अथात आरग्वधीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta āragvadhīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

आरग्वधः सैडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे। श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च निम्बो विडङ्गं करवीरकत्वक

āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjō vāsā guḍūcī madanaṁ haridrē| śryāhvaḥ surāhvaḥ khadirō dhavaśca nimbō viḍaṅgaṁ karavīrakatvak

ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः सलोमशो गुग्गुलुक्र̥ष्णगन्धे। फणिज्झको वत्सकसप्तपर्णौ पीलूनि कुष्ठं सुमनःप्रवालाः

granthiśca bhaurjō laśunaḥ śirīṣaḥ salōmaśō guggulukr̥ṣṇagandhē| phaṇijjhakō vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṁ sumanaḥpravālāḥ

वचा हरेणुस्त्रिव्र̥ता निकुम्भो भल्लातकं गैरिकमञ्जनं च। मनःशिलाले ग्र̥हधूम एला काशीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः

vacā harēṇustrivr̥tā nikumbhō bhallātakaṁ gairikamañjanaṁ ca| manaḥśilālē gr̥hadhūma ēlā kāśīsalōdhrārjunamustasarjāḥ

इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः। सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ताश्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः

ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍētē gōpittapītāḥ punarēva piṣṭāḥ| siddhāḥ paraṁ sarṣapatailayuktāścūrṇapradēhā bhiṣajā prayōjyāḥ

कुष्ठानि क्र̥च्छ्राणि नवं किलासं सुरेशलुप्तं किटिभं सदद्रु। भगन्दरार्शांस्यपचीं सपामां हन्युः प्रयुक्तास्त्वचिरान्नराणाम

kuṣṭhāni kr̥cchrāṇi navaṁ kilāsaṁ surēśaluptaṁ kiṭibhaṁ sadadru| bhagandarārśāṁsyapacīṁ sapāmāṁ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām

कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रू। ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्यं चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात

kuṣṭhaṁ haridrē surasaṁ paṭōlaṁ nimbāśvagandhē suradāruśigrū| sasarṣapaṁ tumburudhānyavanyaṁ caṇḍāṁ ca cūrṇāni samāni kuryāt

तैस्तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत। तेनास्यकण्डूः पिडकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति

taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṁ śarīraṁ tailāktamudvartayituṁ yatēta| tēnāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakōṭhāḥ kuṣṭhāni śōphāśca śamaṁ vrajanti

कुष्ठाम्र̥तासङ्गकटङ्कटेरीकासीसकम्पिल्लकमुस्तलोध्राः। सौगन्धिकं सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक

kuṣṭhāmr̥tāsaṅgakaṭaṅkaṭērīkāsīsakampillakamustalōdhrāḥ| saugandhikaṁ sarjarasō viḍaṅgaṁ manaḥśilālē karavīrakatvak

तैलाक्तगात्रस्य क्र̥तानि चूर्णान्येतानि दद्यादवचूर्णनार्थम। दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चैव तथैति शान्तिम

tailāktagātrasya kr̥tāni cūrṇānyētāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim

मनःशिलाले मरिचानि तैलमार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः। तुत्थं विडङ्गं मरिचानि कुष्ठं लोध्रं च तद्वत समनःशिलं स्यात

manaḥśilālē maricāni tailamārkaṁ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradēhaḥ| tutthaṁ viḍaṅgaṁ maricāni kuṣṭhaṁ lōdhraṁ ca tadvat samanaḥśilaṁ syāt

रसाञ्जनं सप्रपुन्नाडबीजं युक्तं कपित्थस्य रसेन लेपः। करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टं च परः प्रदेहः

rasāñjanaṁ saprapunnāḍabījaṁ yuktaṁ kapitthasya rasēna lēpaḥ| karañjabījaiḍagajaṁ sakuṣṭhaṁ gōmūtrapiṣṭaṁ ca paraḥ pradēhaḥ

उभे हरिद्रे कुटजस्य बीजं करञ्जबीजं सुमनःप्रवालान। त्वचं समध्यां हयमारकस्य लेपं तिलक्षारयुतं विदध्यात

ubhē haridrē kuṭajasya bījaṁ karañjabījaṁ sumanaḥpravālān| tvacaṁ samadhyāṁ hayamārakasya lēpaṁ tilakṣārayutaṁ vidadhyāt

मनःशिला त्वक कुटजात सकुष्ठात सलोमशः सैडगजः करञ्जः। ग्रन्थिश्च भौर्जः करवीरमूलं चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन

manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salōmaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ| granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṁ cūrṇāni sādhyāni tuṣōdakēna

पलाशनिर्दाहरसेन चापि कर्षोद्ध्र̥तान्याढकसम्मितेन। दर्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेपमेतं परं कुष्ठनिसूदनाय

palāśanirdāharasēna cāpi karṣōddhr̥tānyāḍhakasammitēna| darvīpralēpaṁ pravadanti lēpamētaṁ paraṁ kuṣṭhanisūdanāya

पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः। तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठान्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च

parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takrēṇa parṇānyatha kākamācyāḥ| tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayēdaśvahanacchadaiśca

कोलं कुलत्थाः सुरदारुरास्नामाषातसीतैलफलानि कुष्ठम। वचा शताह्वा यवचूर्णमम्लमुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः

kōlaṁ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailaphalāni kuṣṭham| vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṁ pradēhaḥ

आनूपमत्स्यामिषवेसवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात। स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिश्रैर्गन्धौषधैश्चानिलहः प्रदेहः

ānūpamatsyāmiṣavēsavārairuṣṇaiḥ pradēhaḥ pavanāpahaḥ syāt| snēhaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradēhaḥ

तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्तिं जठरे निहन्यात। कुष्ठं शताह्वां सवचां यवानां चूर्णं सतैलाम्लमुशन्ति वाते

takrēṇa yuktaṁ yavacūrṇamuṣṇaṁ sakṣāramartiṁ jaṭharē nihanyāt| kuṣṭhaṁ śatāhvāṁ savacāṁ yavānāṁ cūrṇaṁ satailāmlamuśanti vātē

उभे शताह्वे मधुकं मधूकं बलां प्रियालं च कशेरुकं च। घ्र̥तं विदारीं च सितोपलां च कुर्यात प्रदेहं पवने सरक्ते

ubhē śatāhvē madhukaṁ madhūkaṁ balāṁ priyālaṁ ca kaśērukaṁ ca| ghr̥taṁ vidārīṁ ca sitōpalāṁ ca kuryāt pradēhaṁ pavanē saraktē

रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च। घ्र̥तं च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्तिं प्रणुदेत प्रदेहः

rāsnā guḍūcī madhukaṁ balē dvē sajīvakaṁ sarṣabhakaṁ payaśca| ghr̥taṁ ca siddhaṁ madhuśēṣayuktaṁ raktānilārtiṁ praṇudēt pradēhaḥ

वाते सरक्ते सघ्र̥तं प्रदेहो गोधूमचूर्णं छगलीपयश्च।23। नतोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघ्र̥तं प्रदेहः

vātē saraktē saghr̥taṁ pradēhō gōdhūmacūrṇaṁ chagalīpayaśca|23| natōtpalaṁ candanakuṣṭhayuktaṁ śirōrujāyāṁ saghr̥taṁ pradēhaḥ

प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्वमेला कमलोत्पले च। शिरोरुजायां सघ्र̥तः प्रदेहो लोहैरकापद्मकचोरकैश्च

prapauṇḍarīkaṁ suradāru kuṣṭhaṁ yaṣṭyāhvamēlā kamalōtpalē ca| śirōrujāyāṁ saghr̥taḥ pradēhō lōhairakāpadmakacōrakaiśca

रास्ना हरिद्रे नलदं शताह्वे द्वे देवदारूणि सितोपला च। जीवन्तिमूलं सघ्र̥तं सतैलमालेपनं पार्श्वरुजासु कोष्णम

rāsnā haridrē naladaṁ śatāhvē dvē dēvadārūṇi sitōpalā ca| jīvantimūlaṁ saghr̥taṁ satailamālēpanaṁ pārśvarujāsu kōṣṇam

शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुङ्गप्रपौण्डरीकाण्यम्र̥णाललोध्रम। प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि निर्वापणः स्यात सघ्र̥तः प्रदेहः

śaivālapadmōtpalavētratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamr̥ṇālalōdhram| priyaṅgukālēyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghr̥taḥ pradēhaḥ

सितालतावेतसपद्मकानि यष्ट्याह्वमैन्द्री नलिनानि दूर्वा। यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याज्जलमेरका च

sitālatāvētasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā| yavāsamūlaṁ kuśakāśayōśca nirvāpaṇaḥ syājjalamērakā ca

शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक सुरदारु रास्ना। शीतं निहन्यादचिरात प्रदेहो विषं शिरीषस्तु ससिन्धुवारः

śailēyamēlāguruṇī sakuṣṭhē caṇḍā nataṁ tvak suradāru rāsnā| śītaṁ nihanyādacirāt pradēhō viṣaṁ śirīṣastu sasindhuvāraḥ

शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः। पत्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः

śirīṣalāmajjakahēmalōdhraistvagdōṣasaṁsvēdaharaḥ pragharṣaḥ| patrāmbulōdhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradēhaḥ

तत्र श्लोकः- इहात्रिजः सिद्धतमानुवाच द्वात्रिंशतं सिद्धमहर्षिपूज्यः। चूर्णप्रदेहान विविधामयघ्नानारग्वधीये जगतो हितार्थम

tatra ślōkaḥ- ihātrijaḥ siddhatamānuvāca dvātriṁśataṁ siddhamaharṣipūjyaḥ| cūrṇapradēhān vividhāmayaghnānāragvadhīyē jagatō hitārtham

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने आरग्वधीयो नाम त्र̥तीयोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē āragvadhīyō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ