अथातो महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō mahārōgādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

चत्वारो रोगा भवन्ति- आगन्तुवातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः तेषां चतुर्णामपि रोगाणां रोगत्वमेकविधं भवति रुक्सामान्यात द्विविधा पुनः प्रक्र̥तिरेषाम आगन्तुनिजविभागात द्विविधं चैषामधिष्ठानं मनःशरीरविशेषात विकाराः पुनरपरिसङ्ख्येयाः प्रक्र̥त्यधिष्ठानलिङ्गायतनविकल्पविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात

catvārō rōgā bhavanti- āgantuvātapittaślēṣmanimittāḥ tēṣāṁ caturṇāmapi rōgāṇāṁ rōgatvamēkavidhaṁ bhavati ruksāmānyāt dvividhā punaḥ prakr̥tirēṣām āgantunijavibhāgāt dvividhaṁ caiṣāmadhiṣṭhānaṁ manaḥśarīraviśēṣāt vikārāḥ punaraparisaṅkhyēyāḥ prakr̥tyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavikalpaviśēṣāparisaṅkhyēyatvāt

मुखानि तु खल्वागन्तोर्नखदशनपतनाभिचाराभिशापाभिषङ्गाभिघातव्यध- बन्धनवेष्टनपीडनरज्जुदहनशस्त्राशनिभूतोपसर्गादीनि निजस्य तु मुखं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यम

mukhāni tu khalvāgantōrnakhadaśanapatanābhicārābhiśāpābhiṣaṅgābhighātavyadha- bandhanavēṣṭanapīḍanarajjudahanaśastrāśanibhūtōpasargādīni nijasya tu mukhaṁ vātapittaślēṣmaṇāṁ vaiṣamyam

समाप्तो रोगचतुष्कः

samāptō rōgacatuṣkaḥ

सर्वेऽपि तु खल्वेतेऽभिप्रव्र̥द्धाश्चत्वारो रोगाः परस्परमनुबध्नन्ति न चान्योन्येन सह सन्देहमापद्यन्ते

sarvē'pi tu khalvētē'bhipravr̥ddhāścatvārō rōgāḥ parasparamanubadhnanti na cānyōnyēna saha sandēhamāpadyantē

आगन्तुर्हि व्यथापूर्वं समुत्पन्नो जघन्यं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति निजे तु वातपित्तश्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यमापद्यन्ते जघन्यं व्यथामभिनिर्वर्तयन्ति

āganturhi vyathāpūrvaṁ samutpannō jaghanyaṁ vātapittaślēṣmaṇāṁ vaiṣamyamāpādayati nijē tu vātapittaślēṣmāṇaḥ pūrvaṁ vaiṣamyamāpadyantē jaghanyaṁ vyathāmabhinirvartayanti

तेषां त्रयाणामपि दोषाणां शरीरे स्थानविभाग उपदेक्ष्यते तद्यथा- बस्तिः पुरीषाधानं कटिः सक्थिनी पादावस्थीनि पक्वाशयश्च वातस्थानानि तत्रापि पक्वाशयो विशेषेण वातस्थानं स्वेदो रसो लसीका रुधिरमामाशयश्च पित्तस्थानानि तत्राप्यामाशयो विशेषेण पित्तस्थानम उरः शिरो ग्रीवा पर्वाण्यामाशयो मेदश्च श्लेष्मस्थानानि तत्राप्युरो विशेषेण श्लेष्मस्थानम

tēṣāṁ trayāṇāmapi dōṣāṇāṁ śarīrē sthānavibhāga upadēkṣyatē tadyathā- bastiḥ purīṣādhānaṁ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthīni pakvāśayaśca vātasthānāni tatrāpi pakvāśayō viśēṣēṇa vātasthānaṁ svēdō rasō lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni tatrāpyāmāśayō viśēṣēṇa pittasthānam uraḥ śirō grīvā parvāṇyāmāśayō mēdaśca ślēṣmasthānāni tatrāpyurō viśēṣēṇa ślēṣmasthānam

सर्वशरीरचरास्तु वातपित्तश्लेष्माणः सर्वस्मिञ्छरीरे कुपिताकुपिताः शुभाशुभानि कुर्वन्ति- प्रक्र̥तिभूताः शुभान्युपचयबलवर्णप्रसादादीनि अशुभानि पुनर्विक्र̥तिमापन्ना विकारसञ्ज्ञकानि

sarvaśarīracarāstu vātapittaślēṣmāṇaḥ sarvasmiñcharīrē kupitākupitāḥ śubhāśubhāni kurvanti- prakr̥tibhūtāḥ śubhānyupacayabalavarṇaprasādādīni aśubhāni punarvikr̥timāpannā vikārasañjñakāni

तत्र विकाराः सामान्यजा नानात्मजाश्च। तत्र सामान्यजाः पूर्वमष्टोदरीये व्याख्याताः नानात्मजांस्त्विहाध्यायेऽनुव्याख्यास्यामः। तद्यथा- अशीतिर्वातविकाराः चत्वारिंशत पित्तविकाराः विंशतिः श्लेष्मविकाराः

tatra vikārāḥ sāmānyajā nānātmajāśca| tatra sāmānyajāḥ pūrvamaṣṭōdarīyē vyākhyātāḥ nānātmajāṁstvihādhyāyē'nuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- aśītirvātavikārāḥ catvāriṁśat pittavikārāḥ viṁśatiḥ ślēṣmavikārāḥ

तत्रादौ वातविकाराननुव्याख्यास्यामः। तद्यथा- नखभेदश्च विपादिका च पादशूलं च पादभ्रंशश्च पादसुप्तता च वातखुड्डता च गुल्फग्रहश्च पिण्डिकोद्वेष्टनं च ग्र̥ध्रसी च जानुभेदश्च जानुविश्लेषश्च ऊरुस्तम्भश्च ऊरुसादश्च पाङ्गुल्यं च गुदभ्रंशश्च गुदार्तिश्च व्र̥षणाक्षेपश्च शेफस्तम्भश्च वङ्क्षणानाहश्च श्रोणिभेदश्च विड्भेदश्च उदावर्तश्च खञ्जत्वं च कुब्जत्वं च वामनत्वं च त्रिकग्रहश्च प्र̥ष्ठग्रहश्च पार्श्वावमर्दश्च उदरावेष्टश्च ह्र̥न्मोहश्च ह्र̥द्द्रवश्च वक्षौद्घर्षश्च वक्षौपरोधश्च वक्षस्तोदश्च बाहुशोषश्च ग्रीवास्तम्भश्च मन्यास्तम्भश्च कण्ठोद्ध्वंसश्च हनुभेदश्च ओष्ठभेदश्च अक्षिभेदश्च दन्तभेदश्च दन्तशैथिल्यं च मूकत्वं च वाक्सङ्गश्च कषायास्यता च मुखशोषश्च अरसज्ञता च घ्राणनाशश्च कर्णशूलं च अशब्दश्रवणं च उच्चैःश्रुतिश्च बाधिर्यं च वर्त्मस्तम्भश्च वर्त्मसङ्कोचश्च तिमिरं च अक्षिशूलं च अक्षिव्युदासश्च भ्रूव्युदासश्च शङ्खभेदश्च ललाटभेदश्च शिरोरुक च केशभूमिस्फुटनं च अर्दितं च एकाङ्गरोगश्च सर्वाङ्गरोगश्च पक्षवधश्च आक्षेपकश्च दण्डकश्च तमश्च भ्रमश्च वेपथुश्च ज्र̥म्भा च हिक्का च विषादश्च अतिप्रलापश्च रौक्ष्यं च पारुष्यं च श्यावारुणावभासता च अस्वप्नश्च अनवस्थितचित्तत्वं च इत्यशीतिर्वातविकारा वातविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्क्र̥ततमा व्याख्याताः

tatrādau vātavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- nakhabhēdaśca vipādikā ca pādaśūlaṁ ca pādabhraṁśaśca pādasuptatā ca vātakhuḍḍatā ca gulphagrahaśca piṇḍikōdvēṣṭanaṁ ca gr̥dhrasī ca jānubhēdaśca jānuviślēṣaśca ūrustambhaśca ūrusādaśca pāṅgulyaṁ ca gudabhraṁśaśca gudārtiśca vr̥ṣaṇākṣēpaśca śēphastambhaśca vaṅkṣaṇānāhaśca śrōṇibhēdaśca viḍbhēdaśca udāvartaśca khañjatvaṁ ca kubjatvaṁ ca vāmanatvaṁ ca trikagrahaśca pr̥ṣṭhagrahaśca pārśvāvamardaśca udarāvēṣṭaśca hr̥nmōhaśca hr̥ddravaśca vakṣaudgharṣaśca vakṣauparōdhaśca vakṣastōdaśca bāhuśōṣaśca grīvāstambhaśca manyāstambhaśca kaṇṭhōddhvaṁsaśca hanubhēdaśca ōṣṭhabhēdaśca akṣibhēdaśca dantabhēdaśca dantaśaithilyaṁ ca mūkatvaṁ ca vāksaṅgaśca kaṣāyāsyatā ca mukhaśōṣaśca arasajñatā ca ghrāṇanāśaśca karṇaśūlaṁ ca aśabdaśravaṇaṁ ca uccaiḥśrutiśca bādhiryaṁ ca vartmastambhaśca vartmasaṅkōcaśca timiraṁ ca akṣiśūlaṁ ca akṣivyudāsaśca bhrūvyudāsaśca śaṅkhabhēdaśca lalāṭabhēdaśca śirōruk ca kēśabhūmisphuṭanaṁ ca arditaṁ ca ēkāṅgarōgaśca sarvāṅgarōgaśca pakṣavadhaśca ākṣēpakaśca daṇḍakaśca tamaśca bhramaśca vēpathuśca jr̥mbhā ca hikkā ca viṣādaśca atipralāpaśca raukṣyaṁ ca pāruṣyaṁ ca śyāvāruṇāvabhāsatā ca asvapnaśca anavasthitacittatvaṁ ca ityaśītirvātavikārā vātavikārāṇāmaparisaṅkhyēyānāmāviṣkr̥tatamā vyākhyātāḥ

सर्वेष्वपि खल्वेतेषु वातविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु वायोरिदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहा वातविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः तद्यथा- रौक्ष्यं शैत्यं लाघवं वैशद्यं गतिरमूर्तत्वमनवस्थितत्वं चेति वायोरात्मरूपाणि एवंविधत्वाच्च वायोः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः तद्यथा- स्रंसभ्रंसव्याससङ्गभेदसादहर्षतर्षकम्पवर्तचालतोदव्यथाचेष्टादीनि तथा खरपरुषविशदसुषिरारुणवर्णकषायविरसमुखत्वशोषशूलसुप्तिसङ्कोचनस्तम्भनखञ्जतादीनि च वायोः कर्माणि तैरन्वितं वातविकारमेवाध्यवस्येत

sarvēṣvapi khalvētēṣu vātavikārēṣūktēṣvanyēṣu cānuktēṣu vāyōridamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṁ yadupalabhya tadavayavaṁ vā vimuktasandēhā vātavikāramēvādhyavasyanti kuśalāḥ tadyathā- raukṣyaṁ śaityaṁ lāghavaṁ vaiśadyaṁ gatiramūrtatvamanavasthitatvaṁ cēti vāyōrātmarūpāṇi ēvaṁvidhatvācca vāyōḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṁ taṁ śarīrāvayavamāviśataḥ tadyathā- sraṁsabhraṁsavyāsasaṅgabhēdasādaharṣatarṣakampavartacālatōdavyathācēṣṭādīni tathā kharaparuṣaviśadasuṣirāruṇavarṇakaṣāyavirasamukhatvaśōṣaśūlasuptisaṅkōcanastambhanakhañjatādīni ca vāyōḥ karmāṇi tairanvitaṁ vātavikāramēvādhyavasyēt

तं मधुराम्ललवणस्निग्धोष्णैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्नेहस्वेदास्थापनानुवासननस्तःकर्मभोजनाभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकादिभिर्वातहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीक्र̥त्य तत्रास्थापनानुवासनं तु खलु सर्वत्रोपक्रमेभ्यो वाते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः तद्ध्यादित एव पक्वाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं वातमूलं छिनत्ति तत्रावजितेऽपि वाते शरीरान्तर्गता वातविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते यथा वनस्पतेर्मूले छिन्ने स्कन्धशाखाप्ररोहकुसुमफलपलाशादीनां नियतो विनाशस्तद्वत

taṁ madhurāmlalavaṇasnigdhōṣṇairupakramairupakramēta snēhasvēdāsthāpanānuvāsananastaḥkarmabhōjanābhyaṅgōtsādanapariṣēkādibhirvātaharairmātrāṁ kālaṁ ca pramāṇīkr̥tya tatrāsthāpanānuvāsanaṁ tu khalu sarvatrōpakramēbhyō vātē pradhānatamaṁ manyantē bhiṣajaḥ taddhyādita ēva pakvāśayamanupraviśya kēvalaṁ vaikārikaṁ vātamūlaṁ chinatti tatrāvajitē'pi vātē śarīrāntargatā vātavikārāḥ praśāntimāpadyantē yathā vanaspatērmūlē chinnē skandhaśākhāprarōhakusumaphalapalāśādīnāṁ niyatō vināśastadvat

पित्तविकारांश्चत्वारिंशतमत ऊर्ध्वमनुव्याख्यास्यामः- ओषश्च प्लोषश्च दाहश्च दवथुश्च धूमकश्च अम्लकश्च विदाहश्च अन्तर्दाहश्च अंसदाहश्च ऊष्माधिक्यं च अतिस्वेदश्च अङ्गस्वेदश्च अङ्गगन्धश्च अङ्गावदरणं च शोणितक्लेदश्च मांसक्लेदश्च त्वग्दाहश्च मांसदाहश्च त्वगवदरणं च चर्मदलनं च रक्तकोठश्च रक्तविस्फोटश्च रक्तपित्तं च रक्तमण्डलानि च हरितत्वं च हारिद्रत्वं च नीलिका च कक्षाक्ष्याच कामला च तिक्तास्यता च लोहितगन्धास्यता च पूतिमुखता च त्र̥ष्णाधिक्यं च अत्र̥प्तिश्च आस्यविपाकश्च गलपाकश्च अक्षिपाकश्च गुदपाकश्च मेढ्रपाकश्च जीवादानं च तमःप्रवेशश्च हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं च इति चत्वारिंशत्पित्तविकाराः पित्तविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्क्र̥ततमा व्याख्याताः

pittavikārāṁścatvāriṁśatamata ūrdhvamanuvyākhyāsyāmaḥ- ōṣaśca plōṣaśca dāhaśca davathuśca dhūmakaśca amlakaśca vidāhaśca antardāhaśca aṁsadāhaśca ūṣmādhikyaṁ ca atisvēdaśca aṅgasvēdaśca aṅgagandhaśca aṅgāvadaraṇaṁ ca śōṇitaklēdaśca māṁsaklēdaśca tvagdāhaśca māṁsadāhaśca tvagavadaraṇaṁ ca carmadalanaṁ ca raktakōṭhaśca raktavisphōṭaśca raktapittaṁ ca raktamaṇḍalāni ca haritatvaṁ ca hāridratvaṁ ca nīlikā ca kakṣākṣyāca kāmalā ca tiktāsyatā ca lōhitagandhāsyatā ca pūtimukhatā ca tr̥ṣṇādhikyaṁ ca atr̥ptiśca āsyavipākaśca galapākaśca akṣipākaśca gudapākaśca mēḍhrapākaśca jīvādānaṁ ca tamaḥpravēśaśca haritahāridranētramūtravarcastvaṁ ca iti catvāriṁśatpittavikārāḥ pittavikārāṇāmaparisaṅkhyēyānāmāviṣkr̥tatamā vyākhyātāḥ

सर्वेष्वपि खल्वेतेषु पित्तविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु पित्तस्येदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः पित्तविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः तद्यथा- औष्ण्यं तैक्ष्ण्यं द्रवत्वमनतिस्नेहो वर्णश्च शुक्लारुणवर्जो गन्धश्च विस्रो रसौ च कटुकाम्लौ सरत्वं च पित्तस्यात्मरूपाणि एवंविधत्वाच्च पित्तस्य कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः तद्यथा- दाहौष्ण्यपाकस्वेदक्लेदकोथकण्डूस्रावरागा यथास्वं च गन्धवर्णरसाभिनिर्वर्तनं पित्तस्य कर्माणि तैरन्वितं पित्तविकारमेवाध्यवस्येत

sarvēṣvapi khalvētēṣu pittavikārēṣūktēṣvanyēṣu cānuktēṣu pittasyēdamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṁ yadupalabhya tadavayavaṁ vā vimuktasandēhāḥ pittavikāramēvādhyavasyanti kuśalāḥ tadyathā- auṣṇyaṁ taikṣṇyaṁ dravatvamanatisnēhō varṇaśca śuklāruṇavarjō gandhaśca visrō rasau ca kaṭukāmlau saratvaṁ ca pittasyātmarūpāṇi ēvaṁvidhatvācca pittasya karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṁ taṁ śarīrāvayavamāviśataḥ tadyathā- dāhauṣṇyapākasvēdaklēdakōthakaṇḍūsrāvarāgā yathāsvaṁ ca gandhavarṇarasābhinirvartanaṁ pittasya karmāṇi tairanvitaṁ pittavikāramēvādhyavasyēt

तं मधुरतिक्तकषायशीतैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्नेहविरेकप्रदेहपरिषेकाभ्यङ्गादिभिः पित्तहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीक्र̥त्य विरेचनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं पित्तमूलमपकर्षति तत्रावजिते पित्तेऽपि शरीरान्तर्गताः पित्तविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते यथाऽग्नौ व्यपोढे केवलमग्निग्र̥हं शीतीभवति तद्वत

taṁ madhuratiktakaṣāyaśītairupakramairupakramēta snēhavirēkapradēhapariṣēkābhyaṅgādibhiḥ pittaharairmātrāṁ kālaṁ ca pramāṇīkr̥tya virēcanaṁ tu sarvōpakramēbhyaḥ pittē pradhānatamaṁ manyantē bhiṣajaḥ taddhyādita ēvāmāśayamanupraviśya kēvalaṁ vaikārikaṁ pittamūlamapakarṣati tatrāvajitē pittē'pi śarīrāntargatāḥ pittavikārāḥ praśāntimāpadyantē yathā'gnau vyapōḍhē kēvalamagnigr̥haṁ śītībhavati tadvat

श्लेष्मविकारांश्च विंशतिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः तद्यथा- त्र̥प्तिश्च तन्द्रा च निद्राधिक्यं च स्तैमित्यं च गुरुगात्रता च आलस्यं च मुखमाधुर्यं च मुखस्रावश्च श्लेष्मोद्गिरणं च मलस्याधिक्यं च बलासकश्च अपक्तिश्च ह्र̥दयोपलेपश्च कण्ठोपलेपश्च धमनीप्रतिविचयश्च गलगण्डश्च अतिस्थौल्यं च शीताग्निता च उदर्दश्च श्वेतावभासता च श्वेतमूत्रनेत्रवर्चस्त्वं च इति विंशतिः श्लेष्मविकाराः श्लेष्मविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्क्र̥ततमा व्याख्याता भवन्ति

ślēṣmavikārāṁśca viṁśatimata ūrdhvaṁ vyākhyāsyāmaḥ tadyathā- tr̥ptiśca tandrā ca nidrādhikyaṁ ca staimityaṁ ca gurugātratā ca ālasyaṁ ca mukhamādhuryaṁ ca mukhasrāvaśca ślēṣmōdgiraṇaṁ ca malasyādhikyaṁ ca balāsakaśca apaktiśca hr̥dayōpalēpaśca kaṇṭhōpalēpaśca dhamanīprativicayaśca galagaṇḍaśca atisthaulyaṁ ca śītāgnitā ca udardaśca śvētāvabhāsatā ca śvētamūtranētravarcastvaṁ ca iti viṁśatiḥ ślēṣmavikārāḥ ślēṣmavikārāṇāmaparisaṅkhyēyānāmāviṣkr̥tatamā vyākhyātā bhavanti

सर्वेष्वपि खल्वेतेषु श्लेष्मविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु श्लेष्मण इदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः तद्यथा- स्नेहशैत्यशौक्ल्यगौरवमाधुर्यस्थैर्यपैच्छिल्यमार्त्स्न्यानि श्लेष्मण आत्मरूपाणि एवंविधत्वाच्च श्लेष्मणः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः तद्यथा- श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवस्नेहसुप्तिक्लेदोपदेहबन्धमाधुर्यचिरकारित्वानि श्लेष्मणः कर्माणि तैरन्वितं श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्येत

sarvēṣvapi khalvētēṣu ślēṣmavikārēṣūktēṣvanyēṣu cānuktēṣu ślēṣmaṇa idamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṁ yadupalabhya tadavayavaṁ vā vimuktasandēhāḥ ślēṣmavikāramēvādhyavasyanti kuśalāḥ tadyathā- snēhaśaityaśauklyagauravamādhuryasthairyapaicchilyamārtsnyāni ślēṣmaṇa ātmarūpāṇi ēvaṁvidhatvācca ślēṣmaṇaḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṁ taṁ śarīrāvayavamāviśataḥ tadyathā- śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravasnēhasuptiklēdōpadēhabandhamādhuryacirakāritvāni ślēṣmaṇaḥ karmāṇi tairanvitaṁ ślēṣmavikāramēvādhyavasyēt

तं कटुकतिक्तकषायतीक्ष्णोष्णरूक्षैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्वेदवमनशिरोविरेचनव्यायामादिभिः श्लेष्महरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीक्र̥त्य वमनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः श्लेष्मणि प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्योरोगतं केवलं वैकारिकं श्लेष्ममूलमूर्ध्वमुत्क्षिपति तत्रावजिते श्लेष्मण्यपि शरीरान्तर्गताः श्लेष्मविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते यथा भिन्ने केदारसेतौ शालियवषष्टिकादीन्यनभिष्यन्द्यमानान्यम्भसा प्रशोषमापद्यन्ते तद्वदिति

taṁ kaṭukatiktakaṣāyatīkṣṇōṣṇarūkṣairupakramairupakramēta svēdavamanaśirōvirēcanavyāyāmādibhiḥ ślēṣmaharairmātrāṁ kālaṁ ca pramāṇīkr̥tya vamanaṁ tu sarvōpakramēbhyaḥ ślēṣmaṇi pradhānatamaṁ manyantē bhiṣajaḥ taddhyādita ēvāmāśayamanupraviśyōrōgataṁ kēvalaṁ vaikārikaṁ ślēṣmamūlamūrdhvamutkṣipati tatrāvajitē ślēṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ ślēṣmavikārāḥ praśāntimāpadyantē yathā bhinnē kēdārasētau śāliyavaṣaṣṭikādīnyanabhiṣyandyamānānyambhasā praśōṣamāpadyantē tadvaditi

भवन्ति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम। ततः कर्म भिषक पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत

bhavanti cātra- rōgamādau parīkṣēta tatō'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṁ samācarēt

यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक। अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यद्र̥च्छया

yastu rōgamavijñāya karmāṇyārabhatē bhiṣak| apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadr̥cchayā

यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः। देशकालप्रमाणज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम

yastu rōgaviśēṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakōvidaḥ| dēśakālapramāṇajñastasya siddhirasaṁśayam

तत्र श्लोकाः- सङ्ग्रहः प्रक्र̥तिर्देशो विकारमुखमीरणम । असन्देहोऽनुबन्धश्च रोगाणां सम्प्रकाशितः

tatra ślōkāḥ- saṅgrahaḥ prakr̥tirdēśō vikāramukhamīraṇam | asandēhō'nubandhaśca rōgāṇāṁ samprakāśitaḥ

दोषस्थानानि रोगाणां गणा नानात्मजाश्च ये। रूपं प्र̥थक च दोषाणां कर्म चापरिणामि यत

dōṣasthānāni rōgāṇāṁ gaṇā nānātmajāśca yē| rūpaṁ pr̥thak ca dōṣāṇāṁ karma cāpariṇāmi yat

प्र̥थक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः। सम्यङ्महति रोगाणामध्याये तत्त्वदर्शिना

pr̥thaktvēna ca dōṣāṇāṁ nirdiṣṭāḥ samupakramāḥ| samyaṅmahati rōgāṇāmadhyāyē tattvadarśinā

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē mahārōgādhyāyō nāma viṁśō'dhyāyaḥ