श्रीगरुडमहापुराणम- 4 रुद्र उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव एतद ब्रूहि जनार्दन

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4 rudra uvāca / sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ caiva etad brūhi janārdana

हरिरुवाच । शृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि सर्गादीन्पापनाशनाम । सर्गस्थितिलयान्तां तां विष्णोः क्रीडां पुरातनीम

hariruvāca / śṛṇu rudra pravakṣyāmi sargādīnpāpanāśanām / sargasthitilayāntāṃ tāṃ viṣṇoḥ krīḍāṃ purātanīm

नरनारायणो देवो वासुदेवो निरञ्जनः । परमात्मा परं ब्रह्म जगज्जनिलयादिकृत

naranārāyaṇo devo vāsudevo nirañjanaḥ / paramātmā paraṃ brahma jagajjanilayādikṛt

तदेतत्सर्वमेवैतव्द्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम

tadetatsarvamevaitavdyaktāvyaktasvarūpavat / tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामय

vyaktaṃ viṣṇustathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca / krīḍato bālakasyeva ceṣṭāstasya niśāmaya

अनादिनिधनो धाता त्वनन्तः पुरुषोत्तमः । तस्माद्भवति चाव्यक्तं तस्मादात्मापि जायते

anādinidhano dhātā tvanantaḥ puruṣottamaḥ / tasmādbhavati cāvyaktaṃ tasmādātmāpi jāyate

तस्माहुद्धिर्मनस्तस्मात्ततः खं पवन स्ततः । तस्मात्तेजस्ततस्त्वापस्ततो भूमिस्ततो ऽभवत

tasmāhuddhirmanastasmāttataḥ khaṃ pavana stataḥ / tasmāttejastatastvāpastato bhūmistato 'bhavat

अण्डो हिरण्मयो रुद्र तस्यान्तः स्वयमेव हि । शरीरग्रहणं पूर्वं सृष्ट्यर्थं कुरुते प्रभुः

aṇḍo hiraṇmayo rudra tasyāntaḥ svayameva hi / śarīragrahaṇaṃ pūrvaṃ sṛṣṭyarthaṃ kurute prabhuḥ

ब्रह्मा चतुर्मुखो भूत्वा रजोमात्राधिकः सदा । शरीरग्रहणं कृत्वासृजदेतच्चराचरम

brahmā caturmukho bhūtvā rajomātrādhikaḥ sadā / śarīragrahaṇaṃ kṛtvāsṛjadetaccarācaram

अण्डस्यान्तर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम । स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च

aṇḍasyāntarjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam / sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca

अपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं हर । ब्रह्मा भूत्वासृजद्विष्णुर्जगत्पाति हरिः स्वयम

apasaṃhriyate cānte saṃhartā ca svayaṃ hara / brahmā bhūtvāsṛjadviṣṇurjagatpāti hariḥ svayam

रुद्ररूपी च कल्पान्ते जगत्संहरते ऽखिलम । ब्रह्मा तु सृष्टिकाले ऽस्मिञ्जमध्यगतां महीम

rudrarūpī ca kalpānte jagatsaṃharate 'khilam / brahmā tu sṛṣṭikāle 'smiñjamadhyagatāṃ mahīm

दंष्टूयोद्धरति ज्ञात्वा वारहीमास्थितस्तनूम । देवादिसर्गान्वक्ष्ये ऽहं संक्षेपाच्छृणु शङ्कर!

daṃṣṭūyoddharati jñātvā vārahīmāsthitastanūm / devādisargānvakṣye 'haṃ saṃkṣepācchṛṇu śaṅkara!

प्रथमो महतः सर्गो विरूपो ब्रह्मणस्तु सः । नन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

prathamo mahataḥ sargo virūpo brahmaṇastu saḥ / nanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गस्त्वैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः

vaikārikastṛtīyastu sargastvaindriyakaḥ smṛtaḥ / ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स उच्यते

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / tiryaksrotāstu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa ucyate

तदूर्ध्वस्तोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोरऽवाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मा नुषः

tadūrdhvastotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ / tator'vāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mā nuṣaḥ

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

प्राकृतो वैकृतश्चापि कौमारो नवमः स्मृतः । स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा रुद्र! चतुर्विधाः

prākṛto vaikṛtaścāpi kaumāro navamaḥ smṛtaḥ / sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā rudra! caturvidhāḥ

ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः सुताः । ततो देवासुरपितॄन्मानुषांश्च चतुष्टयम

brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāḥ sutāḥ / tato devāsurapitṝnmānuṣāṃśca catuṣṭayam

सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत । व्यक्तात्मनस्तमोमात्रादुद्रिक्तास्तत्प्रजापतेः

sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat / vyaktātmanastamomātrādudriktāstatprajāpateḥ

सिसृक्षेर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः । उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनूम

sisṛkṣerjaghanātpūrvamasurā jajñire tataḥ / utsasarja tatastāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanūm

तमोमात्रा तनुस्त्यक्ता शङ्कराभूद्विभावरी । यक्षोपक्षांसि तद्देहे प्रीतिमापुस्ततः सुराः

tamomātrā tanustyaktā śaṅkarābhūdvibhāvarī / yakṣopakṣāṃsi taddehe prītimāpustataḥ surāḥ

सत्त्वोद्रिक्तास्तु मुखतः संभूता ब्रह्मणो हर! । सत्त्वप्राया तनुस्तेन सन्त्यक्ता साप्यभूद्दिनम

sattvodriktāstu mukhataḥ saṃbhūtā brahmaṇo hara! / sattvaprāyā tanustena santyaktā sāpyabhūddinam

ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा । सत्त्वमात्रां तनुं गृह्य पितरश्च ततो ऽभवन

tato hi balino rātrāvasurā devatā divā / sattvamātrāṃ tanuṃ gṛhya pitaraśca tato 'bhavan

सा चोत्सृष्टाभवत्सन्ध्या दिननक्तान्तरस्थितिः । रजोमात्रां तनुं गृह्य मनुष्यास्त्वभवंस्ततः

sā cotsṛṣṭābhavatsandhyā dinanaktāntarasthitiḥ / rajomātrāṃ tanuṃ gṛhya manuṣyāstvabhavaṃstataḥ

सा त्यक्ता चाभवज्ज्योत्स्ना प्राक्सन्ध्या याभिधीयते । ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या शरीराणि तु तस्य वै

sā tyaktā cābhavajjyotsnā prāksandhyā yābhidhīyate / jyotsnā rātryahanī sandhyā śarīrāṇi tu tasya vai

रजोमात्रां तनु गृह्य क्षुदभूत्कोप एव च । क्षुत्तृट्क्षामा अमृग्भक्षा राक्षसा रक्षणाच्च ये

rajomātrāṃ tanu gṛhya kṣudabhūtkopa eva ca / kṣuttṛṭkṣāmā amṛgbhakṣā rākṣasā rakṣaṇācca ye

यक्षाख्या जक्षणाज्ज्ञेयाः सर्पा वै केशसर्पणात । जाताः कोपेन भूतास्ते गन्धर्वा जज्ञिरे ततः

yakṣākhyā jakṣaṇājjñeyāḥ sarpā vai keśasarpaṇāt / jātāḥ kopena bhūtāste gandharvā jajñire tataḥ

गायन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वाप्सरसश्च ये । स्वर्गं द्यौर्वक्षसश्चक्रे सुखतो ऽजाः स मुष्टवान

gāyanto jajñire vācaṃ gandharvāpsarasaśca ye / svargaṃ dyaurvakṣasaścakre sukhato 'jāḥ sa muṣṭavān

सृष्टवानुदराद्राश्च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः । पद्य्भां चैवान्त्यमातङ्गान्महिषोष्ट्राविकांस्तथा

sṛṣṭavānudarādrāśca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ / padybhāṃ caivāntyamātaṅgānmahiṣoṣṭrāvikāṃstathā

ओपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गौरजः पुरुषो मेध्यो ह्यश्वाश्वतरगर्दभाः

opadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire / gaurajaḥ puruṣo medhyo hyaśvāśvataragardabhāḥ

एतान ग्राम्यान्पशून्प्राहुरारण्यांश्च निबोध मे । श्वापदं द्विखुरं हस्तिवानराः पक्षिपञ्चमाः

etān grāmyānpaśūnprāhurāraṇyāṃśca nibodha me / śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastivānarāḥ pakṣipañcamāḥ

औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमाश्च सरीसृपाः । पूर्वादिभ्यो मुखेभ्यस्तु ऋग्वेदाद्याः प्रजज्ञिरे

audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāśca sarīsṛpāḥ / pūrvādibhyo mukhebhyastu ṛgvedādyāḥ prajajñire

आस्याद्वै ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यां क्षत्त्रियाः स्मृताः । ऊरुभ्यां तु विशः सृष्टाः शूद्रः पद्य्भाम जायत

āsyādvai brāhmaṇā jātā bāhubhyāṃ kṣattriyāḥ smṛtāḥ / ūrubhyāṃ tu viśaḥ sṛṣṭāḥ śūdraḥ padybhāma jāyata

ब्रह्मलोको ब्राह्मणानां शाक्रः क्षत्त्रियजन्मनाम । मारुतं च विशां स्थानं गान्धर्वं शूद्रजन्मनाम

brahmaloko brāhmaṇānāṃ śākraḥ kṣattriyajanmanām / mārutaṃ ca viśāṃ sthānaṃ gāndharvaṃ śūdrajanmanām

ब्रह्मचारिव्रतस्थानां ब्रह्मलोकः प्रजायते । प्राजापत्यं गृहस्थानां यथाविहितकारिणाम

brahmacārivratasthānāṃ brahmalokaḥ prajāyate / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ yathāvihitakāriṇām

स्थानं सप्तऋषीणां च तथैव वनवासिनाम । यतीनामक्षयं स्थानं यदृच्छागामिनां सदा

sthānaṃ saptaṛṣīṇāṃ ca tathaiva vanavāsinām / yatīnāmakṣayaṃ sthānaṃ yadṛcchāgāmināṃ sadā