अथातश्चिकित्साप्राभ्र̥तीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaścikitsāprābhr̥tīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

चिकित्साप्राभ्र̥तो धीमान शास्त्रवान कर्मतत्परः। नरं विरेचयति यं स योगात सुखमश्नुते

cikitsāprābhr̥tō dhīmān śāstravān karmatatparaḥ| naraṁ virēcayati yaṁ sa yōgāt sukhamaśnutē

समाप्तः कल्पनाचतुष्कः

samāptaḥ kalpanācatuṣkaḥ

दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः। ह्र̥द्वर्णशुद्धिः क्षुत्त्र̥ष्णा काले वेगप्रवर्तनम

daurbalyaṁ lāghavaṁ glānirvyādhīnāmaṇutā ruciḥ| hr̥dvarṇaśuddhiḥ kṣuttr̥ṣṇā kālē vēgapravartanam

बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता। सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम

buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulōmatā| samyagviriktaliṅgāni kāyāgnēścānuvartanam

ष्ठीवनं ह्र̥दयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः। आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम

ṣṭhīvanaṁ hr̥dayāśuddhirutklēśaḥ ślēṣmapittayōḥ| ādhmānamaruciśchardiradaurbalyamalāghavam

जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः। लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः

jaṅghōrusadanaṁ tandrā staimityaṁ pīnasāgamaḥ| lakṣaṇānyaviriktānāṁ mārutasya ca nigrahaḥ

विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम। परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम

viṭpittakaphavātānāmāgatānāṁ yathākramam| paraṁ sravati yadraktaṁ mēdōmāṁsōdakōpamam

निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं क्र̥ष्णमेव वा। त्र̥ष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः

niḥślēṣmapittamudakaṁ śōṇitaṁ kr̥ṣṇamēva vā| tr̥ṣyatō mārutārtasya sō'tiyōgaḥ pramuhyataḥ

वमनेऽतिक्र̥ते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि। ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत

vamanē'tikr̥tē liṅgānyētānyēva bhavanti hi| ūrdhvagā vātarōgāśca vāggrahaścādhikō bhavēt

चिकित्साप्राभ्र̥तं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः। युञ्ज्याद य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च

cikitsāprābhr̥taṁ tasmādupēyāccharaṇaṁ naraḥ| yuñjyād ya ēnamatyantamāyuṣā ca sukhēna ca

अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः। पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च

avipākō'ruciḥ sthaulyaṁ pāṇḍutā gauravaṁ klamaḥ| piḍakākōṭhakaṇḍūnāṁ sambhavō'ratirēva ca

आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः। श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता

ālasyaśramadaurbalyaṁ daurgandhyamavasādakaḥ| ślēṣmapittasamutklēśō nidrānāśō'tinidratā

तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम। बलवर्णप्रणाशश्च त्र̥प्यतो ब्र̥ंहणैरपि

tandrā klaibyamabuddhitvamaśastasvapnadarśanam| balavarṇapraṇāśaśca tr̥pyatō br̥ṁhaṇairapi

बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम। ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम

bahudōṣasya liṅgāni tasmai saṁśōdhanaṁ hitam| ūrdhvaṁ caivānulōmaṁ ca yathādōṣaṁ yathābalam

एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते। व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रक्र̥तिश्चानुवर्तते

ēvaṁ viśuddhakōṣṭhasya kāyāgnirabhivardhatē| vyādhayaścōpaśāmyanti prakr̥tiścānuvartatē

इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति। बलं पुष्टिरपत्यं च व्र̥षता चास्य जायते

indriyāṇi manōbuddhirvarṇaścāsya prasīdati| balaṁ puṣṭirapatyaṁ ca vr̥ṣatā cāsya jāyatē

जरां क्र̥च्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः। तस्मात संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः

jarāṁ kr̥cchrēṇa labhatē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ| tasmāt saṁśōdhanaṁ kālē yuktiyuktaṁ pibēnnaraḥ

दोषाः कदाचित कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः। जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः

dōṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| jitāḥ saṁśōdhanairyē tu na tēṣāṁ punarudbhavaḥ

दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति। रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा

dōṣāṇāṁ ca drumāṇāṁ ca mūlē'nupahatē sati| rōgāṇāṁ prasavānāṁ ca gatānāmāgatirdhruvā

भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव ब्र̥ंहणम। घ्र̥तमांसरसक्षीरह्र̥द्ययूषोपसंहितैः

bhēṣajakṣapitē pathyamāhārairēva br̥ṁhaṇam| ghr̥tamāṁsarasakṣīrahr̥dyayūṣōpasaṁhitaiḥ

अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः। तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम

abhyaṅgōtsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| tathā sa labhatē śarma yujyatē cāyuṣā ciram

अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते। तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम

atiyōgānubaddhānāṁ sarpiḥpānaṁ praśasyatē| tailaṁ madhurakaiḥ siddhamathavā'pyanuvāsanam

यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम। मात्राकालबलापेक्षी स्मरन पूर्वमनुक्रमम

yasya tvayōgastaṁ snigdhaṁ punaḥ saṁśōdhayēnnaram| mātrākālabalāpēkṣī smaran pūrvamanukramam

स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये। जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम

snēhanē svēdanē śuddhau rōgāḥ saṁsarjanē ca yē| jāyantē'mārgavihitē tēṣāṁ siddhiṣu sādhanam

जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः। हेतुसाम्यात समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा

jāyantē hētuvaiṣamyādviṣamā dēhadhātavaḥ| hētusāmyāt samāstēṣāṁ svabhāvōparamaḥ sadā

प्रव्र̥त्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम। केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम

pravr̥ttihēturbhāvānāṁ na nirōdhē'sti kāraṇam| kēcittatrāpi manyantē hētuṁ hētōravartanam

एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत। स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभ्र̥तस्य किम

ēvamuktārthamācāryamagnivēśō'bhyabhāṣata| svabhāvōparamē karma cikitsāprābhr̥tasya kim

भेषजैर्विषमान धातून कान समीकुरुते भिषक। का वा चिकित्सा भगवन किमर्थं वा प्रयुज्यते

bhēṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurutē bhiṣak| kā vā cikitsā bhagavan kimarthaṁ vā prayujyatē

तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः। श्रूयतामत्र या सोम्य युक्तिर्द्र̥ष्टा महर्षिभिः

tacchiṣyavacanaṁ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ| śrūyatāmatra yā sōmya yuktirdr̥ṣṭā maharṣibhiḥ

न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम। ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम

na nāśakāraṇābhāvādbhāvānāṁ nāśakāraṇam| jñāyatē nityagasyēva kālasyātyayakāraṇam

शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते।33। निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया

śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvō vipadyatē|33| nirōdhē kāraṇaṁ tasya nāsti naivānyathākriyā

याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः। सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्म्र̥तम

yābhiḥ kriyābhirjāyantē śarīrē dhātavaḥ samāḥ| sā cikitsā vikārāṇāṁ karma tadbhiṣajāṁ smr̥tam

कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति। समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया

kathaṁ śarīrē dhātūnāṁ vaiṣamyaṁ na bhavēditi| samānāṁ cānubandhaḥ syādityarthaṁ kriyatē kriyā

त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात। विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः

tyāgādviṣamahētūnāṁ samānāṁ cōpasēvanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyantē dhātavaḥ samāḥ

समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून सञ्जनयेत समान। चिकित्साप्राभ्र̥तस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम

samaistu hētubhiryasmāddhātūn sañjanayēt samān| cikitsāprābhr̥tastasmāddātā dēhasukhāyuṣām

धर्मस्यार्थस्य कामस्य न्र̥लोकस्योभयस्य च। दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम

dharmasyārthasya kāmasya nr̥lōkasyōbhayasya ca| dātā sampadyatē vaidyō dānāddēhasukhāyuṣām

तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभ्र̥तगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः। योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम

tatra ślōkāḥ- cikitsāprābhr̥taguṇō dōṣō yaścētarāśrayaḥ| yōgāyōgātiyōgānāṁ lakṣaṇaṁ śuddhisaṁśrayam

बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये। चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम

bahudōṣasya liṅgāni saṁśōdhanaguṇāśca yē| cikitsāsūtramātraṁ ca siddhivyāpattisaṁśrayam

या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक। चिकित्साप्राभ्र̥तेऽध्याये तत सर्वमवदन्मुनिः

yā ca yuktiścikitsāyāṁ yaṁ cārthaṁ kurutē bhiṣak| cikitsāprābhr̥tē'dhyāyē tat sarvamavadanmuniḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभ्र̥तीयो नाम षोडशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē cikitsāprābhr̥tīyō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ