अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō'ṣṭauninditīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खलु शरीरमधिक्र̥त्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति तद्यथा- अतिदीर्घश्च अतिह्रस्वश्च अतिलोमा च अलोमा च अतिक्र̥ष्णश्च अतिगौरश्च अतिस्थूलश्च अतिक्र̥शश्चेति

iha khalu śarīramadhikr̥tyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti tadyathā- atidīrghaśca atihrasvaśca atilōmā ca alōmā ca atikr̥ṣṇaśca atigauraśca atisthūlaśca atikr̥śaścēti

तत्रातिस्थूलक्र̥शयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति। अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः क्र̥च्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः। तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते। तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः तस्मादस्यायुषो ह्रासः शैथिल्यात सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽव्र̥तमार्गत्वाच्च क्र̥च्छ्रव्यवायता दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात स्वेदनत्वाच्च मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः तीक्ष्णाग्नित्वात प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति

tatrātisthūlakr̥śayōrbhūya ēvāparē ninditaviśēṣā bhavanti| atisthūlasya tāvadāyuṣō hrāsō javōparōdhaḥ kr̥cchravyavāyatā daurbalyaṁ daurgandhyaṁ svēdābādhaḥ kṣudatimātraṁ pipāsātiyōgaścēti bhavantyaṣṭau dōṣāḥ| tadatisthaulyamatisampūraṇādgurumadhuraśītasnigdhōpayōgādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāddharṣanityatvāda- cintanādbījasvabhāvāccōpajāyatē| tasya hyatimātramēdasvinō mēda ēvōpacīyatē na tathētarē dhātavaḥ tasmādasyāyuṣō hrāsaḥ śaithilyāt saukumāryādgurutvācca mēdasō javōparōdhaḥ śukrābahutvānmēdasā''vr̥tamārgatvācca kr̥cchravyavāyatā daurbalyamasamatvāddhātūnāṁ daurgandhyaṁ mēdōdōṣānmēdasaḥ svabhāvāt svēdanatvācca mēdasaḥ ślēṣmasaṁsargādviṣyanditvādbahutvādgurutvādvyāyāmāsahatvācca svēdābādhaḥ tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakōṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṁ pipāsātiyōgaścēti

भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽव्र̥तमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः। चरन सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि

bhavanti cātra- mēdasā''vr̥tamārgatvādvāyuḥ kōṣṭhē viśēṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṁ śōṣayatyapi

तस्मात स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति। विकारांश्चाश्नुते घोरान कांश्चित्कालव्यतिक्रमात

tasmāt sa śīghraṁ jarayatyāhāraṁ cātikāṅkṣati| vikārāṁścāśnutē ghōrān kāṁścitkālavyatikramāt

एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ। एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा

ētāvupadravakarau viśēṣādagnimārutau| ētau hi dahataḥ sthūlaṁ vanadāvō vanaṁ yathā

मेदस्यतीव संव्र̥द्धे सहसैवानिलादयः। विकारान दारुणान क्र̥त्वा नाशयन्त्याशु जीवितम

mēdasyatīva saṁvr̥ddhē sahasaivānilādayaḥ| vikārān dāruṇān kr̥tvā nāśayantyāśu jīvitam

मेदोमांसातिव्र̥द्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः। अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते

mēdōmāṁsātivr̥ddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathōpacayōtsāhō narō'tisthūla ucyatē

इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च। निर्दिष्टं ....।10। ... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम

iti mēdasvinō dōṣā hētavō rūpamēva ca| nirdiṣṭaṁ ....|10| ... vakṣyatē vācyamatikārśyē tvataḥ param

सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम। क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः

sēvā rūkṣānnapānānāṁ laṅghanaṁ pramitāśanam| kriyātiyōgaḥ śōkaśca vēganidrāvinigrahaḥ

रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रक्र̥तिर्जरा। विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिक्र̥शं नरम

rūkṣasyōdvartanaṁ snānasyābhyāsaḥ prakr̥tirjarā| vikārānuśayaḥ krōdhaḥ kurvantyatikr̥śaṁ naram

व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम । क्र̥शो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम

vyāyāmamatisauhityaṁ kṣutpipāsāmayauṣadham | kr̥śō na sahatē tadvadatiśītōṣṇamaithunam

प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च। क्र̥शं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः

plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāsō gulmō'rśāṁsyudarāṇi ca| kr̥śaṁ prāyō'bhidhāvanti rōgāśca grahaṇīgatāḥ

शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः। त्वगस्थिशेषोऽतिक्र̥शः स्थूलपर्वा नरो मतः

śuṣkasphigudaragrīvō dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśēṣō'tikr̥śaḥ sthūlaparvā narō mataḥ

सततं व्याधितावेतावतिस्थूलक्र̥शौ नरौ। सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्ब्र̥ंहणैरपि

satataṁ vyādhitāvētāvatisthūlakr̥śau narau| satataṁ cōpacaryau hi karśanairbr̥ṁhaṇairapi

स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ। यद्युभौ व्याधिरागच्छेत स्थूलमेवातिपीडयेत

sthaulyakārśyē varaṁ kārśyaṁ samōpakaraṇau hi tau| yadyubhau vyādhirāgacchēt sthūlamēvātipīḍayēt

सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः। द्र̥ढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते

samamāṁsapramāṇastu samasaṁhananō naraḥ| dr̥ḍhēndriyō vikārāṇāṁ na balēnābhibhūyatē

क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः। समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः

kṣutpipāsātapasahaḥ śītavyāyāmasaṁsahaḥ| samapaktā samajaraḥ samamāṁsacayō mataḥ

गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति। क्र̥शानां ब्र̥ंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत

guru cātarpaṇaṁ cēṣṭaṁ sthūlānāṁ karśanaṁ prati| kr̥śānāṁ br̥ṁhaṇārthaṁ ca laghu santarpaṇaṁ ca yat

वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च। रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च

vātaghnānyannapānāni ślēṣmamēdōharāṇi ca| rūkṣōṣṇā bastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca

गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा। तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च

guḍūcībhadramustānāṁ prayōgastraiphalastathā| takrāriṣṭaprayōgaśca prayōgō mākṣikasya ca

विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु। यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते

viḍaṅgaṁ nāgaraṁ kṣāraḥ kālalōharajō madhu| yavāmalakacūrṇaṁ ca prayōgaḥ śrēṣṭha ucyatē

बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः। शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः

bilvādipañcamūlasya prayōgaḥ kṣaudrasaṁyutaḥ| śilājatuprayōgaśca sāgnimantharasaḥ paraḥ

प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः। जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः

praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ| jūrṇāhvāḥ kōdravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ

आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह। भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम

āḍhakīnāṁ ca bījāni paṭōlāmalakaiḥ saha| bhōjanārthaṁ prayōjyāni pānaṁ cānu madhūdakam

अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान। अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत

ariṣṭāṁścānupānārthē mēdōmāṁsakaphāpahān| atisthaulyavināśāya saṁvibhajya prayōjayēt

प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च। स्थौल्यमिच्छन परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत

prajāgaraṁ vyavāyaṁ ca vyāyāmaṁ cintanāni ca| sthaulyamicchan parityaktuṁ kramēṇābhipravardhayēt

स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्व्र̥तिः शमः। चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम

svapnō harṣaḥ sukhā śayyā manasō nirvr̥tiḥ śamaḥ| cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam

नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः। संस्क्र̥तानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च

navānnāni navaṁ madyaṁ grāmyānūpaudakā rasāḥ| saṁskr̥tāni ca māṁsāni dadhi sarpiḥ payāṁsi ca

इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैक्र̥तम। बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा

ikṣavaḥ śālayō māṣā gōdhūmā guḍavaikr̥tam| bastayaḥ snigdhamadhurāstailābhyaṅgaśca sarvadā

स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम। शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम

snigdhamudvartanaṁ snānaṁ gandhamālyaniṣēvaṇam| śuklaṁ vāsō yathākālaṁ dōṣāṇāmavasēcanam

रसायनानां व्र̥ष्याणां योगानामुपसेवनम। हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते न्र̥णामुपचयं परम

rasāyanānāṁ vr̥ṣyāṇāṁ yōgānāmupasēvanam| hatvā'tikārśyamādhattē nr̥ṇāmupacayaṁ param

अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च। स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति

acintanācca kāryāṇāṁ dhruvaṁ santarpaṇēna ca| svapnaprasaṅgācca narō varāha iva puṣyati

यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः । विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः

yadā tu manasi klāntē karmātmānaḥ klamānvitāḥ | viṣayēbhyō nivartantē tadā svapiti mānavaḥ

निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम। व्र̥षता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च

nidrāyattaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balābalam| vr̥ṣatā klībatā jñānamajñānaṁ jīvitaṁ na ca

अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता। सुखायुषी पराकुर्यात कालरात्रिरिवापरा

akālē'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣēvitā| sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā

सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा। पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता

saiva yuktā punaryuṅktē nidrā dēhaṁ sukhāyuṣā| puruṣaṁ yōginaṁ siddhyā satyā buddhirivāgatā

गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः। अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा व्र̥द्धा बालास्तथाऽबलाः

gītādhyayanamadyastrīkarmabhārādhvakarśitāḥ| ajīrṇinaḥ kṣatāḥ kṣīṇā vr̥ddhā bālāstathā'balāḥ

त्र̥ष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः क्र̥शाः। पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः

tr̥ṣṇātīsāraśūlārtāḥ śvāsinō hikkinaḥ kr̥śāḥ| patitābhihatōnmattāḥ klāntā yānaprajāgaraiḥ

क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये। सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन सार्वकालिकम

krōdhaśōkabhayaklāntā divāsvapnōcitāśca yē| sarva ētē divāsvapnaṁ sēvēran sārvakālikam

धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते। श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः

dhātusāmyaṁ tathā hyēṣāṁ balaṁ cāpyupajāyatē| ślēṣmā puṣṇāti cāṅgāni sthairyaṁ bhavati cāyuṣaḥ

ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते। रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते

grīṣmē tvādānarūkṣāṇāṁ vardhamānē ca mārutē| rātrīṇāṁ cātisaṅkṣēpāddivāsvapnaḥ praśasyatē

ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात प्रकुप्यतः। श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते

grīṣmavarjyēṣu kālēṣu divāsvapnāt prakupyataḥ| ślēṣmapittē divāsvapnastasmāttēṣu na śasyatē

मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः। दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन कदाचन

mēdasvinaḥ snēhanityāḥ ślēṣmalāḥ ślēṣmarōgiṇaḥ| dūṣīviṣārtāśca divā na śayīran kadācana

हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता। अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो ह्र̥दयस्य च

halīmakaḥ śiraḥśūlaṁ staimityaṁ gurugātratā| aṅgamardō'gnināśaśca pralēpō hr̥dayasya ca

शोफारोचकह्र̥ल्लासपीनसार्धावभेदकाः। कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः

śōphārōcakahr̥llāsapīnasārdhāvabhēdakāḥ| kōṭhāruḥpiḍakāḥ kaṇḍūstandrā kāsō galāmayāḥ

स्म्र̥तिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः। इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्तर्धनम

smr̥tibuddhipramōhaśca saṁrōdhaḥ srōtasāṁ jvaraḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṁ viṣavēgapravartardhanam

भवेन्न्र̥णां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात। तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात सुखं बुधः

bhavēnnr̥ṇāṁ divāsvapnasyāhitasya niṣēvaṇāt| tasmāddhitāhitaṁ svapnaṁ buddhvā svapyāt sukhaṁ budhaḥ

रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा। अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम

rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ snigdhaṁ prasvapanaṁ divā| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam

देहव्र̥त्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः। स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः

dēhavr̥ttau yathā''hārastathā svapnaḥ sukhō mataḥ| svapnāhārasamutthē ca sthaulyakārśyē viśēṣataḥ

अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः। शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम

abhyaṅgōtsādanaṁ snānaṁ grāmyānūpaudakā rasāḥ| śālyannaṁ sadadhi kṣīraṁ snēhō madyaṁ manaḥsukham

मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च। चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च

manasō'nuguṇā gandhāḥ śabdāḥ saṁvāhanāni ca| cakṣuṣōstarpaṇaṁ lēpaḥ śirasō vadanasya ca

स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः। आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः

svāstīrṇaṁ śayanaṁ vēśma sukhaṁ kālastathōcitaḥ| ānayantyacirānnidrāṁ pranaṣṭā yā nimittataḥ

कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम। चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम

kāyasya śirasaścaiva virēkaśchardanaṁ bhayam| cintā krōdhastathā dhūmō vyāyāmō raktamōkṣaṇam

उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः। निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम

upavāsō'sukhā śayyā sattvaudāryaṁ tamōjayaḥ| nidrāprasaṅgamahitaṁ vārayanti samutthitam

एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः। कार्यं कालो विकारश्च प्रक्र̥तिर्वायुरेव च

ēta ēva ca vijñēyā nidrānāśasya hētavaḥ| kāryaṁ kālō vikāraśca prakr̥tirvāyurēva ca

तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च। आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा

tamōbhavā ślēṣmasamudbhavā ca manaḥśarīraśramasambhavā ca| āgantukī vyādhyanuvartinī ca rātrisvabhāvaprabhavā ca nidrā

रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः। तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति

rātrisvabhāvaprabhavā matā yā tāṁ bhūtadhātrīṁ pravadanti tajjñāḥ| tamōbhavāmāhuraghasya mūlaṁ śēṣāḥ punarvyādhiṣu nirdiśanti

तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ। निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम

tatra ślōkāḥ- ninditāḥ puruṣāstēṣāṁ yau viśēṣēṇa ninditau| ninditē kāraṇaṁ dōṣāstayōrninditabhēṣajam

येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा। अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा

yēbhyō yadā hitā nidrā yēbhyaścāpyahitā yadā| atinidrāyānidrāya bhēṣajaṁ yadbhavā ca sā

या या यथाप्रभावा च निद्रा तत सर्वमत्रिजः। अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः

yā yā yathāprabhāvā ca nidrā tat sarvamatrijaḥ| aṣṭauninditasaṅkhyātē vyājahāra punarvasuḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'ṣṭauninditīyō nāmaikaviṁśatitamō'dhyāyaḥ