श्रीगरुडमहापुराणम- 34 रुद्र उवाच । पुनर्देवार्चनं ब्रूहि हृषीकेश गदाधर । शृण्वतो नास्ति तृप्तिर्मे गदतस्तव पूजनम

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 34 rudra uvāca / punardevārcanaṃ brūhi hṛṣīkeśa gadādhara / śṛṇvato nāsti tṛptirme gadatastava pūjanam

हरिरुवाच । हयग्रीवस्य देवस्य पूजनं कथयामि ते । तच्छृणुष्व जगन्नाथो येन विष्णुः प्रतुष्यति

hariruvāca / hayagrīvasya devasya pūjanaṃ kathayāmi te / tacchṛṇuṣva jagannātho yena viṣṇuḥ pratuṣyati

मूलमन्त्रं महादेव हयग्रीवस्य वाचकम । प्रवक्ष्यामि परं पुण्यं तदादौ शृणु शङ्कर

mūlamantraṃ mahādeva hayagrīvasya vācakam / pravakṣyāmi paraṃ puṇyaṃ tadādau śṛṇu śaṅkara

ओं सैं क्षैं शिरसे नमः इति प्रणवसंयुतः । अयं नवाक्षरोमन्त्रः सर्वविद्याप्रदायकः

oṃ saiṃ kṣaiṃ śirase namaḥ iti praṇavasaṃyutaḥ / ayaṃ navākṣaromantraḥ sarvavidyāpradāyakaḥ

अस्याङ्गानि महादेव ताञ्छृणुष्व वृषध्वज । ओं क्षां हृदयाय नमः । ओं क्षीं शिरसे स्वाहाशिरः प्रोक्तं क्षूं वषट तथा

asyāṅgāni mahādeva tāñchṛṇuṣva vṛṣadhvaja / oṃ kṣāṃ hṛdayāya namaḥ / oṃ kṣīṃ śirase svāhāśiraḥ proktaṃ kṣūṃ vaṣaṭ tathā

ओं कारयुक्ता देवस्य शिखा ज्ञेया वृषध्वज । ओं क्षैं कवचाय हुं वै कवचं परिकीर्तितम

oṃ kārayuktā devasya śikhā jñeyā vṛṣadhvaja / oṃ kṣaiṃ kavacāya huṃ vai kavacaṃ parikīrtitam

ओं क्षैं नेत्रत्रयाय वौषट नेत्रं देवस्य कीर्तितम । ओं हः अस्त्राय फट अस्त्रं देवस्य कीर्तितम

oṃ kṣaiṃ netratrayāya vauṣaṭ netraṃ devasya kīrtitam / oṃ haḥ astrāya phaṭ astraṃ devasya kīrtitam

पूजाविधिं प्रवक्ष्यामि नन्मे निगदतः शृणु आदौ स्नात्वा तथाचम्य ततो यागगृहं व्रजेत

pūjāvidhiṃ pravakṣyāmi nanme nigadataḥ śṛṇu ādau snātvā tathācamya tato yāgagṛhaṃ vrajet

ततः प्रविश्य विधिवत्कुर्याद्वं शोषणादिकम । यं क्षैं रमिति बीजैश्च कठिनीकृत्य लमिति

tataḥ praviśya vidhivatkuryādvaṃ śoṣaṇādikam / yaṃ kṣaiṃ ramiti bījaiśca kaṭhinīkṛtya lamiti

अण्डमुत्पाद्य च ततः ओं कारेणैव भेदयेत । अण्डमध्ये हयग्रीवमात्मानं परिचिन्तयेत

aṇḍamutpādya ca tataḥ oṃ kāreṇaiva bhedayet / aṇḍamadhye hayagrīvamātmānaṃ paricintayet

शङ्खकुन्देन्दुधवलं मृणालरजतप्रभम । गोक्षीरसदृशं तद्वत्सूर्यकोटिसमग्रभम । शङ्खं चक्रं गदां पद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम

śaṅkhakundendudhavalaṃ mṛṇālarajataprabham / gokṣīrasadṛśaṃ tadvatsūryakoṭisamagrabham / śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ dhārayantaṃ caturbhujam

किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालासमंन्वितम । सुचक्रं सुकपोलं च षीताम्बरधरं विभुम

kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ vanamālāsamaṃnvitam / sucakraṃ sukapolaṃ ca ṣītāmbaradharaṃ vibhum

भावयित्वा महात्मानं सर्वदेवैः समन्वितम । अङ्गमन्त्रैस्ततो न्यासं मूलमन्त्रेण वै तथा

bhāvayitvā mahātmānaṃ sarvadevaiḥ samanvitam / aṅgamantraistato nyāsaṃ mūlamantreṇa vai tathā

ततश्च दर्शयेन्मुद्रां शङ्खपद्मादिकां शुभाम । ध्यायेद्ध्यात्वार्चयेद्विष्णुं मूलमन्त्रेण शङ्कर

tataśca darśayenmudrāṃ śaṅkhapadmādikāṃ śubhām / dhyāyeddhyātvārcayedviṣṇuṃ mūlamantreṇa śaṅkara

ततश्चावाहयेद्रुद्र देवता आसनस्य याः । ओं हयग्रीवासनस्य आगच्छत च देवताः

tataścāvāhayedrudra devatā āsanasya yāḥ / oṃ hayagrīvāsanasya āgacchata ca devatāḥ

आवाह्य मण्डले तास्तु पूजयेत्स्वस्तिकादिके । द्वारे धातुर्विधातुश्च पूजा कार्या वृषध्वज

āvāhya maṇḍale tāstu pūjayetsvastikādike / dvāre dhāturvidhātuśca pūjā kāryā vṛṣadhvaja

समस्तपरिवाराय अच्युताय नम इति । अस्य मध्येरऽचनं कार्यं द्वारे गङ्गाञ्च पूजयेत

samastaparivārāya acyutāya nama iti / asya madhyer'canaṃ kāryaṃ dvāre gaṅgāñca pūjayet

यमुनां च महादेवीं शङ्खपद्मनिधी तथा । गरुडं पूजयेदग्रे मध्ये शक्तिञ्च पूजयेत

yamunāṃ ca mahādevīṃ śaṅkhapadmanidhī tathā / garuḍaṃ pūjayedagre madhye śaktiñca pūjayet

आधाराख्यां महादेव ततः कूर्मं समर्चयेत । अनन्तं पृथिवीं पश्चाद्धर्मज्ञाने(नौ) ततो ऽचयेत

ādhārākhyāṃ mahādeva tataḥ kūrmaṃ samarcayet / anantaṃ pṛthivīṃ paścāddharmajñāne(nau) tato 'cayet

वैराग्यमथ चैश्वर्यमाग्नेयादिषु पूजयेत । अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्रर्ग्यादींस्तु पूर्वतः

vairāgyamatha caiśvaryamāgneyādiṣu pūjayet / adharmājñānāvairāgyānaiśrargyādīṃstu pūrvataḥ

सत्त्वं रजस्तमश्चैव मध्यदेशे ऽथ पूजयेत । कन्दं नालं च पद्मं च मध्ये चैव प्रपूजयेत

sattvaṃ rajastamaścaiva madhyadeśe 'tha pūjayet / kandaṃ nālaṃ ca padmaṃ ca madhye caiva prapūjayet

अर्कसोमाग्निसंज्ञानां मण्डलानां हि पूजनम । मध्यदेशे प्रकर्तव्यमिति रुद्र प्रकीर्तितम

arkasomāgnisaṃjñānāṃ maṇḍalānāṃ hi pūjanam / madhyadeśe prakartavyamiti rudra prakīrtitam

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रियायोगे वृषध्वज । प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहौ शक्तयो ह्यमूः

vimalotkarṣiṇī jñānā kriyāyoge vṛṣadhvaja / prahvī satyā tatheśānānugrahau śaktayo hyamūḥ

पूर्वादिषु च पत्रेषु पूज्याश्च विमलादयः । अनुग्रहा कर्णिकायां पूज्या श्रेयो ऽर्थिभिर्नरैः

pūrvādiṣu ca patreṣu pūjyāśca vimalādayaḥ / anugrahā karṇikāyāṃ pūjyā śreyo 'rthibhirnaraiḥ

प्रणवाद्यैर्नमो ऽन्तैश्च चतुर्थ्यन्तैश्च नामभिः । मन्त्रैरेभिर्महादेव आसनं परिपूजयेत

praṇavādyairnamo 'ntaiśca caturthyantaiśca nāmabhiḥ / mantrairebhirmahādeva āsanaṃ paripūjayet

स्नानगन्धप्रदानेन पुष्पधूपप्रदानतः । दीपनैवेद्यदानेन आसनस्यार्चनं शुभम

snānagandhapradānena puṣpadhūpapradānataḥ / dīpanaivedyadānena āsanasyārcanaṃ śubham

कर्तव्यं विधिनानेन इति ते हर कीर्तितम । ततश्चावाहयेद्देवं हयग्रीवं सुरेश्वरम

kartavyaṃ vidhinānena iti te hara kīrtitam / tataścāvāhayeddevaṃ hayagrīvaṃ sureśvaram

वामनासापुटेनैव आगच्छन्तं विचिन्तयेत । आगच्छतः प्रयोगेण मूलमन्त्रेण शङ्कर

vāmanāsāpuṭenaiva āgacchantaṃ vicintayet / āgacchataḥ prayogeṇa mūlamantreṇa śaṅkara

आवाहनं प्रकर्तव्यं देवदेवस्य शङ्खिनः । आवाह्यमण्डले तस्य न्यासं कुर्यादतन्द्रितः

āvāhanaṃ prakartavyaṃ devadevasya śaṅkhinaḥ / āvāhyamaṇḍale tasya nyāsaṃ kuryādatandritaḥ

न्यासं कृत्वा च तत्रस्थं चिन्तयेत्परमेश्वरम । हयग्रीवं महादेवं सुरासुरनमस्कृतम

nyāsaṃ kṛtvā ca tatrasthaṃ cintayetparameśvaram / hayagrīvaṃ mahādevaṃ surāsuranamaskṛtam

इन्द्रादिलोकपालैश्च संयुक्तं विष्णुमव्ययम । द्यात्वा प्रदर्शयेन्मुद्राः शङ्खचक्रादिकाः शुभाः

indrādilokapālaiśca saṃyuktaṃ viṣṇumavyayam / dyātvā pradarśayenmudrāḥ śaṅkhacakrādikāḥ śubhāḥ

पाद्यार्घ्याचमनीयानि ततो दद्याच्च विष्णवे । स्नापयेच्च ततो देवं पद्मनाभमनामयम

pādyārghyācamanīyāni tato dadyācca viṣṇave / snāpayecca tato devaṃ padmanābhamanāmayam

देवं संस्थाप्य विधिवद्वस्त्रं दद्याद्वृषध्वज । ततो ह्याचमनं दद्यादुपवीतं ततः शुभम

devaṃ saṃsthāpya vidhivadvastraṃ dadyādvṛṣadhvaja / tato hyācamanaṃ dadyādupavītaṃ tataḥ śubham

ततश्च मण्डले रुद्र ध्यायेद्देवं परेश्वरम । ध्यात्वा पाद्यादिकं भूयो दद्याद्देवाय शङ्कर

tataśca maṇḍale rudra dhyāyeddevaṃ pareśvaram / dhyātvā pādyādikaṃ bhūyo dadyāddevāya śaṅkara

दद्याद्भैरवदेवाय मूलमन्त्रेण शङ्कर । ओं क्षां हृदयाय नमः अनेन हृदयं यजेत

dadyādbhairavadevāya mūlamantreṇa śaṅkara / oṃ kṣāṃ hṛdayāya namaḥ anena hṛdayaṃ yajet

ओं क्षीं शिरसे नमश्च शिरसः पूजनं भवेत । ओं क्षूं शिखायै नमश्च शिखामेतेन पूजयेत

oṃ kṣīṃ śirase namaśca śirasaḥ pūjanaṃ bhavet / oṃ kṣūṃ śikhāyai namaśca śikhāmetena pūjayet

ओं क्षैं कवचाय नमः कवचं परिपूजयेत । ओं क्षैं नेत्राय नमश्च नेत्रं चानेन पूजयेत

oṃ kṣaiṃ kavacāya namaḥ kavacaṃ paripūjayet / oṃ kṣaiṃ netrāya namaśca netraṃ cānena pūjayet

ओं क्षः अस्त्राय नम इति अस्त्रं चानेन पूजयेत । हृदयं च शिरश्चैव शिखां च कवचं तथा

oṃ kṣaḥ astrāya nama iti astraṃ cānena pūjayet / hṛdayaṃ ca śiraścaiva śikhāṃ ca kavacaṃ tathā

पूर्वादिषु प्रदेशेषु ह्येतास्तु परिपूजयेत । कोणेष्वस्त्रं यजेद्रुद्र नेत्रं मध्यै प्रपूजयेत

pūrvādiṣu pradeśeṣu hyetāstu paripūjayet / koṇeṣvastraṃ yajedrudra netraṃ madhyai prapūjayet

पूजयेत्परमां देवीं लक्ष्मीं लक्ष्मीप्रदां शुभाम । शङ्खं पद्मं तथा चक्रं गदां पूर्वादितोरऽचयेत

pūjayetparamāṃ devīṃ lakṣmīṃ lakṣmīpradāṃ śubhām / śaṅkhaṃ padmaṃ tathā cakraṃ gadāṃ pūrvāditor'cayet

खड्गं च मुसलं पाशमङ्कुशं सशरं धनुः । पूजयेत्पूर्वतो रुद्र एभिर्मन्त्रैः स्वनामकैः

khaḍgaṃ ca musalaṃ pāśamaṅkuśaṃ saśaraṃ dhanuḥ / pūjayetpūrvato rudra ebhirmantraiḥ svanāmakaiḥ

श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां तथा पीताम्बरं शुभम । पूजयेत्पूर्वतो रुद्र शङ्खचक्रगदाधरम

śrīvatsaṃ kaustubhaṃ mālāṃ tathā pītāmbaraṃ śubham / pūjayetpūrvato rudra śaṅkhacakragadādharam

ब्रह्माणं नारदं सिद्धं गुरुं परगुरुं तथा । गुरोश्च पादुके तद्वत्परमस्य गुरोस्तथा

brahmāṇaṃ nāradaṃ siddhaṃ guruṃ paraguruṃ tathā / gurośca pāduke tadvatparamasya gurostathā

इन्द्रं सवाहनं चाथ परिवारयुतं तथा । अग्निं यमं निरृतिं च वरुणं वायुमेव च

indraṃ savāhanaṃ cātha parivārayutaṃ tathā / agniṃ yamaṃ nirṛtiṃ ca varuṇaṃ vāyumeva ca

सोममीशानमेवं वै ब्रह्माणं परिपूजयेत । पूर्वादिकोर्ध्वपर्यन्तं पूजयेद्वृषभध्वज

somamīśānamevaṃ vai brahmāṇaṃ paripūjayet / pūrvādikordhvaparyantaṃ pūjayedvṛṣabhadhvaja

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खङ्गं पाशं ध्वजं गदाम । त्रिशूलं चक्रपद्मे च आयुधान्यथ पूजयेत

vajraṃ śaktiṃ tathā daṇḍaṃ khaṅgaṃ pāśaṃ dhvajaṃ gadām / triśūlaṃ cakrapadme ca āyudhānyatha pūjayet

विष्वक्सेनं ततो देवमैशान्यां दिशि पूजयेत । एभिर्मन्त्रैर्नमो ऽन्तैश्च प्रणवाद्यैर्वृषध्वज

viṣvaksenaṃ tato devamaiśānyāṃ diśi pūjayet / ebhirmantrairnamo 'ntaiśca praṇavādyairvṛṣadhvaja

पूजा कार्या महादेव ह्यनन्तस्य वृषध्वज । देवस्य मूलमन्त्रेण पूजा कार्या वृषध्वज

pūjā kāryā mahādeva hyanantasya vṛṣadhvaja / devasya mūlamantreṇa pūjā kāryā vṛṣadhvaja

गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपं नैवेद्यमेव च । प्रदक्षिणं नमस्कारं जप्यं तस्मै समर्पयेत

gandhaṃ puṣpaṃ tathā dhūpaṃ dīpaṃ naivedyameva ca / pradakṣiṇaṃ namaskāraṃ japyaṃ tasmai samarpayet

स्तुवीत चान्या स्तुत्या प्रणवाद्यैर्वृषध्वज । ओं नमो हयशिरसे विद्याध्यक्षाय वै नमः

stuvīta cānyā stutyā praṇavādyairvṛṣadhvaja / oṃ namo hayaśirase vidyādhyakṣāya vai namaḥ

नमो विद्यास्वरूपाय विद्यादात्रे नमोनमः । नमः शान्ताय देवाय त्रिगुणायात्मने नमः

namo vidyāsvarūpāya vidyādātre namonamaḥ / namaḥ śāntāya devāya triguṇāyātmane namaḥ

सुरासुरनिहन्त्रे च सर्वदुष्टविनाशिने । सर्वलोकाधिपतये ब्रह्मरूपाय वै नमः

surāsuranihantre ca sarvaduṣṭavināśine / sarvalokādhipataye brahmarūpāya vai namaḥ

नमश्चेश्वरवन्द्याय शङ्कचक्रधारय च । नम आद्याय दान्ताय सर्वसत्त्वहिताय च

namaśceśvaravandyāya śaṅkacakradhāraya ca / nama ādyāya dāntāya sarvasattvahitāya ca

त्रिगुणायागुणायैव ब्रह्मविष्णुस्वरूपिणे । कर्त्रे हर्त्रे सुरेशाय सर्वगाय नमोनमः

triguṇāyāguṇāyaiva brahmaviṣṇusvarūpiṇe / kartre hartre sureśāya sarvagāya namonamaḥ

इत्येवं संस्तवं कृत्वा देवदेवं विचिन्तयेत । हृत्पद्मे विमले रुद्र शङ्खचक्रगदाधरम

ityevaṃ saṃstavaṃ kṛtvā devadevaṃ vicintayet / hṛtpadme vimale rudra śaṅkhacakragadādharam

सूर्यकोटिप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम । हयग्रीवोमहीशेशं परमात्मानमव्ययम

sūryakoṭipratīkāśaṃ sarvāvayavasundaram / hayagrīvomahīśeśaṃ paramātmānamavyayam

इति ते कथिता पूजा हयग्रीवस्य शङ्कर । यः पठेत्परया भक्त्या स गच्छेत्परमं पदम

iti te kathitā pūjā hayagrīvasya śaṅkara / yaḥ paṭhetparayā bhaktyā sa gacchetparamaṃ padam