अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō vidhiśōṇitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम। देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः सम्प्रकाशितः

vidhinā śōṇitaṁ jātaṁ śuddhaṁ bhavati dēhinām| dēśakālaukasātmyānāṁ vidhiryaḥ samprakāśitaḥ

तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा। युनक्ति प्राणिनं प्राणः शोणितं ह्यनुवर्तते

tadviśuddhaṁ hi rudhiraṁ balavarṇasukhāyuṣā| yunakti prāṇinaṁ prāṇaḥ śōṇitaṁ hyanuvartatē

प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः। तथाऽतिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च

praduṣṭabahutīkṣṇōṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ| tathā'tilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhirēva ca

समाप्तो योजनाचतुष्कः

samāptō yōjanācatuṣkaḥ

जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात। दध्यम्लमस्तुसुक्तानां सुरासौवीरकस्य च

jalajānūpabailānāṁ prasahānāṁ ca sēvanāt| dadhyamlamastusuktānāṁ surāsauvīrakasya ca

विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च। भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च

viruddhānāmupaklinnapūtīnāṁ bhakṣaṇēna ca| bhuktvā divā prasvapatāṁ dravasnigdhagurūṇi ca

अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ। छर्दिवेगप्रतीघातात काले चानवसेचनात

atyādānaṁ tathā krōdhaṁ bhajatāṁ cātapānalau| chardivēgapratīghātāt kālē cānavasēcanāt

श्रमाभिघातसन्तापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा। शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति

śramābhighātasantāpairajīrṇādhyaśanaistathā| śaratkālasvabhāvācca śōṇitaṁ sampraduṣyati

ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते प्र̥थग्विधाः। मुखपाकोऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता

tataḥ śōṇitajā rōgāḥ prajāyantē pr̥thagvidhāḥ| mukhapākō'kṣirāgaśca pūtighrāṇāsyagandhitā

गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः। विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम

gulmōpakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ| vidradhī raktamēhaśca pradarō vātaśōṇitam

वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता। सन्तापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक

vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā| santāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk

विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः। क्रोधप्रचुरता बुद्धेः सम्मोहो लवणास्यता

vidāhaścānnapānasya tiktāmlōdgiraṇaṁ klamaḥ| krōdhapracuratā buddhēḥ sammōhō lavaṇāsyatā

स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः। तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम

svēdaḥ śarīradaurgandhyaṁ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ| tandrānidrātiyōgaśca tamasaścātidarśanam

कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः। विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः

kaṇḍvaruḥkōṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ| vikārāḥ sarva ēvaitē vijñēyāḥ śōṇitāśrayāḥ

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः। सम्यक साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान विभावयेत

śītōṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca yē gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṁstān vibhāvayēt

कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम। विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च

kuryācchōṇitarōgēṣu raktapittaharīṁ kriyām| virēkamupavāsaṁ ca srāvaṇaṁ śōṇitasya ca

बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा। रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा

baladōṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā| rudhiraṁ srāvayējjantōrāśayaṁ prasamīkṣya vā

अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु। पित्तात पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च

aruṇābhaṁ bhavēdvātādviśadaṁ phēnilaṁ tanu| pittāt pītāsitaṁ raktaṁ styāyatyauṣṇyāccirēṇa ca

ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम। संस्र̥ष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम

īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṁ picchilaṁ tantumadghanam| saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam

तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम। गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम

tapanīyēndragōpābhaṁ padmālaktakasannibham| guñjāphalasavarṇaṁ ca viśuddhaṁ viddhi śōṇitam

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम। तदा शरीरं ह्यनवस्थितास्र̥गग्निर्विशेषेण च रक्षितव्यः

nātyuṣṇaśītaṁ laghu dīpanīyaṁ raktē'panītē hitamannapānam| tadā śarīraṁ hyanavasthitāsr̥gagnirviśēṣēṇa ca rakṣitavyaḥ

प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्त्र̥वेगम। सुखान्वितं तुपुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति

prasannavarṇēndriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktr̥vēgam| sukhānvitaṁ tupuṣṭibalōpapannaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vadanti

यदा तु रक्तवाहीनि रससञ्ज्ञावहानि च। प्र̥थक प्र̥थक समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः

yadā tu raktavāhīni rasasañjñāvahāni ca| pr̥thak pr̥thak samastā vā srōtāṁsi kupitā malāḥ

मलिनाहारशीलस्य रजोमोहाव्र̥तात्मनः। प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा

malināhāraśīlasya rajōmōhāvr̥tātmanaḥ| pratihatyāvatiṣṭhantē jāyantē vyādhayastadā

मदमूर्च्छायसन्न्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः। यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु

madamūrcchāyasannyāsāstēṣāṁ vidyādvicakṣaṇaḥ| yathōttaraṁ balādhikyaṁ hētuliṅgōpaśāntiṣu

दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते। मनो विक्षोभयञ्जन्तोः सञ्ज्ञां सम्मोहयेत्तदा

durbalaṁ cētasaḥ sthānaṁ yadā vāyuḥ prapadyatē| manō vikṣōbhayañjantōḥ sañjñāṁ sammōhayēttadā

पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्न्र̥णाम। सञ्ज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते

pittamēvaṁ kaphaścaivaṁ manō vikṣōbhayannr̥ṇām| sañjñāṁ nayatyākulatāṁ viśēṣaścātra vakṣyatē

सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम । विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाक्र̥तिम

saktānalpadrutābhāṣaṁ calaskhalitacēṣṭitam | vidyādvātamadāviṣṭaṁ rūkṣaśyāvāruṇākr̥tim

सक्रोधपरुषाभाषं सम्प्रहारकलिप्रियम। विद्यात पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताक्र̥तिम

sakrōdhaparuṣābhāṣaṁ samprahārakalipriyam| vidyāt pittamadāviṣṭaṁ raktapītāsitākr̥tim

स्वल्पासम्बद्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम। विद्यात कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम

svalpāsambaddhavacanaṁ tandrālasyasamanvitam| vidyāt kaphamadāviṣṭaṁ pāṇḍuṁ pradhyānatatparam

सर्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातक्र̥ते मदे।33। जायते शाम्यति क्षिप्रं मदो मद्यमदाक्र̥तिः

sarvāṇyētāni rūpāṇi sannipātakr̥tē madē|33| jāyatē śāmyati kṣipraṁ madō madyamadākr̥tiḥ

यश्च मद्यक्र̥तः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः। सर्व एते मदा नर्ते वातपित्तकफत्रयात

yaśca madyakr̥taḥ prōktō viṣajō raudhiraśca yaḥ| sarva ētē madā nartē vātapittakaphatrayāt

नीलं वा यदि वा क्र̥ष्णमाकाशमथवाऽरुणम। पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते

nīlaṁ vā yadi vā kr̥ṣṇamākāśamathavā'ruṇam| paśyaṁstamaḥ praviśati śīghraṁ ca pratibudhyatē

वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा ह्र̥दयस्य च। कार्श्यं श्यावारुणा च्छायामूर्च्छाये वातसम्भवे

vēpathuścāṅgamardaśca prapīḍā hr̥dayasya ca| kārśyaṁ śyāvāruṇā cchāyāmūrcchāyē vātasambhavē

रक्तं हरितवर्णं वा वियत पीतमथापि वा। पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते

raktaṁ haritavarṇaṁ vā viyat pītamathāpi vā| paśyaṁstamaḥ praviśati sasvēdaḥ pratibudhyatē

सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः। सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे

sapipāsaḥ sasantāpō raktapītākulēkṣaṇaḥ| sambhinnavarcāḥ pītābhō mūrcchāyē pittasambhavē

मेघसङ्काशमाकाशमाव्र̥तं वा तमोघनैः। पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते

mēghasaṅkāśamākāśamāvr̥taṁ vā tamōghanaiḥ| paśyaṁstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyatē

गुरुभिः प्राव्र̥तैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा। सप्रसेकः सह्र̥ल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे

gurubhiḥ prāvr̥tairaṅgairyathaivārdrēṇa carmaṇā| saprasēkaḥ sahr̥llāsō mūrcchāyē kaphasambhavē

सर्वाक्र̥तिः सन्निपातादपस्मार इवागतः। स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः

sarvākr̥tiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṁ pātayatyāśu vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ

दोषेषु मदमूर्च्छायाः क्र̥तवेगेषु देहिनाम। स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्न्यासो नौषधैर्विना

dōṣēṣu madamūrcchāyāḥ kr̥tavēgēṣu dēhinām| svayamēvōpaśāmyanti sannyāsō nauṣadhairvinā

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः। सन्न्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनसंश्रिताः

vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyasyantyabalaṁ jantuṁ prāṇāyatanasaṁśritāḥ

स ना सन्न्याससन्न्यस्तः काष्ठीभूतो म्र̥तोपमः। प्राणैर्वियुज्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलाः क्रियाः

sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūtō mr̥tōpamaḥ| prāṇairviyujyatē śīghraṁ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ

दुर्गेऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः। ग्र̥ह्णीयात्तलमप्राप्तं तथा सन्न्यासपीडितम

durgē'mbhasi yathā majjadbhājanaṁ tvarayā budhaḥ| gr̥hṇīyāttalamaprāptaṁ tathā sannyāsapīḍitam

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च। सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे

añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| sūcībhistōdanaṁ śastaṁ dāhaḥ pīḍā nakhāntarē

लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च। आत्मगुप्तावघर्षश्च हितं तस्यावबोधने

luñcanaṁ kēśalōmnāṁ ca dantairdaśanamēva ca| ātmaguptāvagharṣaśca hitaṁ tasyāvabōdhanē

सम्मूर्च्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च। प्रभूतकटुयुक्तानि तस्यास्ये गालयेन्मुहुः

sammūrcchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca| prabhūtakaṭuyuktāni tasyāsyē gālayēnmuhuḥ

मातुलुङ्गरसं तद्वन्महौषधसमायुतम। तद्वत्सौवर्चलं दद्याद्युक्तं मद्याम्लकाञ्जिकैः

mātuluṅgarasaṁ tadvanmahauṣadhasamāyutam| tadvatsauvarcalaṁ dadyādyuktaṁ madyāmlakāñjikaiḥ

हिङ्गूषणसमायुक्तं यावत सञ्ज्ञाप्रबोधनम। प्रबुद्धसञ्ज्ञमन्नैश्च लघुभिस्तमुपाचरेत

hiṅgūṣaṇasamāyuktaṁ yāvat sañjñāprabōdhanam| prabuddhasañjñamannaiśca laghubhistamupācarēt

विस्मापनैः स्मारणैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च। पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैश्चित्रैश्च दर्शनैः

vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhirēva ca| paṭubhirgītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ

स्रंसनोल्लेखनैर्धूमैरञ्जनैः कवलग्रहैः। शोणितस्यावसेकैश्च व्यायामोद्घर्षणैस्तथा

sraṁsanōllēkhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ| śōṇitasyāvasēkaiśca vyāyāmōdgharṣaṇaistathā

प्रबुद्धसञ्ज्ञं मतिमाननुबन्धमुपक्रमेत। तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलयहेतुतः

prabuddhasañjñaṁ matimānanubandhamupakramēt| tasya saṁrakṣitavyaṁ hi manaḥ pralayahētutaḥ

स्नेहस्वेदोपपन्नानां यथादोषं यथाबलम। पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च

snēhasvēdōpapannānāṁ yathādōṣaṁ yathābalam| pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyēṣu madēṣu ca

अष्टाविंशत्यौषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः। प्रयोगः शस्यते तद्वन्महतः षट्पलस्य वा

aṣṭāviṁśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ| prayōgaḥ śasyatē tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā

त्रिफलायाः प्रयोगो वा सघ्र̥तक्षौद्रशर्करः। शिलाजतुप्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा

triphalāyāḥ prayōgō vā saghr̥takṣaudraśarkaraḥ| śilājatuprayōgō vā prayōgaḥ payasō'pi vā

पिप्पलीनां प्रयोगो वा पयसा चित्रकस्य वा। रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते

pippalīnāṁ prayōgō vā payasā citrakasya vā| rasāyanānāṁ kaumbhasya sarpiṣō vā praśasyatē

रक्तावसेकाच्छास्त्राणां सतां सत्त्ववतामपि। सेवनान्मदमूर्च्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम

raktāvasēkācchāstrāṇāṁ satāṁ sattvavatāmapi| sēvanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti śarīriṇām

तत्र श्लोकौ- विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः। रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम

tatra ślōkau- viśuddhaṁ cāviśuddhaṁ ca śōṇitaṁ tasya hētavaḥ| raktapradōṣajā rōgāstēṣu rōgēṣu cauṣadham

मदमूर्च्छायसन्न्यासहेतुलक्षणभेषजम। विधिशोणितकेऽध्याये सर्वमेतत प्रकाशितम

madamūrcchāyasannyāsahētulakṣaṇabhēṣajam| vidhiśōṇitakē'dhyāyē sarvamētat prakāśitam

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने विधिशोणितीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē vidhiśōṇitīyō nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ