अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō mātrāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

मात्राशी स्यात। आहारमात्रा पुनरग्निबलापेक्षिणी

mātrāśī syāt| āhāramātrā punaragnibalāpēkṣiṇī

यावद्ध्यस्याशनमशितमनुपहत्य प्रक्र̥तिं यथाकालं जरां गच्छति तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति

yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakr̥tiṁ yathākālaṁ jarāṁ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṁ vēditavyaṁ bhavati

तत्र शालिषष्टिकमुद्गलावकपिञ्जलैणशशशरभशम्बरादीन्याहारद्रव्याणि प्रक्र̥तिलघून्यपि मात्रापेक्षीणि भवन्ति। तथा पिष्टेक्षुक्षीरविक्र̥तितिलमाषानूपौदकपिशितादीन्याहारद्रव्याणि प्रक्र̥तिगुरूण्यपि मात्रामेवापेक्षन्ते

tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakr̥tilaghūnyapi mātrāpēkṣīṇi bhavanti| tathā piṣṭēkṣukṣīravikr̥titilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakr̥tigurūṇyapi mātrāmēvāpēkṣantē

न चैवमुक्ते द्रव्ये गुरुलाघवमकारणं मन्येत लघूनि हि द्रव्याणि वाय्वग्निगुणबहुलानि भवन्ति प्र̥थ्वीसोमगुणबहुलानीतराणि तस्मात स्वगुणादपि लघून्यग्निसन्धुक्षणस्वभावान्यल्पदोषाणि चोच्यन्तेऽपि सौहित्योपयुक्तानि गुरूणि पुनर्नाग्निसन्धुक्षणस्वभावान्यसामान्यात अतश्चातिमात्रं दोषवन्ति सौहित्योपयुक्तान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात सैषा भवत्यग्निबलापेक्षिणी मात्रा

na caivamuktē dravyē gurulāghavamakāraṇaṁ manyēta laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti pr̥thvīsōmaguṇabahulānītarāṇi tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisandhukṣaṇasvabhāvānyalpadōṣāṇi cōcyantē'pi sauhityōpayuktāni gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt ataścātimātraṁ dōṣavanti sauhityōpayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt saiṣā bhavatyagnibalāpēkṣiṇī mātrā

न च नापेक्षते द्रव्यं द्रव्यापेक्षया च त्रिभागसौहित्यमर्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते लघूनामपि च नातिसौहित्यमग्नेर्युक्त्यर्थम

na ca nāpēkṣatē dravyaṁ dravyāpēkṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṁ vā gurūṇāmupadiśyatē laghūnāmapi ca nātisauhityamagnēryuktyartham

मात्रावद्ध्यशनमशितमनुपहत्य प्रक्र̥तिं बलवर्णसुखायुषा योजयत्युपयोक्तारमवश्यमिति

mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakr̥tiṁ balavarṇasukhāyuṣā yōjayatyupayōktāramavaśyamiti

भवन्ति चात्र- गुरु पिष्टमयं तस्मात्तण्डुलान प्र̥थुकानपि। न जातु भुक्तवान खादेन्मात्रां खादेद्बुभुक्षितः

bhavanti cātra- guru piṣṭamayaṁ tasmāttaṇḍulān pr̥thukānapi| na jātu bhuktavān khādēnmātrāṁ khādēdbubhukṣitaḥ

वल्लूरं शुष्कशाकानि शालूकानि बिसानि च। नाभ्यसेद्गौरवान्मांसं क्र̥शं नैवोपयोजयेत

vallūraṁ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca| nābhyasēdgauravānmāṁsaṁ kr̥śaṁ naivōpayōjayēt

कूर्चिकांश्च किलाटांश्च शौकरं गव्यमाहिषे। मत्स्यान दधि च माषांश्च यवकांश्च न शीलयेत

kūrcikāṁśca kilāṭāṁśca śaukaraṁ gavyamāhiṣē| matsyān dadhi ca māṣāṁśca yavakāṁśca na śīlayēt

षष्टिकाञ्छालिमुद्गांश्च सैन्धवामलके यवान। आन्तरीक्षं पयः सर्पिर्जाङ्गलं मधु चाभ्यसेत

ṣaṣṭikāñchālimudgāṁśca saindhavāmalakē yavān| āntarīkṣaṁ payaḥ sarpirjāṅgalaṁ madhu cābhyasēt

तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते। अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत

tacca nityaṁ prayuñjīta svāsthyaṁ yēnānuvartatē| ajātānāṁ vikārāṇāmanutpattikaraṁ ca yat

अत ऊर्ध्वं शरीरस्य कार्यमक्ष्यञ्जनादिकम। स्वस्थव्र̥त्तिमभिप्रेत्य गुणतः सम्प्रवक्ष्यते

ata ūrdhvaṁ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam| svasthavr̥ttimabhiprētya guṇataḥ sampravakṣyatē

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोः प्रयोजयेत। पञ्चरात्रेऽष्टरात्रे वा स्रावणार्थे रसाञ्जनम

sauvīramañjanaṁ nityaṁ hitamakṣṇōḥ prayōjayēt| pañcarātrē'ṣṭarātrē vā srāvaṇārthē rasāñjanam

चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम। ततः श्लेष्महरं कर्म हितं द्र̥ष्टेः प्रसादनम

cakṣustējōmayaṁ tasya viśēṣācchlēṣmatō bhayam| tataḥ ślēṣmaharaṁ karma hitaṁ dr̥ṣṭēḥ prasādanam

दिवा तन्न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्णमञ्जनम। विरेकदुर्बला द्र̥ष्टिरादित्यं प्राप्य सीदति

divā tanna prayōktavyaṁ nētrayōstīkṣṇamañjanam| virēkadurbalā dr̥ṣṭirādityaṁ prāpya sīdati

तस्मात स्राव्यं निशायां तु ध्रुवमञ्जनमिष्यते।18। यथा हि कनकादीनां मलिनां विविधात्मनाम

tasmāt srāvyaṁ niśāyāṁ tu dhruvamañjanamiṣyatē|18| yathā hi kanakādīnāṁ malināṁ vividhātmanām

धौतानां निर्मला शुद्धिस्तैलचेलकचादिभिः। एवं नेत्रेषु मर्त्यानामञ्जनाश्च्योतनादिभिः

dhautānāṁ nirmalā śuddhistailacēlakacādibhiḥ| ēvaṁ nētrēṣu martyānāmañjanāścyōtanādibhiḥ

द्र̥ष्टिर्निराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुवत।20। हरेणुकां प्रियङ्गुं च प्र̥थ्वीकां केशरं नखम

dr̥ṣṭirnirākulā bhāti nirmalē nabhasīnduvat|20| harēṇukāṁ priyaṅguṁ ca pr̥thvīkāṁ kēśaraṁ nakham

ह्रीवेरं चन्दनं पत्रं त्वगेलोशीरपद्मकम। ध्यामकं मधुकं मांसी गुग्गुल्वगुरुशर्करम

hrīvēraṁ candanaṁ patraṁ tvagēlōśīrapadmakam| dhyāmakaṁ madhukaṁ māṁsī guggulvaguruśarkaram

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः शुभाः। वन्यं सर्जरसं मुस्तं शैलेयं कमलोत्पले

nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣalōdhratvacaḥ śubhāḥ| vanyaṁ sarjarasaṁ mustaṁ śailēyaṁ kamalōtpalē

श्रीवेष्टकं शल्लकीं च शुकबर्हमथापि च। पिष्ट्वा लिम्पेच्छरेषीकां तां वर्तिं यवसन्निभाम

śrīvēṣṭakaṁ śallakīṁ ca śukabarhamathāpi ca| piṣṭvā limpēccharēṣīkāṁ tāṁ vartiṁ yavasannibhām

अङ्गुष्ठसम्मितां कुर्यादष्टाङ्गुलसमां भिषक। शुष्कां निगर्भां तां वर्तिं धूमनेत्रार्पितां नरः

aṅguṣṭhasammitāṁ kuryādaṣṭāṅgulasamāṁ bhiṣak| śuṣkāṁ nigarbhāṁ tāṁ vartiṁ dhūmanētrārpitāṁ naraḥ

स्नेहाक्तामग्निसम्प्लुष्टां पिबेत प्रायोगिकीं सुखाम।25। वसाघ्र̥तमधूच्छिष्टैर्युक्तियुक्तैर्वरौषधैः

snēhāktāmagnisampluṣṭāṁ pibēt prāyōgikīṁ sukhām|25| vasāghr̥tamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ

वर्तिं मधुरकैः क्र̥त्वा स्नैहिकीं धूममाचरेत।26। श्वेता ज्योतिष्मती चैव हरितालं मनःशिला

vartiṁ madhurakaiḥ kr̥tvā snaihikīṁ dhūmamācarēt|26| śvētā jyōtiṣmatī caiva haritālaṁ manaḥśilā

गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमं मूर्धविरेचने ।27। गौरवं शिरसः शूलं पीनसार्धावभेदकौ

gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṁ mūrdhavirēcanē |27| gauravaṁ śirasaḥ śūlaṁ pīnasārdhāvabhēdakau

कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः। दन्तदौर्बल्यमास्रावः श्रोत्रघ्राणाक्षिदोषजः

karṇākṣiśūlaṁ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ| dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrōtraghrāṇākṣidōṣajaḥ

पूतिर्घ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः। हनुमन्याग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डुता मुखे

pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarōcakaḥ| hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhē

श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्यं गलशुण्ड्युपजिह्विका। खालित्यं पिञ्जरत्वं च केशानां पतनं तथा

ślēṣmaprasēkō vaisvaryaṁ galaśuṇḍyupajihvikā| khālityaṁ piñjaratvaṁ ca kēśānāṁ patanaṁ tathā

क्षवथुश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहोऽतिनिद्रता। धूमपानात प्रशाम्यन्ति बलं भवति चाधिकम

kṣavathuścātitandrā ca buddhērmōhō'tinidratā| dhūmapānāt praśāmyanti balaṁ bhavati cādhikam

शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च। न च वातकफात्मानो बलिनोऽप्यूर्ध्वजत्रुजाः

śirōruhakapālānāmindriyāṇāṁ svarasya ca| na ca vātakaphātmānō balinō'pyūrdhvajatrujāḥ

धूमवक्त्रकपानस्य व्याधयः स्युः शिरोगताः।33। प्रयोगपाने तस्याष्टौ कालाः सम्परिकीर्तिताः

dhūmavaktrakapānasya vyādhayaḥ syuḥ śirōgatāḥ|33| prayōgapānē tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ

वातश्लेष्मसमुत्क्लेशः कालेष्वेषु हि लक्ष्यते। स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्वा दन्तान्निघ्र̥ष्य च। नावनाञ्जननिद्रान्ते चात्मवान धूमपो भवेत। तथा वातकफात्मानो न भवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः

vātaślēṣmasamutklēśaḥ kālēṣvēṣu hi lakṣyatē| snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighr̥ṣya ca| nāvanāñjananidrāntē cātmavān dhūmapō bhavēt| tathā vātakaphātmānō na bhavantyūrdhvajatrujāḥ

रोगास्तस्य तु पेयाः स्युरापानास्त्रिस्त्रयस्त्रयः।36। परं द्विकालपायी स्यादह्नः कालेषु बुद्धिमान

rōgāstasya tu pēyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ|36| paraṁ dvikālapāyī syādahnaḥ kālēṣu buddhimān

प्रयोगे स्नैहिके त्वेकं वैरेच्यं त्रिचतुः पिबेत। ह्र̥त्कण्ठेन्द्रियसंशुद्धिर्लघुत्वं शिरसः शमः

prayōgē snaihikē tvēkaṁ vairēcyaṁ tricatuḥ pibēt| hr̥tkaṇṭhēndriyasaṁśuddhirlaghutvaṁ śirasaḥ śamaḥ

यथेरितानां दोषाणां सम्यक्पीतस्य लक्षणम।38। बाधिर्यमान्ध्यमूकत्वं रक्तपित्तं शिरोभ्रमम

yathēritānāṁ dōṣāṇāṁ samyakpītasya lakṣaṇam|38| bādhiryamāndhyamūkatvaṁ raktapittaṁ śirōbhramam

अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्रवान। तत्रेष्टं सर्पिषः पानं नावनाञ्जनतर्पणम

akālē cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān| tatrēṣṭaṁ sarpiṣaḥ pānaṁ nāvanāñjanatarpaṇam

स्नैहिकं धूमजे दोषे वायुः पित्तानुगो यदि। शीतं तु रक्तपित्ते स्याच्छ्लेष्मपित्ते विरूक्षणम

snaihikaṁ dhūmajē dōṣē vāyuḥ pittānugō yadi| śītaṁ tu raktapittē syācchlēṣmapittē virūkṣaṇam

परं त्वतः प्रवक्ष्यामि धूमो येषां विगर्हितः। न विरिक्तः पिबेद्धूमं न क्र̥ते बस्तिकर्मणि

paraṁ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmō yēṣāṁ vigarhitaḥ| na viriktaḥ pibēddhūmaṁ na kr̥tē bastikarmaṇi

न रक्ती न विषेणार्तो न शोचन्न च गर्भिणी। न श्रमे न मदे नामे न पित्ते न प्रजागरे

na raktī na viṣēṇārtō na śōcanna ca garbhiṇī| na śramē na madē nāmē na pittē na prajāgarē

न मूर्च्छाभ्रमत्र̥ष्णासु न क्षीणे नापि च क्षते। न मद्यदुग्धे पीत्वा च न स्नेहं न च माक्षिकम

na mūrcchābhramatr̥ṣṇāsu na kṣīṇē nāpi ca kṣatē| na madyadugdhē pītvā ca na snēhaṁ na ca mākṣikam

धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रूक्षः क्रुद्ध एव च। न तालुशोषे तिमिरे शिरस्यभिहिते न च

dhūmaṁ na bhuktvā dadhnā ca na rūkṣaḥ kruddha ēva ca| na tāluśōṣē timirē śirasyabhihitē na ca

न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये। एषु धूममकालेषु मोहात पिबति यो नरः

na śaṅkhakē na rōhiṇyāṁ na mēhē na madātyayē| ēṣu dhūmamakālēṣu mōhāt pibati yō naraḥ

रोगास्तस्य प्रवर्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात।46। धूमयोग्यः पिबेद्दोषे शिरोघ्राणाक्षिसंश्रये

rōgāstasya pravardhantē dāruṇā dhūmavibhramāt|46| dhūmayōgyaḥ pibēddōṣē śirōghrāṇākṣisaṁśrayē

घ्राणेनास्येन कण्ठस्थे मुखेन घ्राणपो वमेत। आस्येन धूमकवलान पिबन घ्राणेन नोद्वमेत

ghrāṇēnāsyēna kaṇṭhasthē mukhēna ghrāṇapō vamēt| āsyēna dhūmakavalān piban ghrāṇēna nōdvamēt

प्रतिलोमं गतो ह्याशु धूमो हिंस्याद्धि चक्षुषी।48। र̥ज्वङ्गचक्षुस्तच्चेताः सूपविष्टस्त्रिपर्ययम

pratilōmaṁ gatō hyāśu dhūmō hiṁsyāddhi cakṣuṣī|48| r̥jvaṅgacakṣustaccētāḥ sūpaviṣṭastriparyayam

पिबेच्छिद्रं पिधायैकं नासया धूममात्मवान।49। चतुर्विंशतिकं नेत्रं स्वाङ्गुलीभिर्विरेचने

pibēcchidraṁ pidhāyaikaṁ nāsayā dhūmamātmavān|49| caturviṁśatikaṁ nētraṁ svāṅgulībhirvirēcanē

द्वात्रिंशदङ्गुलं स्नेहे प्रयोगेऽध्यर्धमिष्यते। र̥जु त्रिकोषाफलितं कोलास्थ्यग्रप्रमाणितम

dvātriṁśadaṅgulaṁ snēhē prayōgē'dhyardhamiṣyatē| r̥ju trikōṣāphalitaṁ kōlāsthyagrapramāṇitam

बस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं प्रशस्यते।51। दूराद्विनिर्गतः पर्वच्छिन्नो नाडीतनूक्र̥तः

bastinētrasamadravyaṁ dhūmanētraṁ praśasyatē|51| dūrādvinirgataḥ parvacchinnō nāḍītanūkr̥taḥ

नेन्द्रियं बाधते धूमो मात्राकालनिषेवितः।52। यदा चोरश्च कण्ठश्च शिरश्च लघुतां व्रजेत

nēndriyaṁ bādhatē dhūmō mātrākālaniṣēvitaḥ|52| yadā cōraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṁ vrajēt

कफश्च तनुतां प्राप्तः सुपीतं धूममादिशेत। अविशुद्धः स्वरो यस्य कण्ठश्च सकफो भवेत

kaphaśca tanutāṁ prāptaḥ supītaṁ dhūmamādiśēt| aviśuddhaḥ svarō yasya kaṇṭhaśca sakaphō bhavēt

स्तिमितो मस्तकश्चैवमपीतं धूममादिशेत। तालु मूर्धा च कण्ठश्च शुष्यते परितप्यते

stimitō mastakaścaivamapītaṁ dhūmamādiśēt| tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyatē paritapyatē

त्र̥ष्यते मुह्यते जन्तू रक्तं च स्रवतेऽधिकम। शिरश्च भ्रमतेऽत्यर्थं मूर्च्छा चास्योपजायते

tr̥ṣyatē muhyatē jantū raktaṁ ca sravatē'dhikam| śiraśca bhramatē'tyarthaṁ mūrcchā cāsyōpajāyatē

इन्द्रियाण्युपतप्यन्ते धूमेऽत्यर्थं निषेविते।56। वर्षे वर्षेऽणुतैलं च कालेषु त्रिषु ना चरेत

indriyāṇyupatapyantē dhūmē'tyarthaṁ niṣēvitē|56| varṣē varṣē'ṇutailaṁ ca kālēṣu triṣu nā carēt

प्राव्र̥ट्शरद्वसन्तेषु गतमेघे नभस्तले। नस्यकर्म यथाकालं यो यथोक्तं निषेवते

prāvr̥ṭśaradvasantēṣu gatamēghē nabhastalē| nasyakarma yathākālaṁ yō yathōktaṁ niṣēvatē

न तस्य चक्षुर्न घ्राणं न श्रोत्रमुपहन्यते। न स्युः श्वेता न कपिलाः केशाः श्मश्रूणि वा पुनः

na tasya cakṣurna ghrāṇaṁ na śrōtramupahanyatē| na syuḥ śvētā na kapilāḥ kēśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ

न च केशाः प्रमुच्यन्ते वर्धन्ते च विशेषतः। मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितं हनुसङ्ग्रहः

na ca kēśāḥ pramucyantē vardhantē ca viśēṣataḥ| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṁ hanusaṅgrahaḥ

पीनसार्धावभेदौ च शिरःकम्पश्च शाम्यति। सिराः शिरःकपालानां सन्धयः स्नायुकण्डराः

pīnasārdhāvabhēdau ca śiraḥkampaśca śāmyati| sirāḥ śiraḥkapālānāṁ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ

नावनप्रीणिताश्चास्य लभन्तेऽभ्यधिकं बलम। मुखं प्रसन्नोपचितं स्वरः स्निग्धः स्थिरो महान

nāvanaprīṇitāścāsya labhantē'bhyadhikaṁ balam| mukhaṁ prasannōpacitaṁ svaraḥ snigdhaḥ sthirō mahān

सर्वेन्द्रियाणां वैमल्यं बलं भवति चाधिकम। न चास्य रोगाः सहसा प्रभवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः

sarvēndriyāṇāṁ vaimalyaṁ balaṁ bhavati cādhikam| na cāsya rōgāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ

जीर्यतश्चोत्तमाङ्गेषु जरा न लभते बलम।63। चन्दनागुरुणी पत्रं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम

jīryataścōttamāṅgēṣu jarā na labhatē balam|63| candanāguruṇī patraṁ dārvītvaṅmadhukaṁ balām

प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैलां विडङ्गं बिल्वमुत्पलम। ह्रीबेरमभयं वन्यं त्वङ्मुस्तं सारिवां स्थिराम

prapauṇḍarīkaṁ sūkṣmailāṁ viḍaṅgaṁ bilvamutpalam| hrībēramabhayaṁ vanyaṁ tvaṅmustaṁ sārivāṁ sthirām

जीवन्तीं प्र̥श्निपर्णीं च सुरदारु शतावरीम। हरेणुं ब्र̥हतीं व्याघ्रीं सुरभीं पद्मकेशरम

jīvantīṁ pr̥śniparṇīṁ ca suradāru śatāvarīm| harēṇuṁ br̥hatīṁ vyāghrīṁ surabhīṁ padmakēśaram

विपाचयेच्छतगुणे माहेन्द्रे विमलेऽम्भसि। तैलाद्दशगुणं शेषं कषायमवतारयेत

vipācayēcchataguṇē māhēndrē vimalē'mbhasi| tailāddaśaguṇaṁ śēṣaṁ kaṣāyamavatārayēt

तेन तैलं कषायेण दशक्र̥त्वो विपाचयेत। अथास्य दशमे पाके समांशं छागलं पयः

tēna tailaṁ kaṣāyēṇa daśakr̥tvō vipācayēt| athāsya daśamē pākē samāṁśaṁ chāgalaṁ payaḥ

दद्यादेषोऽणुतैलस्य नावनीयस्य संविधिः। अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत तैलस्यार्धपलोन्मिताम

dadyādēṣō'ṇutailasya nāvanīyasya saṁvidhiḥ| asya mātrāṁ prayuñjīta tailasyārdhapalōnmitām

स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य पिचुना नावनैस्त्रिभिः। त्र्यहात्त्र्यहाच्च सप्ताहमेतत कर्म समाचरेत

snigdhasvinnōttamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ| tryahāttryahācca saptāhamētat karma samācarēt

निवातोष्णसमाचारी हिताशी नियतेन्द्रियः। तैलमेतत्त्रिदोषघ्नमिन्द्रियाणां बलप्रदम

nivātōṣṇasamācārī hitāśī niyatēndriyaḥ| tailamētattridōṣaghnamindriyāṇāṁ balapradam

प्रयुञ्जानो यथाकालं यथोक्तानश्नुते गुणान।71। आपोथिताग्रं द्वौ कालौ कषायकटुतिक्तकम

prayuñjānō yathākālaṁ yathōktānaśnutē guṇān|71| āpōthitāgraṁ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam

भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन। निहन्ति गन्धं वैरस्यं जिह्वादन्तास्यजं मलम

bhakṣayēddantapavanaṁ dantamāṁsānyabādhayan| nihanti gandhaṁ vairasyaṁ jihvādantāsyajaṁ malam

निष्क्र̥ष्य रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तविशोधनम। करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभासनाः

niṣkr̥ṣya rucimādhattē sadyō dantaviśōdhanam| karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ

शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः। सुवर्णरूप्यताम्राणि त्रपुरीतिमयानि च

śasyantē dantapavanē yē cāpyēvaṁvidhā drumāḥ| suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca

जिह्वानिर्लेखनानि स्युरतीक्ष्णान्यन्र̥जूनि च। जिह्वामूलगतं यच्च मलमुच्छ्वासरोधि च

jihvānirlēkhanāni syuratīkṣṇānyanr̥jūni ca| jihvāmūlagataṁ yacca malamucchvāsarōdhi ca

दौर्गन्ध्यं भजते तेन तस्माज्जिह्वां विनिर्लिखेत।76। धार्याण्यास्येन वैशद्यरुचिसौगन्ध्यमिच्छता

daurgandhyaṁ bhajatē tēna tasmājjihvāṁ vinirlikhēt|76| dhāryāṇyāsyēna vaiśadyarucisaugandhyamicchatā

जातीकटुकपूगानां लवङ्गस्य फलानि च। कक्कोलस्य फलं पत्रं ताम्बूलस्य शुभं तथा। तथा कर्पूरनिर्यासः सूक्ष्मैलायाः फलानि च

jātīkaṭukapūgānāṁ lavaṅgasya phalāni ca| kakkōlasya phalaṁ patraṁ tāmbūlasya śubhaṁ tathā| tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca

हन्वोर्बलं स्वरबलं वदनोपचयः परः। स्यात परं च रसज्ञानमन्ने च रुचिरुत्तमा

hanvōrbalaṁ svarabalaṁ vadanōpacayaḥ paraḥ| syāt paraṁ ca rasajñānamannē ca ruciruttamā

न चास्य कण्ठशोषः स्यान्नौष्ठयोः स्फुटनाद्भयम। न च दन्ताः क्षयं यान्ति द्र̥ढमूला भवन्ति च

na cāsya kaṇṭhaśōṣaḥ syānnauṣṭhayōḥ sphuṭanādbhayam| na ca dantāḥ kṣayaṁ yānti dr̥ḍhamūlā bhavanti ca

न शूल्यन्ते न चाम्लेन ह्र̥ष्यन्ते भक्षयन्ति च। परानपि खरान भक्ष्यांस्तैलगण्डूषधारणात

na śūlyantē na cāmlēna hr̥ṣyantē bhakṣayanti ca| parānapi kharān bhakṣyāṁstailagaṇḍūṣadhāraṇāt

नित्यं स्नेहार्द्रशिरसः शिरःशूलं न जायते। न खालित्यं न पालित्यं न केशाः प्रपतन्ति च

nityaṁ snēhārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṁ na jāyatē| na khālityaṁ na pālityaṁ na kēśāḥ prapatanti ca

बलं शिरःकपालानां विशेषेणाभिवर्धते। द्र̥ढमूलाश्च दीर्घाश्च क्र̥ष्णाः केशा भवन्ति च

balaṁ śiraḥkapālānāṁ viśēṣēṇābhivardhatē| dr̥ḍhamūlāśca dīrghāśca kr̥ṣṇāḥ kēśā bhavanti ca

इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति सुत्वग्भवति चाननम । निद्रालाभः सुखं च स्यान्मूर्ध्नि तैलनिषेवणात

indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam | nidrālābhaḥ sukhaṁ ca syānmūrdhni tailaniṣēvaṇāt

न कर्णरोगा वातोत्था न मन्याहनुसङ्ग्रहः। नोच्चैः श्रुतिर्न बाधिर्यं स्यान्नित्यं कर्णतर्पणात

na karṇarōgā vātōtthā na manyāhanusaṅgrahaḥ| nōccaiḥ śrutirna bādhiryaṁ syānnityaṁ karṇatarpaṇāt

स्नेहाभ्यङ्गाद्यथा कुम्भश्चर्म स्नेहविमर्दनात। भवत्युपाङ्गादक्षश्च द्र̥ढः क्लेशसहो यथा

snēhābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snēhavimardanāt| bhavatyupāṅgādakṣaśca dr̥ḍhaḥ klēśasahō yathā

तथा शरीरमभ्यङ्गाद्द्र̥ढं सुत्वक च जायते। प्रशान्तमारुताबाधं क्लेशव्यायामसंसहम

tathā śarīramabhyaṅgāddr̥ḍhaṁ sutvak ca jāyatē| praśāntamārutābādhaṁ klēśavyāyāmasaṁsaham

स्पर्शनेऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च त्वगाश्रितम। त्वच्यश्च परमभ्यङ्गस्तस्मात्तं शीलयेन्नरः

sparśanē'bhyadhikō vāyuḥ sparśanaṁ ca tvagāśritam| tvacyaśca paramabhyaṅgastasmāttaṁ śīlayēnnaraḥ

न चाभिघाताभिहतं गात्रमभ्यङ्गसेविनः। विकारं भजतेऽत्यर्थं बलकर्मणि वा क्वचित

na cābhighātābhihataṁ gātramabhyaṅgasēvinaḥ| vikāraṁ bhajatē'tyarthaṁ balakarmaṇi vā kvacit

सुस्पर्शोपचिताङ्गश्च बलवान प्रियदर्शनः। भवत्यभ्यङ्गनित्यत्वान्नरोऽल्पजर एव च

susparśōpacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ| bhavatyabhyaṅganityatvānnarō'lpajara ēva ca

खरत्वं स्तब्धता रौक्ष्यं श्रमः सुप्तिश्च पादयोः। सद्य एवोपशाम्यन्ति पादाभ्यङ्गनिषेवणात

kharatvaṁ stabdhatā raukṣyaṁ śramaḥ suptiśca pādayōḥ| sadya ēvōpaśāmyanti pādābhyaṅganiṣēvaṇāt

जायते सौकुमार्यं च बलं स्थैर्यं च पादयोः। द्र̥ष्टिः प्रसादं लभते मारुतश्चोपशाम्यति

jāyatē saukumāryaṁ ca balaṁ sthairyaṁ ca pādayōḥ| dr̥ṣṭiḥ prasādaṁ labhatē mārutaścōpaśāmyati

न च स्याद्ग्र̥ध्रसीवातः पादयोः स्फुटनं न च। न सिरास्नायुसङ्कोचः पादाभ्यङ्गेन पादयोः

na ca syādgr̥dhrasīvātaḥ pādayōḥ sphuṭanaṁ na ca| na sirāsnāyusaṅkōcaḥ pādābhyaṅgēna pādayōḥ

दौर्गन्ध्यं गौरवं तन्द्रां कण्डूं मलमरोचकम। स्वेदबीभत्सतां हन्ति शरीरपरिमार्जनम

daurgandhyaṁ gauravaṁ tandrāṁ kaṇḍūṁ malamarōcakam| svēdabībhatsatāṁ hanti śarīraparimārjanam

पवित्रं व्र̥ष्यमायुष्यं श्रमस्वेदमलापहम । शरीरबलसन्धानं स्नानमोजस्करं परम

pavitraṁ vr̥ṣyamāyuṣyaṁ śramasvēdamalāpaham | śarīrabalasandhānaṁ snānamōjaskaraṁ param

काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रहर्षणम। श्रीमत पारिषदं शस्तं निर्मलाम्बरधारणम

kāmyaṁ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṁ praharṣaṇam| śrīmat pāriṣadaṁ śastaṁ nirmalāmbaradhāraṇam

व्र̥ष्यं सौगन्ध्यमायुष्यं काम्यं पुष्टिबलप्रदम। सौमनस्यमलक्ष्मीघ्नं गन्धमाल्यनिषेवणम

vr̥ṣyaṁ saugandhyamāyuṣyaṁ kāmyaṁ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṁ gandhamālyaniṣēvaṇam

धन्यं मङ्गल्यमायुष्यं श्रीमद्व्यसनसूदनम। हर्षणं काम्यमोजस्यं रत्नाभरणधारणम

dhanyaṁ maṅgalyamāyuṣyaṁ śrīmadvyasanasūdanam| harṣaṇaṁ kāmyamōjasyaṁ ratnābharaṇadhāraṇam

मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम। पादयोर्मलमार्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः

mēdhyaṁ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayōrmalamārgāṇāṁ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ

पौष्टिकं व्र̥ष्यमायुष्यं शुचि रूपविराजनम। केशश्मश्रुनखादीनां कल्पनं सम्प्रसाधनम

pauṣṭikaṁ vr̥ṣyamāyuṣyaṁ śuci rūpavirājanam| kēśaśmaśrunakhādīnāṁ kalpanaṁ samprasādhanam

चक्षुष्यं स्पर्शनहितं पादयोर्व्यसनापहम। बल्यं पराक्रमसुखं व्र̥ष्यं पादत्रधारणम

cakṣuṣyaṁ sparśanahitaṁ pādayōrvyasanāpaham| balyaṁ parākramasukhaṁ vr̥ṣyaṁ pādatradhāraṇam

ईतेः प्रशमनं बल्यं गुप्त्यावरणशङ्करम। घर्मानिलरजोम्बुघ्नं छत्रधारणमुच्यते

ītēḥ praśamanaṁ balyaṁ guptyāvaraṇaśaṅkaram| gharmānilarajōmbughnaṁ chatradhāraṇamucyatē

स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणां च निषूदनम। अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम

skhalataḥ sampratiṣṭhānaṁ śatrūṇāṁ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṁ bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam

नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी यथा। स्वशरीरस्य मेधावी क्र̥त्येष्ववहितो भवेत

nagarī nagarasyēva rathasyēva rathī yathā| svaśarīrasya mēdhāvī kr̥tyēṣvavahitō bhavēt

भवति चात्र- व्र̥त्त्युपायान्निषेवेत ये स्युर्धर्माविरोधिनः। शममध्ययनं चैव सुखमेवं समश्नुते

bhavati cātra- vr̥ttyupāyānniṣēvēta yē syurdharmāvirōdhinaḥ| śamamadhyayanaṁ caiva sukhamēvaṁ samaśnutē

तत्र श्लोकाः- मात्रा द्रव्याणि मात्रां च संश्रित्य गुरुलाघवम। द्रव्याणां गर्हितोऽभ्यासो येषां येषां च शस्यते

tatra ślōkāḥ- mātrā dravyāṇi mātrāṁ ca saṁśritya gurulāghavam| dravyāṇāṁ garhitō'bhyāsō yēṣāṁ yēṣāṁ ca śasyatē

अञ्जनं धूमवर्तिश्च त्रिविधा वर्तिकल्पना। धूमपानगुणाः कालाः पानमानं च यस्य यत

añjanaṁ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā| dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṁ ca yasya yat

व्यापत्तिचिह्नं भैषज्यं धूमो येषां विगर्हितः। पेयो यथा यन्मयं च नेत्रं यस्य च यद्विधम

vyāpatticihnaṁ bhaiṣajyaṁ dhūmō yēṣāṁ vigarhitaḥ| pēyō yathā yanmayaṁ ca nētraṁ yasya ca yadvidham

नस्यकर्मगुणा नस्तःकार्यं यच्च यथा यदा। भक्षयेद्दन्तपवनं यथा यद्यद्गुणं च यत

nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṁ yacca yathā yadā| bhakṣayēddantapavanaṁ yathā yadyadguṇaṁ ca yat

यदर्थं यानि चास्येन धार्याणि कवलग्रहे। तैलस्य ये गुणा दिष्टाः शिरस्तैलगुणाश्च ये

yadarthaṁ yāni cāsyēna dhāryāṇi kavalagrahē| tailasya yē guṇā diṣṭāḥ śirastailaguṇāśca yē

कर्णतैले तथाऽभ्यङ्गे पादाभ्यङ्गेऽङ्गमार्जने। स्नाने वाससि शुद्धे च सौगन्ध्ये रत्नधारणे

karṇatailē tathā'bhyaṅgē pādābhyaṅgē'ṅgamārjanē| snānē vāsasi śuddhē ca saugandhyē ratnadhāraṇē

शौचे संहरणे लोम्नां पादत्रच्छत्रधारणे। गुणा मात्राशितीयेऽस्मिंस्तथोक्ता दण्डधारणे

śaucē saṁharaṇē lōmnāṁ pādatracchatradhāraṇē| guṇā mātrāśitīyē'smiṁstathōktā daṇḍadhāraṇē

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने मात्राशितीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē mātrāśitīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ