अथातः खुड्डाकचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम। गुणवत कारणं ज्ञेयं विकारव्युपशान्तये

bhiṣagdravyāṇyupasthātā rōgī pādacatuṣṭayam| guṇavat kāraṇaṁ jñēyaṁ vikāravyupaśāntayē

विकारो धातुवैषम्यं साम्यं प्रक्र̥तिरुच्यते। सुखसञ्ज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च

vikārō dhātuvaiṣamyaṁ sāmyaṁ prakr̥tirucyatē| sukhasañjñakamārōgyaṁ vikārō duḥkhamēva ca

चतुर्णां भिषगादीनां शस्तानां धातुवैक्र̥ते। प्रव्र̥त्तिर्धातुसाम्यार्था चिकित्सेत्यभिधीयते

caturṇāṁ bhiṣagādīnāṁ śastānāṁ dhātuvaikr̥tē| pravr̥ttirdhātusāmyārthā cikitsētyabhidhīyatē

श्रुते पर्यवदातत्वं बहुशो द्र̥ष्टकर्मता। दाक्ष्यं शौचमिति ज्ञेयं वैद्ये गुणचतुष्टयम

śrutē paryavadātatvaṁ bahuśō dr̥ṣṭakarmatā| dākṣyaṁ śaucamiti jñēyaṁ vaidyē guṇacatuṣṭayam

बहुता तत्रयोग्यत्वमनेकविधकल्पना। सम्पच्चेति चतुष्कोऽयं द्रव्याणां गुण उच्यते

bahutā tatrayōgyatvamanēkavidhakalpanā| sampaccēti catuṣkō'yaṁ dravyāṇāṁ guṇa ucyatē

उपचारज्ञता दाक्ष्यमनुरागश्च भर्तरि। शौचं चेति चतुष्कोऽयं गुणः परिचरे जने

upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari| śaucaṁ cēti catuṣkō'yaṁ guṇaḥ paricarē janē

स्म्र̥तिर्निर्देशकारित्वमभीरुत्वमथापि च। ज्ञापकत्वं च रोगाणामातुरस्य गुणाः स्म्र̥ताः

smr̥tirnirdēśakāritvamabhīrutvamathāpi ca| jñāpakatvaṁ ca rōgāṇāmāturasya guṇāḥ smr̥tāḥ

कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम। विज्ञाता शासिता योक्ता प्रधानं भिषगत्र तु

kāraṇaṁ ṣōḍaśaguṇaṁ siddhau pādacatuṣṭayam| vijñātā śāsitā yōktā pradhānaṁ bhiṣagatra tu

पक्तौ हि कारणं पक्तुर्यथा पात्रेन्धनानलाः। विजेतुर्विजये भूमिश्चमूः प्रहरणानि च

paktau hi kāraṇaṁ pakturyathā pātrēndhanānalāḥ| vijēturvijayē bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca

आतुराद्यास्तथा सिद्धौ पादाः कारणसञ्ज्ञिताः। वैद्यस्यातश्चिकित्सायां प्रधानं कारणं भिषक

āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasañjñitāḥ| vaidyasyātaścikitsāyāṁ pradhānaṁ kāraṇaṁ bhiṣak

म्र̥द्दण्डचक्रसूत्राद्याः कुम्भकाराद्र̥ते यथा। नावहन्ति गुणं वैद्याद्र̥ते पादत्रयं तथा

mr̥ddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādr̥tē yathā| nāvahanti guṇaṁ vaidyādr̥tē pādatrayaṁ tathā

गन्धर्वपुरवन्नाशं यद्विकाराः सुदारुणाः। यान्ति यच्चेतरे व्र̥द्धिमाशूपायप्रतीक्षिणः

gandharvapuravannāśaṁ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ| yānti yaccētarē vr̥ddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ

सति पादत्रये ज्ञाज्ञौ भिषजावत्र कारणम।15। वरमात्मा हुतोऽज्ञेन न चिकित्सा प्रवर्तिता

sati pādatrayē jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam|15| varamātmā hutō'jñēna na cikitsā pravartitā

पाणिचाराद्यथाऽचक्षुरज्ञानाद्भीतभीतवत। नौर्मारुतवशेवाज्ञो भिषक चरति कर्मसु

pāṇicārādyathā'cakṣurajñānādbhītabhītavat| naurmārutavaśēvājñō bhiṣak carati karmasu

यद्र̥च्छया समापन्नमुत्तार्य नियतायुषम। भिषङ्मानी निहन्त्याशु शतान्यनियतायुषाम

yadr̥cchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam| bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām

तस्माच्छास्त्रेऽर्थविज्ञाने प्रव्र̥त्तौ कर्मदर्शने। भिषक चतुष्टये युक्तः प्राणाभिसर उच्यते

tasmācchāstrē'rthavijñānē pravr̥ttau karmadarśanē| bhiṣak catuṣṭayē yuktaḥ prāṇābhisara ucyatē

हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे। ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः

hētau liṅgē praśamanē rōgāṇāmapunarbhavē| jñānaṁ caturvidhaṁ yasya sa rājārhō bhiṣaktamaḥ

शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोषप्रव्र̥त्तये। पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां चिकित्सार्थं विशोधयेत

śastraṁ śāstrāṇi salilaṁ guṇadōṣapravr̥ttayē| pātrāpēkṣīṇyataḥ prajñāṁ cikitsārthaṁ viśōdhayēt

विद्या वितर्को विज्ञानं स्म्र̥तिस्तत्परता क्रिया। यस्यैते षड्गुणास्तस्य न साध्यमतिवर्तते

vidyā vitarkō vijñānaṁ smr̥tistatparatā kriyā| yasyaitē ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartatē

विद्या मतिः कर्मद्र̥ष्टिरभ्यासः सिद्धिराश्रयः। वैद्यशब्दाभिनिष्पत्तावलमेकैकमप्यतः

vidyā matiḥ karmadr̥ṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ| vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamēkaikamapyataḥ

यस्य त्वेते गुणाः सर्वे सन्ति विद्यादयः शुभाः। स वैद्यशब्दं सद्भूतमर्हन प्राणिसुखप्रदः

yasya tvētē guṇāḥ sarvē santi vidyādayaḥ śubhāḥ| sa vaidyaśabdaṁ sadbhūtamarhan prāṇisukhapradaḥ

शास्त्रं ज्योतिः प्रकाशार्थं दर्शनं बुद्धिरात्मनः। ताभ्यां भिषक सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति

śāstraṁ jyōtiḥ prakāśārthaṁ darśanaṁ buddhirātmanaḥ| tābhyāṁ bhiṣak suyuktābhyāṁ cikitsannāparādhyati

चिकित्सिते त्रयः पादा यस्माद्वैद्यव्यपाश्रयः। तस्मात प्रयत्नमातिष्ठेद्भिषक स्वगुणसम्पदि

cikitsitē trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ| tasmāt prayatnamātiṣṭhēdbhiṣak svaguṇasampadi

मैत्री कारुण्यमार्तेषु शक्ये प्रीतिरुपेक्षणम। प्रक्र̥तिस्थेषु भूतेषु वैद्यव्र̥त्तिश्चतुर्विधेति

maitrī kāruṇyamārtēṣu śakyē prītirupēkṣaṇam| prakr̥tisthēṣu bhūtēṣu vaidyavr̥ttiścaturvidhēti

तत्र श्लोकौ- भिषग्जितं चतुष्पादं पादः पादश्चतुर्गुणः। भिषक प्रधानं पादेभ्यो यस्माद्वैद्यस्तु यद्गुणः

tatra ślōkau- bhiṣagjitaṁ catuṣpādaṁ pādaḥ pādaścaturguṇaḥ| bhiṣak pradhānaṁ pādēbhyō yasmādvaidyastu yadguṇaḥ

ज्ञानानि बुद्धिर्ब्राह्मी च भिषजां या चतुर्विधा। सर्वमेतच्चतुष्पादे खुड्डाके सम्प्रकाशितमिति

jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṁ yā caturvidhā| sarvamētaccatuṣpādē khuḍḍākē samprakāśitamiti

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने खुड्डाकचतुष्पादो नाम नवमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē khuḍḍākacatuṣpādō nāma navamō'dhyāyaḥ