अथातोऽष्टोदरीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō'ṣṭōdarīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खल्वष्टावुदराणि अष्टौ मूत्राघाताः अष्टौ क्षीरदोषाः अष्टौ रेतोदोषाः सप्त कुष्ठानि सप्त पिडकाः सप्त वीसर्पाः षडतीसाराः षडुदावर्ताः पञ्च गुल्माः पञ्च प्लीहदोषाः पञ्च कासाः पञ्च श्वासाः पञ्च हिक्काः पञ्च त्र̥ष्णाः पञ्च छर्दयः पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानि पञ्च शिरोरोगाः पञ्च ह्र̥द्रोगाः पञ्च पाण्डुरोगाः पञ्चोन्मादाः चत्वारोऽपस्माराः चत्वारोऽक्षिरोगाः चत्वारः कर्णरोगाः चत्वारः प्रतिश्यायाः चत्वारो मुखरोगाः चत्वारो ग्रहणीदोषाः चत्वारो मदाः चत्वारो मूर्च्छायाः चत्वारः शोषाः चत्वारि क्लैब्यानि त्रयः शोफाः त्रीणि किलासानि त्रिविधं लोहितपित्तं द्वौ ज्वरौ द्वौ व्रणौ द्वावायामौ द्वे ग्र̥ध्रस्यौ द्वे कामले द्विविधमामं द्विविधं वातरक्तं द्विविधान्यर्शांसि एक ऊरुस्तम्भः एकः सन्न्यासः एको महागदः विंशतिः क्रिमिजातयः विंशतिः प्रमेहाः विंशतिर्योनिव्यापदः इत्यष्टचत्वारिंशद्रोगाधिकरणान्यस्मिन सङ्ग्रहे समुद्दिष्टानि

iha khalvaṣṭāvudarāṇi aṣṭau mūtrāghātāḥ aṣṭau kṣīradōṣāḥ aṣṭau rētōdōṣāḥ sapta kuṣṭhāni sapta piḍakāḥ sapta vīsarpāḥ ṣaḍatīsārāḥ ṣaḍudāvartāḥ pañca gulmāḥ pañca plīhadōṣāḥ pañca kāsāḥ pañca śvāsāḥ pañca hikkāḥ pañca tr̥ṣṇāḥ pañca chardayaḥ pañca bhaktasyānaśanasthānāni pañca śirōrōgāḥ pañca hr̥drōgāḥ pañca pāṇḍurōgāḥ pañcōnmādāḥ catvārō'pasmārāḥ catvārō'kṣirōgāḥ catvāraḥ karṇarōgāḥ catvāraḥ pratiśyāyāḥ catvārō mukharōgāḥ catvārō grahaṇīdōṣāḥ catvārō madāḥ catvārō mūrcchāyāḥ catvāraḥ śōṣāḥ catvāri klaibyāni trayaḥ śōphāḥ trīṇi kilāsāni trividhaṁ lōhitapittaṁ dvau jvarau dvau vraṇau dvāvāyāmau dvē gr̥dhrasyau dvē kāmalē dvividhamāmaṁ dvividhaṁ vātaraktaṁ dvividhānyarśāṁsi ēka ūrustambhaḥ ēkaḥ sannyāsaḥ ēkō mahāgadaḥ viṁśatiḥ krimijātayaḥ viṁśatiḥ pramēhāḥ viṁśatiryōnivyāpadaḥ ityaṣṭacatvāriṁśadrōgādhikaraṇānyasmin saṅgrahē samuddiṣṭāni

एतानि यथोद्देशमभिनिर्देक्ष्यामः- अष्टावुदराणीति वातपित्तकफसन्निपातप्लीहबद्धच्छिद्रदकोदराणि अष्टौ मूत्राघाता इति वातपित्तकफसन्निपाताश्मरीशर्कराशुक्रशोणितजाः अष्टौ क्षीरदोषा इति वैवर्ण्यं वैगन्ध्यं वैरस्यं पैच्छिल्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं गौरवमतिस्नेहश्च अष्टौ रेतोदोषा इति तनु शुष्कं फेनिलमश्वेतं पूत्यतिपिच्छलमन्यधातूपहितमवसादि च 1 सप्त कुष्ठानीति कपालोदुम्बरमण्डलर्ष्यजिह्वपुण्डरीकसिध्मकाकणानि सप्त पिडका इति शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षप्यलजी विनता विद्रधी च सप्त विसर्पा इति वातपित्तकफाग्निकर्दमकग्रन्थिसन्निपाताख्याः 2 षडतीसारा इति वातपित्तकफसन्निपातभयशोकजाः षडुदावर्ता इति वातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथुजाः 3 पञ्च गुल्मा इति वातपित्तकफसन्निपातशोणितजाः पञ्च प्लीहदोषा इति गुल्मैर्व्याख्याताः पञ्च कासा इति वातपित्तकफक्षतक्षयजाः पञ्च श्वासा इति महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्राः पञ्च हिक्का इति महती गम्भीरा व्यपेता क्षुद्राऽन्नजा च पञ्च त्र̥ष्णा इति वातपित्तामक्षयोपसर्गात्मिकाः पञ्च छर्दय इति द्विष्टार्थसंयोगजा वातपित्तकफसन्निपातोद्रेकोत्थाश्च पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानीति वातपित्तकफसन्निपातद्वेषाः पञ्च शिरोरोगा इति पूर्वोद्देशमभिसमस्य वातपित्तकफसन्निपातक्रिमिजाः पञ्च ह्र̥द्रोगा इति शिरोरोगैर्व्याख्याताः पञ्च पाण्डुरोगा इति वातपित्तकफसन्निपातम्र̥द्भक्षणजाः पञ्चोन्मादा इति वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः 4 चत्वारोऽपस्मारा इति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः चत्वारोऽक्षिरोगाश्चत्वारः कर्णरोगाश्चत्वारः प्रतिश्यायाश्चत्वारो मुखरोगाश्चत्वारो ग्रहणीदोषाश्चत्वारो मदाश्चत्वारो मूर्च्छाया इत्यपस्मारैर्व्याख्याताः चत्वारः शोषा इति साहससन्धारणक्षयविषमाशनजाः चत्वारि क्लैब्यानीति बीजोपघाताद्ध्वजभङ्गाज्जरायाः शुक्रक्षयाच्च 5 त्रयः शोथा इति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः त्रीणि किलासानीति रक्तताम्रशुक्लानि त्रिविधं लोहितपित्तमिति ऊर्ध्वभागमधोभागमुभयभागं च 6 द्वौ ज्वराविति उष्णाभिप्रायः शीतसमुत्थश्च शीताभिप्रायश्चोष्णसमुत्थः द्वौ व्रणाविति निजश्चागन्तुजश्च द्वावायामाविति बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च द्वे ग्र̥ध्रस्याविति वाताद्वातकफाच्च द्वे कामले इति कोष्ठाश्रया शाखाश्रया च द्विविधमाममिति अलसको विसूचिका च द्विविधं वातरक्तमिति गम्भीरमुत्तानं च द्विविधान्यर्शांसीति शुष्काण्यार्द्राणि च 7 एक ऊरुस्तम्भ इत्यामत्रिदोषसमुत्थः एकः सन्न्यास इति त्रिदोषात्मको मनःशरीराधिष्ठानः एको महागद इति अतत्त्वाभिनिवेशः 8 विंशतिः क्रिमिजातय इति यूका पिपीलिकाश्चेति द्विविधा बहिर्मलजाः केशादा लोमादा लोमद्वीपाः सौरसा औदुम्बरा जन्तुमातरश्चेति षट शोणितजाः अन्त्रादा उदरावेष्टा ह्र̥दयादाश्चुरवो दर्भपुष्पाः सौगन्धिका महागुदाश्चेति सप्त कफजाः ककेरुका मकेरुका लेलिहाः सशूलकाः सौसुरादाश्चेति पञ्च पुरीषजाः विंशतिः प्रमेहा इत्युदकमेहश्चेक्षुबालिकारसमेहश्च सान्द्रमेहश्च सान्द्रप्रसादमेहश्च शुक्लमेहश्च शुक्रमेहश्च शीतमेहश्च शनैर्मेहश्च सिकतामेहश्च लालामेहश्चेति दश श्लेष्मनिमित्ताः क्षारमेहश्च कालमेहश्च नीलमेहश्च लोहितमेहश्च मञ्जिष्ठामेहश्च हरिद्रामेहश्चेति षट पित्तनिमित्ताः वसामेहश्च मज्जामेहश्च हस्तिमेहश्च मधुमेहश्चेति चत्वारो वातनिमित्ताः इति विंशतिः प्रमेहाः विंशतिर्योनिव्यापद इति वातिकी पैत्तिकी श्लेष्मिकी सान्निपातिकी चेति चतस्रो दोषजाः दोषदूष्यसंसर्गप्रक्र̥तिनिर्देशैरवशिष्टाः षोडश निर्दिश्यन्ते तद्यथा- रक्तयोनिश्चारजस्का चाचरणा चातिचरणा च प्राक्चरणा चोपप्लुता च परिप्लुता चोदावर्तिनी च कर्णिनी च पुत्रघ्नी चान्तर्मुखी च सूचीमुखी च शुष्का च वामिनी च षण्ढयोनिश्च महायोनिश्चेति विंशतिर्योनिव्यापदो भवन्ति 9 केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति

ētāni yathōddēśamabhinirdēkṣyāmaḥ- aṣṭāvudarāṇīti vātapittakaphasannipātaplīhabaddhacchidradakōdarāṇi aṣṭau mūtrāghātā iti vātapittakaphasannipātāśmarīśarkarāśukraśōṇitajāḥ aṣṭau kṣīradōṣā iti vaivarṇyaṁ vaigandhyaṁ vairasyaṁ paicchilyaṁ phēnasaṅghātō raukṣyaṁ gauravamatisnēhaśca aṣṭau rētōdōṣā iti tanu śuṣkaṁ phēnilamaśvētaṁ pūtyatipicchalamanyadhātūpahitamavasādi ca 1 sapta kuṣṭhānīti kapālōdumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇāni sapta piḍakā iti śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapyalajī vinatā vidradhī ca sapta visarpā iti vātapittakaphāgnikardamakagranthisannipātākhyāḥ 2 ṣaḍatīsārā iti vātapittakaphasannipātabhayaśōkajāḥ ṣaḍudāvartā iti vātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathujāḥ 3 pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśōṇitajāḥ pañca plīhadōṣā iti gulmairvyākhyātāḥ pañca kāsā iti vātapittakaphakṣatakṣayajāḥ pañca śvāsā iti mahōrdhvacchinnatamakakṣudrāḥ pañca hikkā iti mahatī gambhīrā vyapētā kṣudrā'nnajā ca pañca tr̥ṣṇā iti vātapittāmakṣayōpasargātmikāḥ pañca chardaya iti dviṣṭārthasaṁyōgajā vātapittakaphasannipātōdrēkōtthāśca pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphasannipātadvēṣāḥ pañca śirōrōgā iti pūrvōddēśamabhisamasya vātapittakaphasannipātakrimijāḥ pañca hr̥drōgā iti śirōrōgairvyākhyātāḥ pañca pāṇḍurōgā iti vātapittakaphasannipātamr̥dbhakṣaṇajāḥ pañcōnmādā iti vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ 4 catvārō'pasmārā iti vātapittakaphasannipātanimittāḥ catvārō'kṣirōgāścatvāraḥ karṇarōgāścatvāraḥ pratiśyāyāścatvārō mukharōgāścatvārō grahaṇīdōṣāścatvārō madāścatvārō mūrcchāyā ityapasmārairvyākhyātāḥ catvāraḥ śōṣā iti sāhasasandhāraṇakṣayaviṣamāśanajāḥ catvāri klaibyānīti bījōpaghātāddhvajabhaṅgājjarāyāḥ śukrakṣayācca 5 trayaḥ śōthā iti vātapittaślēṣmanimittāḥ trīṇi kilāsānīti raktatāmraśuklāni trividhaṁ lōhitapittamiti ūrdhvabhāgamadhōbhāgamubhayabhāgaṁ ca 6 dvau jvarāviti uṣṇābhiprāyaḥ śītasamutthaśca śītābhiprāyaścōṣṇasamutthaḥ dvau vraṇāviti nijaścāgantujaśca dvāvāyāmāviti bāhyaścābhyantaraśca dvē gr̥dhrasyāviti vātādvātakaphācca dvē kāmalē iti kōṣṭhāśrayā śākhāśrayā ca dvividhamāmamiti alasakō visūcikā ca dvividhaṁ vātaraktamiti gambhīramuttānaṁ ca dvividhānyarśāṁsīti śuṣkāṇyārdrāṇi ca 7 ēka ūrustambha ityāmatridōṣasamutthaḥ ēkaḥ sannyāsa iti tridōṣātmakō manaḥśarīrādhiṣṭhānaḥ ēkō mahāgada iti atattvābhinivēśaḥ 8 viṁśatiḥ krimijātaya iti yūkā pipīlikāścēti dvividhā bahirmalajāḥ kēśādā lōmādā lōmadvīpāḥ saurasā audumbarā jantumātaraścēti ṣaṭ śōṇitajāḥ antrādā udarāvēṣṭā hr̥dayādāścuravō darbhapuṣpāḥ saugandhikā mahāgudāścēti sapta kaphajāḥ kakērukā makērukā lēlihāḥ saśūlakāḥ sausurādāścēti pañca purīṣajāḥ viṁśatiḥ pramēhā ityudakamēhaścēkṣubālikārasamēhaśca sāndramēhaśca sāndraprasādamēhaśca śuklamēhaśca śukramēhaśca śītamēhaśca śanairmēhaśca sikatāmēhaśca lālāmēhaścēti daśa ślēṣmanimittāḥ kṣāramēhaśca kālamēhaśca nīlamēhaśca lōhitamēhaśca mañjiṣṭhāmēhaśca haridrāmēhaścēti ṣaṭ pittanimittāḥ vasāmēhaśca majjāmēhaśca hastimēhaśca madhumēhaścēti catvārō vātanimittāḥ iti viṁśatiḥ pramēhāḥ viṁśatiryōnivyāpada iti vātikī paittikī ślēṣmikī sānnipātikī cēti catasrō dōṣajāḥ dōṣadūṣyasaṁsargaprakr̥tinirdēśairavaśiṣṭāḥ ṣōḍaśa nirdiśyantē tadyathā- raktayōniścārajaskā cācaraṇā cāticaraṇā ca prākcaraṇā cōpaplutā ca pariplutā cōdāvartinī ca karṇinī ca putraghnī cāntarmukhī ca sūcīmukhī ca śuṣkā ca vāminī ca ṣaṇḍhayōniśca mahāyōniścēti viṁśatiryōnivyāpadō bhavanti 9 kēvalaścāyamuddēśō yathōddēśamabhinirdiṣṭō bhavati

सर्व एव निजा विकारा नान्यत्र वातपित्तकफेभ्यो निर्वर्तन्ते यथाहि- शकुनिः सर्वं दिवसमपि परिपतन स्वां छायां नातिवर्तते तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्ताः सर्वे विकारा वातपित्तकफान्नातिवर्तन्ते। वातपित्तश्लेष्मणां पुनः स्थानसंस्थानप्रक्र̥तिविशेषानभिसमीक्ष्य तदात्मकानपि च सर्वविकारां स्तानेवोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः

sarva ēva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphēbhyō nirvartantē yathāhi- śakuniḥ sarvaṁ divasamapi paripatan svāṁ chāyāṁ nātivartatē tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ sarvē vikārā vātapittakaphānnātivartantē| vātapittaślēṣmaṇāṁ punaḥ sthānasaṁsthānaprakr̥tiviśēṣānabhisamīkṣya tadātmakānapi ca sarvavikārāṁ stānēvōpadiśanti buddhimantaḥ

भवतश्चात्र- स्वधातुवैषम्यनिमित्तजा ये विकारसङ्घा बहवः शरीरे। न ते प्र̥थक पित्तकफानिलेभ्य आगन्तवस्त्वेव ततो विशिष्टाः

bhavataścātra- svadhātuvaiṣamyanimittajā yē vikārasaṅghā bahavaḥ śarīrē| na tē pr̥thak pittakaphānilēbhya āgantavastvēva tatō viśiṣṭāḥ

आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथाऽऽगन्तुमपि प्रव्र̥द्धः। तत्रानुबन्धं प्रक्र̥तिं च सम्यग ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत

āganturanvēti nijaṁ vikāraṁ nijastathā''gantumapi pravr̥ddhaḥ| tatrānubandhaṁ prakr̥tiṁ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabhēta

तत्र श्लोकौ- विंशकाश्चैककाश्चैव त्रिकाश्चोक्तास्त्रयस्त्रयः। द्विकाश्चाष्टौ चतुष्काश्च दश द्वादश पञ्चकाः

tatra ślōkau- viṁśakāścaikakāścaiva trikāścōktāstrayastrayaḥ| dvikāścāṣṭau catuṣkāśca daśa dvādaśa pañcakāḥ

चत्वारश्चाष्टका वर्गाः षट्कौ द्वौ सप्तकास्त्रयः। अष्टोदरीये रोगाणां रोगाध्याये प्रकाशिताः

catvāraścāṣṭakā vargāḥ ṣaṭkau dvau saptakāstrayaḥ| aṣṭōdarīyē rōgāṇāṁ rōgādhyāyē prakāśitāḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थानेऽष्टोदरीयो नामोनविंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'ṣṭōdarīyō nāmōnaviṁśō'dhyāyaḥ