अथातो लङ्घनब्र̥ंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō laṅghanabr̥ṁhaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

तपःस्वाध्यायनिरतानात्रेयः शिष्यसत्तमान। षडग्निवेशप्रमुखानुक्तवान परिचोदयन

tapaḥsvādhyāyaniratānātrēyaḥ śiṣyasattamān| ṣaḍagnivēśapramukhānuktavān paricōdayan

लङ्घनं ब्र̥ंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा। स्वेदनं स्तम्भनं चैव जानीते यः स वै भिषक

laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ kālē rūkṣaṇaṁ snēhanaṁ tathā| svēdanaṁ stambhanaṁ caiva jānītē yaḥ sa vai bhiṣak

तमुक्तवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच ह

tamuktavantamātrēyamagnivēśa uvāca ha

भगवमँल्लङ्घनं किंस्विल्लङ्घनीयाश्च कीद्र̥शाः। ब्र̥ंहणं ब्र̥ंहणीयाश्च रूक्षणीयाश्च रूक्षणम

bhagavamँllaṅghanaṁ kiṁsvillaṅghanīyāśca kīdr̥śāḥ| br̥ṁhaṇaṁ br̥ṁhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam

के स्नेहाः स्नेहनीयाश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च के मताः। स्तम्भनं स्तम्भनीयाश्च वक्तुमर्हसि तद्गुरो

kē snēhāḥ snēhanīyāśca svēdāḥ svēdyāśca kē matāḥ| stambhanaṁ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadgurō

लङ्घनप्रभ्र̥तीनां च षण्णामेषां समासतः। क्र̥ताक्र̥तातिव्र̥त्तानां लक्षणं वक्तुमर्हसि

laṅghanaprabhr̥tīnāṁ ca ṣaṇṇāmēṣāṁ samāsataḥ| kr̥tākr̥tātivr̥ttānāṁ lakṣaṇaṁ vaktumarhasi

तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत। यत किञ्चिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्म्र̥तम

tadagnivēśasya vacō niśamya gururabravīt| yat kiñcillāghavakaraṁ dēhē tallaṅghanaṁ smr̥tam

ब्र̥हत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च ब्र̥ंहणम। रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत कुर्यात्तद्धि रूक्षणम

br̥hattvaṁ yaccharīrasya janayēttacca br̥ṁhaṇam| raukṣyaṁ kharatvaṁ vaiśadyaṁ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam

स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम । स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम

snēhanaṁ snēhaviṣyandamārdavaklēdakārakam | stambhagauravaśītaghnaṁ svēdanaṁ svēdakārakam

स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम। लघूष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम

stambhanaṁ stambhayati yadgatimantaṁ calaṁ dhruvam| laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ kharaṁ saram

कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्म्र̥तम। गुरु शीतं म्र̥दु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम

kaṭhinaṁ caiva yaddravyaṁ prāyastallaṅghanaṁ smr̥tam| guru śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ sthūlapicchilam

प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं ब्र̥ंहणमुच्यते। रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरमपिच्छिलम

prāyō mandaṁ sthiraṁ ślakṣṇaṁ dravyaṁ br̥ṁhaṇamucyatē| rūkṣaṁ laghu kharaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ sthiramapicchilam

प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम। द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम। प्रायो मन्दं म्र̥दु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम

prāyaśaḥ kaṭhinaṁ caiva yaddravyaṁ taddhi rūkṣaṇam| dravaṁ sūkṣmaṁ saraṁ snigdhaṁ picchilaṁ guru śītalam| prāyō mandaṁ mr̥du ca yaddravyaṁ tatsnēhanaṁ matam

उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम। द्रव्यं गुरु च यत प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते

uṣṇaṁ tīkṣṇaṁ saraṁ snigdhaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ dravaṁ sthiram| dravyaṁ guru ca yat prāyastaddhi svēdanamucyatē

शीतं मन्दं म्र̥दु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम। यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत स्तम्भनं स्म्र̥तम

śītaṁ mandaṁ mr̥du ślakṣṇaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ dravaṁ sthiram| yaddravyaṁ laghu cōddiṣṭaṁ prāyastat stambhanaṁ smr̥tam

चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुतातपौ। पाचनान्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम

catuṣprakārā saṁśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaścēti laṅghanam

प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संस्र̥ष्टमारुताः। ब्र̥हच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः

prabhūtaślēṣmapittāsramalāḥ saṁsr̥ṣṭamārutāḥ| br̥haccharīrā balinō laṅghanīyā viśuddhibhiḥ

येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः। वम्यतीसारह्र̥द्रोगविसूच्यलसकज्वराः

yēṣāṁ madhyabalā rōgāḥ kaphapittasamutthitāḥ| vamyatīsārahr̥drōgavisūcyalasakajvarāḥ

विबन्धगौरवोद्गारह्र̥ल्लासारोचकादयः। पाचनैस्तान भिषक प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत

vibandhagauravōdgārahr̥llāsārōcakādayaḥ| pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyēṇādāvupācarēt

एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः। पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत

ēta ēva yathōddiṣṭā yēṣāmalpabalā gadāḥ| pipāsānigrahaistēṣāmupavāsaiśca tāñjayēt

रोगाञ्जयेन्मध्यबलान व्यायामातपमारुतैः। बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं बलम

rōgāñjayēnmadhyabalān vyāyāmātapamārutaiḥ| balināṁ kiṁ punaryēṣāṁ rōgāṇāmavaraṁ balam

त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्धाभिष्यन्दिब्र̥ंहिणाम। शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम

tvagdōṣiṇāṁ pramīḍhānāṁ snigdhābhiṣyandibr̥ṁhiṇām| śiśirē laṅghanaṁ śastamapi vātavikāriṇām

अदिग्धविद्धमक्लिष्टं वयस्थं सात्म्यचारिणाम। म्र̥गमत्स्यविहङ्गानां मांसं ब्र̥ंहणमुच्यते

adigdhaviddhamakliṣṭaṁ vayasthaṁ sātmyacāriṇām| mr̥gamatsyavihaṅgānāṁ māṁsaṁ br̥ṁhaṇamucyatē

क्षीणाः क्षताः क्र̥शा व्र̥द्धा दुर्बला नित्यमध्वगाः। स्त्रीमद्यनित्या ग्रीष्मे च ब्र̥ंहणीया नराः स्म्र̥ताः

kṣīṇāḥ kṣatāḥ kr̥śā vr̥ddhā durbalā nityamadhvagāḥ| strīmadyanityā grīṣmē ca br̥ṁhaṇīyā narāḥ smr̥tāḥ

शोषार्शोग्रहणीदोषैर्व्याधिभिः कर्शिताश्च ये। तेषां क्रव्यादमांसानां ब्र̥ंहणा लघवो रसाः

śōṣārśōgrahaṇīdōṣairvyādhibhiḥ karśitāśca yē| tēṣāṁ kravyādamāṁsānāṁ br̥ṁhaṇā laghavō rasāḥ

स्नानमुत्सादनं स्वप्नो मधुराः स्नेहबस्तयः। शर्कराक्षीरसर्पींषि सर्वेषां विद्धि ब्र̥ंहणम

snānamutsādanaṁ svapnō madhurāḥ snēhabastayaḥ| śarkarākṣīrasarpīṁṣi sarvēṣāṁ viddhi br̥ṁhaṇam

कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः। खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम

kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ sēvanaṁ strīṣvasaṁyamaḥ| khalipiṇyākatakrāṇāṁ madhvādīnāṁ ca rūkṣaṇam

अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये। ऊरुस्तम्भप्रभ्र̥तयो रूक्षणीया निदर्शिताः

abhiṣyaṇṇā mahādōṣā marmasthā vyādhayaśca yē| ūrustambhaprabhr̥tayō rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ

स्नेहाः स्नेहयितव्याश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च ये नराः। स्नेहाध्याये मयोक्तास्ते स्वेदाख्ये च सविस्तरम

snēhāḥ snēhayitavyāśca svēdāḥ svēdyāśca yē narāḥ| snēhādhyāyē mayōktāstē svēdākhyē ca savistaram

द्रवं तन्वसरं यावच्छीतीकरणमौषधम। स्वादु तिक्तं कषायं च स्तम्भनं सर्वमेव तत

dravaṁ tanvasaraṁ yāvacchītīkaraṇamauṣadham| svādu tiktaṁ kaṣāyaṁ ca stambhanaṁ sarvamēva tat

पित्तक्षाराग्निदग्धा ये वम्यतीसारपीडिताः। विषस्वेदातियोगार्ताः स्तम्भनीया निदर्शिताः

pittakṣārāgnidagdhā yē vamyatīsārapīḍitāḥ| viṣasvēdātiyōgārtāḥ stambhanīyā nidarśitāḥ

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे। ह्र̥दयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते

vātamūtrapurīṣāṇāṁ visargē gātralāghavē| hr̥dayōdgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklamē gatē

स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये। क्र̥तं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि

svēdē jātē rucau caiva kṣutpipāsāsahōdayē| kr̥taṁ laṅghanamādēśyaṁ nirvyathē cāntarātmani

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च। क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्त्र̥ष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः

parvabhēdō'ṅgamardaśca kāsaḥ śōṣō mukhasya ca| kṣutpraṇāśō'rucistr̥ṣṇā daurbalyaṁ śrōtranētrayōḥ

मनसः सम्भ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो ह्र̥दि। देहाग्निबलनाशश्च लङ्घनेऽतिक्र̥ते भवेत

manasaḥ sambhramō'bhīkṣṇamūrdhvavātastamō hr̥di| dēhāgnibalanāśaśca laṅghanē'tikr̥tē bhavēt

बलं पुष्ट्युपलम्भश्च कार्श्यदोषविवर्जनम। लक्षणं ब्र̥ंहिते स्थौल्यमति चात्यर्थब्र̥ंहिते

balaṁ puṣṭyupalambhaśca kārśyadōṣavivarjanam| lakṣaṇaṁ br̥ṁhitē sthaulyamati cātyarthabr̥ṁhitē

क्र̥तातिक्र̥तलिङ्गं यल्लङ्घिते तद्धि रूक्षिते ।39। स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तैश्चामयैर्जितैः

kr̥tātikr̥taliṅgaṁ yallaṅghitē taddhi rūkṣitē |39| stambhitaḥ syādbalē labdhē yathōktaiścāmayairjitaiḥ

श्यावता स्तब्धगात्रत्वमुद्वेगो हनुसङ्ग्रहः। ह्र̥द्वर्चोनिग्रहश्च स्यादतिस्तम्भितलक्षणम

śyāvatā stabdhagātratvamudvēgō hanusaṅgrahaḥ| hr̥dvarcōnigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam

लक्षणं चाक्र̥तानां स्यात षण्णामेषां समासतः। तदौषधानां धातूनामशमो व्र̥द्धिरेव च

lakṣaṇaṁ cākr̥tānāṁ syāt ṣaṇṇāmēṣāṁ samāsataḥ| tadauṣadhānāṁ dhātūnāmaśamō vr̥ddhirēva ca

इति षट सर्वरोगाणां प्रोक्ताः सम्यगुपक्रमाः। साध्यानां साधने सिद्धा मात्राकालानुरोधिनः

iti ṣaṭ sarvarōgāṇāṁ prōktāḥ samyagupakramāḥ| sādhyānāṁ sādhanē siddhā mātrākālānurōdhinaḥ

भवति चात्र- दोषाणां बहुसंसर्गात सङ्कीर्यन्ते ह्युपक्रमाः। षट्त्वं तु नातिवर्तन्ते त्रित्वं वातादयो यथा

bhavati cātra- dōṣāṇāṁ bahusaṁsargāt saṅkīryantē hyupakramāḥ| ṣaṭtvaṁ tu nātivartantē tritvaṁ vātādayō yathā

तत्र श्लोकाः- इत्यस्मिमँलङ्घनाध्याये व्याख्याताः षडुपक्रमाः। यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते

tatra ślōkāḥ- ityasmimँlaṅghanādhyāyē vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ| yathāpraśnaṁ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartatē

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने लङ्घनब्र̥ंहणीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē laṅghanabr̥ṁhaṇīyō nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ