtirviparīto vyasanodayasya hetuḥ

एकमपि यस्य शृङ्गं विदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा । गुणवदपि तन्न धार्यं वज्रं श्रेयो ऽर्थिभिर्भवने

ekamapi yasya śṛṅgaṃ vidalitamavalokyate viśīrṇaṃ vā / guṇavadapi tanna dhāryaṃ vajraṃ śreyo 'rthibhirbhavane

स्फुटिताग्निवि शीर्णशृङ्गदेशं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम । न हि वज्रभृतो ऽपि वज्रमाशु श्रियमप्याश्रयलालसां न कुर्यात

sphuṭitāgnivi śīrṇaśṛṅgadeśaṃ malavarṇaiḥ pṛṣatairupetamadhyam / na hi vajrabhṛto 'pi vajramāśu śriyamapyāśrayalālasāṃ na kuryāt

यस्यैकदेशः क्षतजावभासो यद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम । न तन्न कुर्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम

yasyaikadeśaḥ kṣatajāvabhāso yadvā bhavellohitavarṇacitram / na tanna kuryāddhriyamāṇamāśu svacchandamṛtyorapi jīvitāntam

कोट्यः पार्श्वनि धाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च । उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्राः वज्रस्याकरजा गुणाः

koṭyaḥ pārśvani dhārāśca ṣaḍaṣṭau dvādaśeti ca / uttuṅgasamatīkṣṇāgrāḥ vajrasyākarajā guṇāḥ

षट्कोटि शुद्वममलं स्फुटतीक्ष्णधारं वर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम । इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरिक्षमेवंविधं भुवि भवेत्सुलभं न वज्रम

ṣaṭkoṭi śudvamamalaṃ sphuṭatīkṣṇadhāraṃ varṇānvitaṃ laghu supārśvamapetadoṣam / indrāyudhāṃśuvisṛticchuritāntarikṣamevaṃvidhaṃ bhuvi bhavetsulabhaṃ na vajram

तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्वदोषं धत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम । वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुः स्त्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोदशूनाम

tīkṣṇāgraṃ vimalamapetasarvadoṣaṃ dhatte yaḥ prayatatanuḥ sadaiva vajram / vṛddhistaṃ pratidinameti yāvadāyuḥ strīsampatsutadhanadhānyagodaśūnām

व्यालवह्निविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च । दूरात्तस्य निवर्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च

vyālavahniviṣavyāghrataskarāmbubhayāni ca / dūrāttasya nivartante karmāṇyātharvaṇāni ca

यदि वज्रमपेतसर्वदोषं बिभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे । मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपकलक्षमग्रमूल्यम

yadi vajramapetasarvadoṣaṃ bibhṛyāttaṇḍulaviṃśatiṃ gurutve / maṇiśāstravido vadanti tasya dviguṇaṃ rūpakalakṣamagramūlyam

त्रिभागहीनार्धतदर्धशेषं त्रयोदशं त्रिंशदतोरऽद्धभागाः । अशीतिभागो ऽथ शतांशभागः सहस्रभागो ऽल्पसमानयोगः

tribhāgahīnārdhatadardhaśeṣaṃ trayodaśaṃ triṃśadator'ddhabhāgāḥ / aśītibhāgo 'tha śatāṃśabhāgaḥ sahasrabhāgo 'lpasamānayogaḥ

यत्तण्डुलैर्द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम । द्वाभ्यां क्रमाद्वानिमुपागतस्य त्वेकावमानस्य विनिश्चयो ऽयम

yattaṇḍulairdvādaśabhiḥ kṛtasya vajrasya mūlyaṃ prathamaṃ pradiṣṭam / dvābhyāṃ kramādvānimupāgatasya tvekāvamānasya viniścayo 'yam

न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धरणक्रमः । अष्टाभिः सर्षपैर्गैरैस्तंण्डुलं परिकल्पयेत

na cāpi taṇḍulaireva vajrāṇāṃ dharaṇakramaḥ / aṣṭābhiḥ sarṣapairgairaistaṃṇḍulaṃ parikalpayet

यत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि । रत्नवर्गे समस्ते ऽपि तस्य धारणमिष्यते

yattu sarvaguṇairyuktaṃ vajraṃ tarati vāriṇi / ratnavarge samaste 'pi tasya dhāraṇamiṣyate

अल्पेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण द्वषितम । स्व (स) मूल्याद्दशमं भागं वज्रं लभति मानवः

alpenāpi hi doṣeṇa lakṣyālakṣyeṇa dvaṣitam / sva (sa) mūlyāddaśamaṃ bhāgaṃ vajraṃ labhati mānavaḥ

प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतो ऽपि वा । स्व (सु) मूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते

prakaṭānekadoṣasya svalpasya mahato 'pi vā / sva (su) mūlyācchataśo bhāgo vajrasya na vidhīyate

स्पष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते । रत्नानां परिकर्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु

spaṣṭadoṣamalaṅkāre vajraṃ yadyapi dṛśyate / ratnānāṃ parikarmārthaṃ mūlyaṃ tasya bhavellaghu

प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतं प्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम । अलमाभरणेन तस्य राज्ञो गुणहीनो ऽपि मणिर्न भूषणाय

prathamaṃ guṇasampadābhyupetaṃ pratibaddhaṃ samupaiti yacca doṣam / alamābharaṇena tasya rājño guṇahīno 'pi maṇirna bhūṣaṇāya

नार्या वज्रमधार्यं गुणवदपि सुतप्रसूतिमिच्छन्त्या । अन्यत्र दीर्घाचिपिटत्र्यश्राद्यगुणैर्वियुक्ताच्च

nāryā vajramadhāryaṃ guṇavadapi sutaprasūtimicchantyā / anyatra dīrghācipiṭatryaśrādyaguṇairviyuktācca

अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च । वैदूर्यस्फटिकाभ्यां च काचैश्चापि पृथग्विधैः

ayasā puṣparāgeṇa tathā gomedakena ca / vaidūryasphaṭikābhyāṃ ca kācaiścāpi pṛthagvidhaiḥ

प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः । परीक्षा तेषु कर्तव्या विद्वद्भिः सुपरीक्षकैः

pratirūpāṇi kurvanti vajrasya kuśalā janāḥ / parīkṣā teṣu kartavyā vidvadbhiḥ suparīkṣakaiḥ

क्षारोल्लेखनशाणाभिस्तेषां कार्यं परीक्षणम । पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः

kṣārollekhanaśāṇābhisteṣāṃ kāryaṃ parīkṣaṇam / pṛthivyāṃ yāni ratnāni ye cānye lohadhātavaḥ

सर्वाणि विलिखेद्वज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते । गुरुता सर्वरत्नानां गौरवाधारकारणम

sarvāṇi vilikhedvajraṃ tacca tairna vilikhyate / gurutā sarvaratnānāṃ gauravādhārakāraṇam

वज्रे तां वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते । जातिरजातिं विलिखति जातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः

vajre tāṃ vaiparītyena sūrayaḥ paricakṣate / jātirajātiṃ vilikhati jātiṃ vilikhanti vajrakuruvindāḥ

वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन विलिख्यते वज्रम । वज्राणि मुक्तामणयो ये च केचन जातयः

vajrairvajraṃ vilikhati nānyena vilikhyate vajram / vajrāṇi muktāmaṇayo ye ca kecana jātayaḥ

न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्ध्वगामिनी । तिर्यक क्षतत्वात्केषाञ्चित्कथञ्चिद्यदि जायते । तिर्यग्विलिख्यमानानां सा (स) पार्श्वेषु विहन्यते

na teṣāṃ pratibaddhānāṃ bhā bhavatyūrdhvagāminī / tiryak kṣatatvātkeṣāñcitkathañcidyadi jāyate / tiryagvilikhyamānānāṃ sā (sa) pārśveṣu vihanyate

यद्यपि विशीर्णकोटिः सबिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा । तदपि धनधान्यपुत्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः

yadyapi viśīrṇakoṭiḥ sabindurekhānvito vivarṇo vā / tadapi dhanadhānyaputrānkaroti sendrāyudho vajraḥ

सौदा मिनीविस्फुरिताभिरामं राजा यथोक्तं कलिशं दधानः । पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापः समस्तसामन्तभुवं भुनक्ति

saudā minīvisphuritābhirāmaṃ rājā yathoktaṃ kaliśaṃ dadhānaḥ / parākramākrāntaparapratāpaḥ samastasāmantabhuvaṃ bhunakti