अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ katidhāpuruṣīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

कतिधा पुरुषो धीमन धातुभेदेन भिद्यते। पुरुषः कारणं कस्मात प्रभवः पुरुषस्य कः

katidhā puruṣō dhīman dhātubhēdēna bhidyatē| puruṣaḥ kāraṇaṁ kasmāt prabhavaḥ puruṣasya kaḥ

किमज्ञो ज्ञः स नित्यः किं किमनित्यो निदर्शितः। प्रक्र̥तिः का विकाराः के किं लिङ्गं पुरुषस्य च

kimajñō jñaḥ sa nityaḥ kiṁ kimanityō nidarśitaḥ| prakr̥tiḥ kā vikārāḥ kē kiṁ liṅgaṁ puruṣasya ca

निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम। वदन्त्यात्मानमात्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा

niṣkriyaṁ ca svatantraṁ ca vaśinaṁ sarvagaṁ vibhum| vadantyātmānamātmajñāḥ kṣētrajñaṁ sākṣiṇaṁ tathā

निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन विद्यते कथम। स्वतन्त्रश्चेदनिष्टासु कथं योनिषु जायते

niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan vidyatē katham| svatantraścēdaniṣṭāsu kathaṁ yōniṣu jāyatē

वशी यद्यसुखैः कस्माद्भावैराक्रम्यते बलात। सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः

vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyatē balāt| sarvāḥ sarvagatatvācca vēdanāḥ kiṁ na vētti saḥ

न पश्यति विभुः कस्माच्छैलकुड्यतिरस्क्र̥तम। क्षेत्रज्ञः क्षेत्रमथवा किं पूर्वमिति संशयः

na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskr̥tam| kṣētrajñaḥ kṣētramathavā kiṁ pūrvamiti saṁśayaḥ

ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते। क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात क्षेत्रज्ञः स्यादशाश्वतः

jñēyaṁ kṣētraṁ vinā pūrvaṁ kṣētrajñō hi na yujyatē| kṣētraṁ ca yadi pūrvaṁ syāt kṣētrajñaḥ syādaśāśvataḥ

साक्षिभूतश्च कस्यायं कर्ता ह्यन्यो न विद्यते। स्यात कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाक्र̥तः

sākṣibhūtaśca kasyāyaṁ kartā hyanyō na vidyatē| syāt kathaṁ cāvikārasya viśēṣō vēdanākr̥taḥ

अथ चार्तस्य भगवंस्तिस्र̥णां कां चिकित्सति। अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम

atha cārtasya bhagavaṁstisr̥ṇāṁ kāṁ cikitsati| atītāṁ vēdanāṁ vaidyō vartamānāṁ bhaviṣyatīm

भविष्यन्त्या असम्प्राप्तिरतीताया अनागमः। साम्प्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्यर्तेः संशयो ह्यतः

bhaviṣyantyā asamprāptiratītāyā anāgamaḥ| sāmpratikyā api sthānaṁ nāstyartēḥ saṁśayō hyataḥ

कारणं वेदनानां किं किमधिष्ठानमुच्यते। क्व चैता वेदनाः सर्वा निव्र̥त्तिं यान्त्यशेषतः

kāraṇaṁ vēdanānāṁ kiṁ kimadhiṣṭhānamucyatē| kva caitā vēdanāḥ sarvā nivr̥ttiṁ yāntyaśēṣataḥ

सर्ववित सर्वसन्न्यासी सर्वसंयोगनिःस्र̥तः। एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर्लिङ्गैरुपलभ्यते

sarvavit sarvasannyāsī sarvasaṁyōganiḥsr̥taḥ| ēkaḥ praśāntō bhūtātmā kairliṅgairupalabhyatē

खादयश्चेतनाषष्ठा धातवः पुरुषः स्म्र̥तः। चेतनाधातुरप्येकः स्म्र̥तः पुरुषसञ्ज्ञकः

khādayaścētanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smr̥taḥ| cētanādhāturapyēkaḥ smr̥taḥ puruṣasañjñakaḥ

पुनश्च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्म्र̥तः। मनो दशेन्द्रियाण्यर्थाः प्रक्र̥तिश्चाष्टधातुकी

punaśca dhātubhēdēna caturviṁśatikaḥ smr̥taḥ| manō daśēndriyāṇyarthāḥ prakr̥tiścāṣṭadhātukī

लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च। सति ह्यात्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते

lakṣaṇaṁ manasō jñānasyābhāvō bhāva ēva ca| sati hyātmēndriyārthānāṁ sannikarṣē na vartatē

वैव्र̥त्त्यान्मनसो ज्ञानं सान्निध्यात्तच्च वर्तते। अणुत्वमथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्म्र̥तौ

vaivr̥ttyānmanasō jñānaṁ sānnidhyāttacca vartatē| aṇutvamatha caikatvaṁ dvau guṇau manasaḥ smr̥tau

चिन्त्यं विचार्यमूह्यं च ध्येयं सङ्कल्प्यमेव च। यत्किञ्चिन्मनसो ज्ञेयं तत सर्वं ह्यर्थसञ्ज्ञकम

cintyaṁ vicāryamūhyaṁ ca dhyēyaṁ saṅkalpyamēva ca| yatkiñcinmanasō jñēyaṁ tat sarvaṁ hyarthasañjñakam

इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः। ऊहो विचारश्च ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते

indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ| ūhō vicāraśca tataḥ paraṁ buddhiḥ pravartatē

इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन ग्र̥ह्यते। कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा

indriyēṇēndriyārthō hi samanaskēna gr̥hyatē| kalpyatē manasā tūrdhvaṁ guṇatō dōṣatō'thavā

जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका। व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम

jāyatē viṣayē tatra yā buddhirniścayātmikā| vyavasyati tayā vaktuṁ kartuṁ vā buddhipūrvakam

एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु। पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते

ēkaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu| pañca karmānumēyāni yēbhyō buddhiḥ pravartatē

हस्तौ पादौ गुदोपस्थं वागिन्द्रियमथापि च। कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि

hastau pādau gudōpasthaṁ vāgindriyamathāpi ca| karmēndriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi

पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे। जिह्वा वागिन्द्रियं वाक च सत्या ज्योतिस्तमोऽन्र̥ता

pāyūpasthaṁ visargārthaṁ hastau grahaṇadhāraṇē| jihvā vāgindriyaṁ vāk ca satyā jyōtistamō'nr̥tā

महाभूतानि खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः

mahābhūtāni khaṁ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṁ ca rasō gandhaśca tadguṇāḥ

तेषामेकगुणः पूर्वो गुणव्र̥द्धिः परे परे। पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशो गुणिषु स्म्र̥तः

tēṣāmēkaguṇaḥ pūrvō guṇavr̥ddhiḥ parē parē| pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśō guṇiṣu smr̥taḥ

खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम। आकाशस्याप्रतीघातो द्र̥ष्टं लिङ्गं यथाक्रमम

kharadravacalōṣṇatvaṁ bhūjalānilatējasām| ākāśasyāpratīghātō dr̥ṣṭaṁ liṅgaṁ yathākramam

लक्षणं सर्वमेवैतत स्पर्शनेन्द्रियगोचरम। स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः

lakṣaṇaṁ sarvamēvaitat sparśanēndriyagōcaram| sparśanēndriyavijñēyaḥ sparśō hi saviparyayaḥ

गुणाः शरीरे गुणिनां निर्दिष्टाश्चिह्नमेव च।31। अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः

guṇāḥ śarīrē guṇināṁ nirdiṣṭāścihnamēva ca|31| arthāḥ śabdādayō jñēyā gōcarā viṣayā guṇāḥ

या यदिन्द्रियमाश्रित्य जन्तोर्बुद्धिः प्रवर्तते। याति सा तेन निर्देशं मनसा च मनोभवा

yā yadindriyamāśritya jantōrbuddhiḥ pravartatē| yāti sā tēna nirdēśaṁ manasā ca manōbhavā

भेदात कार्येन्द्रियार्थानां बह्व्यो वै बुद्धयः स्म्र̥ताः। आत्मेन्द्रियमनोर्थानामेकैका सन्निकर्षजा

bhēdāt kāryēndriyārthānāṁ bahvyō vai buddhayaḥ smr̥tāḥ| ātmēndriyamanōrthānāmēkaikā sannikarṣajā

अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजस्तन्त्रीवीणानखोद्भवः। द्र̥ष्टः शब्दो यथा बुद्धिर्द्र̥ष्टा संयोगजा तथा

aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhōdbhavaḥ| dr̥ṣṭaḥ śabdō yathā buddhirdr̥ṣṭā saṁyōgajā tathā

बुद्धीन्द्रियमनोर्थानां विद्याद्योगधरं परम। चतुर्विंशतिको ह्येष राशिः पुरुषसञ्ज्ञकः

buddhīndriyamanōrthānāṁ vidyādyōgadharaṁ param| caturviṁśatikō hyēṣa rāśiḥ puruṣasañjñakaḥ

रजस्तमोभ्यां युक्तस्य संयोगोऽयमनन्तवान। ताभ्यां निराक्र̥ताभ्यां तु सत्त्वव्र̥द्ध्या निवर्तते

rajastamōbhyāṁ yuktasya saṁyōgō'yamanantavān| tābhyāṁ nirākr̥tābhyāṁ tu sattvavr̥ddhyā nivartatē

अत्र कर्म फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम। अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता

atra karma phalaṁ cātra jñānaṁ cātra pratiṣṭhitam| atra mōhaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ svatā

एवं यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलयोदयौ। पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं यच्च किञ्चन

ēvaṁ yō vēda tattvēna sa vēda pralayōdayau| pāramparyaṁ cikitsāṁ ca jñātavyaṁ yacca kiñcana

भास्तमः सत्यमन्र̥तं वेदाः कर्म शुभाशुभम। न स्युः कर्ता च बोद्धा च पुरुषो न भवेद्यदि

bhāstamaḥ satyamanr̥taṁ vēdāḥ karma śubhāśubham| na syuḥ kartā ca bōddhā ca puruṣō na bhavēdyadi

नाश्रयो न सुखं नार्तिर्न गतिर्नागतिर्न वाक। न विज्ञानं न शास्त्राणि न जन्म मरणं न च

nāśrayō na sukhaṁ nārtirna gatirnāgatirna vāk| na vijñānaṁ na śāstrāṇi na janma maraṇaṁ na ca

न बन्धो न च मोक्षः स्यात पुरुषो न भवेद्यदि। कारणं पुरुषस्तस्मात कारणज्ञैरुदाह्र̥तः

na bandhō na ca mōkṣaḥ syāt puruṣō na bhavēdyadi| kāraṇaṁ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhr̥taḥ

न चेत कारणमात्मा स्याद्भादयः स्युरहेतुकाः। न चैषु सम्भवेज ज्ञानं न च तैः स्यात प्रयोजनम

na cēt kāraṇamātmā syādbhādayaḥ syurahētukāḥ| na caiṣu sambhavēj jñānaṁ na ca taiḥ syāt prayōjanam

क्र̥तं म्र̥द्दण्डचक्रैश्च कुम्भकाराद्र̥ते घटम। क्र̥तं म्र̥त्त्र̥णकाष्ठैश्च ग्र̥हकाराद्विना ग्र̥हम

kr̥taṁ mr̥ddaṇḍacakraiśca kumbhakārādr̥tē ghaṭam| kr̥taṁ mr̥ttr̥ṇakāṣṭhaiśca gr̥hakārādvinā gr̥ham

यो वदेत स वदेद्देहं सम्भूय करणैः क्र̥तम। विना कर्तारमज्ञानाद्युक्त्यागमबहिष्क्र̥तः

yō vadēt sa vadēddēhaṁ sambhūya karaṇaiḥ kr̥tam| vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkr̥taḥ

कारणं पुरुषः सर्वैः प्रमाणैरुपलभ्यते। येभ्यः प्रमेयं सर्वेभ्य आगमेभ्यः प्रमीयते

kāraṇaṁ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyatē| yēbhyaḥ pramēyaṁ sarvēbhya āgamēbhyaḥ pramīyatē

न ते तत्सद्र̥शास्त्वन्ये पारम्पर्यसमुत्थिताः। सारूप्याद्ये त एवेति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः

na tē tatsadr̥śāstvanyē pāramparyasamutthitāḥ| sārūpyādyē ta ēvēti nirdiśyantē navā navāḥ

भावास्तेषां समुदयो निरीशः सत्त्वसञ्ज्ञकः। कर्ता भोक्ता न स पुमानिति केचिद्व्यवस्थिताः

bhāvāstēṣāṁ samudayō nirīśaḥ sattvasañjñakaḥ| kartā bhōktā na sa pumāniti kēcidvyavasthitāḥ

तेषामन्यैः क्र̥तस्यान्ये भावा भावैर्नवाः फलम। भुञ्जते सद्र̥शाः प्राप्तं यैरात्मा नोपदिश्यते

tēṣāmanyaiḥ kr̥tasyānyē bhāvā bhāvairnavāḥ phalam| bhuñjatē sadr̥śāḥ prāptaṁ yairātmā nōpadiśyatē

करणान्यान्यता द्र̥ष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु। कर्ता हि करणैर्युक्तः कारणं सर्वकर्मणाम

karaṇānyānyatā dr̥ṣṭā kartuḥ kartā sa ēva tu| kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṁ sarvakarmaṇām

निमेषकालाद्भावानां कालः शीघ्रतरोऽत्यये। भग्नानां न पुनर्भावः क्र̥तं नान्यमुपैति च

nimēṣakālādbhāvānāṁ kālaḥ śīghratarō'tyayē| bhagnānāṁ na punarbhāvaḥ kr̥taṁ nānyamupaiti ca

मतं तत्त्वविदामेतद्यस्मात्तस्मात स कारणम। क्रियोपभोगे भूतानां नित्यः पुरुषसञ्ज्ञकः

mataṁ tattvavidāmētadyasmāttasmāt sa kāraṇam| kriyōpabhōgē bhūtānāṁ nityaḥ puruṣasañjñakaḥ

अहङ्कारः फलं कर्म देहान्तरगतिः स्म्र̥तिः। विद्यते सति भूतानां कारणे देहमन्तरा

ahaṅkāraḥ phalaṁ karma dēhāntaragatiḥ smr̥tiḥ| vidyatē sati bhūtānāṁ kāraṇē dēhamantarā

प्रभवो न ह्यनादित्वाद्विद्यते परमात्मनः। पुरुषो राशिसञ्ज्ञस्तु मोहेच्छाद्वेषकर्मजः

prabhavō na hyanāditvādvidyatē paramātmanaḥ| puruṣō rāśisañjñastu mōhēcchādvēṣakarmajaḥ

आत्मा ज्ञः करणैर्योगाज ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते। करणानामवैमल्यादयोगाद्वा न वर्तते

ātmā jñaḥ karaṇairyōgāj jñānaṁ tvasya pravartatē| karaṇānāmavaimalyādayōgādvā na vartatē

पश्यतोऽपि यथाऽऽदर्शे सङ्क्लिष्टे नास्ति दर्शनम। तत्त्वं जले वा कलुषे चेतस्युपहते तथा

paśyatō'pi yathā''darśē saṅkliṣṭē nāsti darśanam| tattvaṁ jalē vā kaluṣē cētasyupahatē tathā

करणानि मनो बुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च। कर्तुः संयोगजं कर्म वेदना बुद्धिरेव च

karaṇāni manō buddhirbuddhikarmēndriyāṇi ca| kartuḥ saṁyōgajaṁ karma vēdanā buddhirēva ca

नैकः प्रवर्तते कर्तुं भूतात्मा नाश्नुते फलम। संयोगाद्वर्तते सर्वं तम्र̥ते नास्ति किञ्चन

naikaḥ pravartatē kartuṁ bhūtātmā nāśnutē phalam| saṁyōgādvartatē sarvaṁ tamr̥tē nāsti kiñcana

न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः। शीघ्रगत्वात्स्वभावात्त्वभावो न व्यतिवर्तते

na hyēkō vartatē bhāvō vartatē nāpyahētukaḥ| śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvō na vyativartatē

अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः। सदकारणवन्नित्यं द्र̥ष्टं हेतुजमन्यथा

anādiḥ puruṣō nityō viparītastu hētujaḥ| sadakāraṇavannityaṁ dr̥ṣṭaṁ hētujamanyathā

तदेव भावादग्राह्यं नित्यत्व न कुतश्चन। भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तमचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा

tadēva bhāvādagrāhyaṁ nityatva na kutaścana| bhāvājjñēyaṁ tadavyaktamacintyaṁ vyaktamanyathā

अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः। तस्माद्यदन्यत्तद्व्यक्तं वक्ष्यते चापरं द्वयम

avyaktamātmā kṣētrajñaḥ śāśvatō vibhuravyayaḥ| tasmādyadanyattadvyaktaṁ vakṣyatē cāparaṁ dvayam

व्यक्तमैन्द्रियकं चैव ग्र̥ह्यते तद्यदिन्द्रियैः। अतोऽन्यत पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम

vyaktamaindriyakaṁ caiva gr̥hyatē tadyadindriyaiḥ| atō'nyat punaravyaktaṁ liṅgagrāhyamatīndriyam

खादीनि बुद्धिरव्यक्तमहङ्कारस्तथाऽष्टमः। भूतप्रक्र̥तिरुद्दिष्टा विकाराश्चैव षोडश

khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ| bhūtaprakr̥tiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣōḍaśa

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च। समनस्काश्च पञ्चार्था विकारा इति सञ्ज्ञिताः

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmēndriyāṇi ca| samanaskāśca pañcārthā vikārā iti sañjñitāḥ

इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वमव्यक्तवर्जितम। अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञम्र̥षयो विदुः

iti kṣētraṁ samuddiṣṭaṁ sarvamavyaktavarjitam| avyaktamasya kṣētrasya kṣētrajñamr̥ṣayō viduḥ

जायते बुद्धिरव्यक्ताद्बुद्ध्याऽहमिति मन्यते। परं खादीन्यहङ्कारादुत्पद्यन्ते यथाक्रमम

jāyatē buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyatē| paraṁ khādīnyahaṅkārādutpadyantē yathākramam

ततः सम्पूर्णसर्वाङ्गो जातोऽभ्युदित उच्यते।67। पुरुषः प्रलये चेष्टैः पुनर्भावैर्वियुज्यते

tataḥ sampūrṇasarvāṅgō jātō'bhyudita ucyatē|67| puruṣaḥ pralayē cēṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyatē

अव्यक्ताद्व्यक्ततां याति व्यक्तादव्यक्ततां पुनः। रजस्तमोभ्यामाविष्टश्चक्रवत परिवर्तते

avyaktādvyaktatāṁ yāti vyaktādavyaktatāṁ punaḥ| rajastamōbhyāmāviṣṭaścakravat parivartatē

येषां द्वन्द्वे परा सक्तिरहङ्कारपराश्च ये। उदयप्रलयौ तेषां न तेषां ये त्वतोऽन्यथा

yēṣāṁ dvandvē parā saktirahaṅkāraparāśca yē| udayapralayau tēṣāṁ na tēṣāṁ yē tvatō'nyathā

प्राणापानौ निमेषाद्या जीवनं मनसो गतिः। इन्द्रियान्तरसञ्चारः प्रेरणं धारणं च यत

prāṇāpānau nimēṣādyā jīvanaṁ manasō gatiḥ| indriyāntarasañcāraḥ prēraṇaṁ dhāraṇaṁ ca yat

देशान्तरगतिः स्वप्ने पञ्चत्वग्रहणं तथा। द्र̥ष्टस्य दक्षिणेनाक्ष्णा सव्येनावगमस्तथा

dēśāntaragatiḥ svapnē pañcatvagrahaṇaṁ tathā| dr̥ṣṭasya dakṣiṇēnākṣṇā savyēnāvagamastathā

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नश्चेतना ध्र̥तिः। बुद्धिः स्म्र̥तिरहङ्कारो लिङ्गानि परमात्मनः

icchā dvēṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ prayatnaścētanā dhr̥tiḥ| buddhiḥ smr̥tirahaṅkārō liṅgāni paramātmanaḥ

यस्मात समुपलभ्यन्ते लिङ्गान्येतानि जीवतः। न म्र̥तस्यात्मलिङ्गानि तस्मादाहुर्महर्षयः

yasmāt samupalabhyantē liṅgānyētāni jīvataḥ| na mr̥tasyātmaliṅgāni tasmādāhurmaharṣayaḥ

शरीरं हि गते तस्मिञ शून्यागारमचेतनम। पञ्चभूतावशेषत्वात पञ्चत्वं गतमुच्यते

śarīraṁ hi gatē tasmiñ śūnyāgāramacētanam| pañcabhūtāvaśēṣatvāt pañcatvaṁ gatamucyatē

अचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः। युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः

acētanaṁ kriyāvacca manaścētayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśyantē vibhōḥ kriyāḥ

चेतनावान यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते। अचेतनत्वाच्च मनः क्रियावदपि नोच्यते

cētanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyatē| acētanatvācca manaḥ kriyāvadapi nōcyatē

यथास्वेनात्मनाऽऽत्मानं सर्वः सर्वासु योनिषु। प्राणैस्तन्त्रयते प्राणी नह्यन्योऽस्त्यस्य तन्त्रकः

yathāsvēnātmanā''tmānaṁ sarvaḥ sarvāsu yōniṣu| prāṇaistantrayatē prāṇī nahyanyō'styasya tantrakaḥ

वशी तत कुरुते कर्म यत क्र̥त्वा फलमश्नुते। वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति

vaśī tat kurutē karma yat kr̥tvā phalamaśnutē| vaśī cētaḥ samādhattē vaśī sarvaṁ nirasyati

देही सर्वगतोऽप्यात्मा स्वे स्वे संस्पर्शनेन्द्रिये। सर्वाः सर्वाश्रयस्थास्तु नात्माऽतो वेत्ति वेदनाः

dēhī sarvagatō'pyātmā svē svē saṁsparśanēndriyē| sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'tō vētti vēdanāḥ

विभुत्वमत एवास्य यस्मात सर्वगतो महान। मनसश्च समाधानात पश्यत्यात्मा तिरस्क्र̥तम

vibhutvamata ēvāsya yasmāt sarvagatō mahān| manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskr̥tam

नित्यानुबन्धं मनसा देहकर्मानुपातिना। सर्वयोनिगतं विद्यादेकयोनावपि स्थितम

nityānubandhaṁ manasā dēhakarmānupātinā| sarvayōnigataṁ vidyādēkayōnāvapi sthitam

आदिर्नास्त्यात्मनः क्षेत्रपारम्पर्यमनादिकम। अतस्तयोरनादित्वात किं पूर्वमिति नोच्यते

ādirnāstyātmanaḥ kṣētrapāramparyamanādikam| atastayōranāditvāt kiṁ pūrvamiti nōcyatē

ज्ञः साक्षीत्युच्यते नाज्ञः साक्षी त्वात्मा यतः स्म्र̥तः। सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानामात्मसाक्षिकाः

jñaḥ sākṣītyucyatē nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smr̥taḥ| sarvē bhāvā hi sarvēṣāṁ bhūtānāmātmasākṣikāḥ

नैकः कदाचिद्भूतात्मा लक्षणैरुपलभ्यते। विशेषोऽनुपलभ्यस्य तस्य नैकस्य विद्यते

naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyatē| viśēṣō'nupalabhyasya tasya naikasya vidyatē

संयोगपुरुषस्येष्टो विशेषो वेदनाक्र̥तः। वेदना यत्र नियता विशेषस्तत्र तत्क्र̥तः

saṁyōgapuruṣasyēṣṭō viśēṣō vēdanākr̥taḥ| vēdanā yatra niyatā viśēṣastatra tatkr̥taḥ

चिकित्सति भिषक सर्वास्त्रिकाला वेदना इति। यया युक्त्या वदन्त्येके सा युक्तिरुपधार्यताम

cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vēdanā iti| yayā yuktyā vadantyēkē sā yuktirupadhāryatām

पुनस्तच्छिरसः शूलं ज्वरः स पुनरागतः। पुनः स कासो बलवांश्छर्दिः सा पुनरागता

punastacchirasaḥ śūlaṁ jvaraḥ sa punarāgataḥ| punaḥ sa kāsō balavāṁśchardiḥ sā punarāgatā

एभिः प्रसिद्धवचनैरतीतागमनं मतम। कालश्चायमतीतानामर्तीनां पुनरागतः

ēbhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṁ matam| kālaścāyamatītānāmartīnāṁ punarāgataḥ

तमर्तिकालमुद्दिश्य भेषजं यत प्रयुज्यते। अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तदुच्यते

tamartikālamuddiśya bhēṣajaṁ yat prayujyatē| atītānāṁ praśamanaṁ vēdanānāṁ taducyatē

आपस्ताः पुनरागुर्मा याभिः शस्यं पुरा हतम। यथा प्रक्रियते सेतुः प्रतिकर्म तथाऽऽश्रये

āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṁ purā hatam| yathā prakriyatē sētuḥ pratikarma tathā''śrayē

पूर्वरूपं विकाराणां द्र̥ष्ट्वा प्रादुर्भविष्यताम। या क्रिया क्रियते सा च वेदनां हन्त्यनागताम

pūrvarūpaṁ vikārāṇāṁ dr̥ṣṭvā prādurbhaviṣyatām| yā kriyā kriyatē sā ca vēdanāṁ hantyanāgatām

पारम्पर्यानबन्धस्तु दुःखानां विनिवर्तते। सुखहेतूपचारेण सुखं चापि प्रवर्तते

pāramparyānabandhastu duḥkhānāṁ vinivartatē| sukhahētūpacārēṇa sukhaṁ cāpi pravartatē

न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च। हेतुभिः सद्र̥शा नित्यं जायन्ते देहधातवः

na samā yānti vaiṣamyaṁ viṣamāḥ samatāṁ na ca| hētubhiḥ sadr̥śā nityaṁ jāyantē dēhadhātavaḥ

युक्तिमेतां पुरस्क्र̥त्य त्रिकालां वेदनां भिषक। हन्तीत्युक्तं चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम

yuktimētāṁ puraskr̥tya trikālāṁ vēdanāṁ bhiṣak| hantītyuktaṁ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinōpadhām

उपधा हि परो हेतुर्दुःखदुःखाश्रयप्रदः। त्यागः सर्वोपधानां च सर्वदुःखव्यपोहकः

upadhā hi parō hēturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ| tyāgaḥ sarvōpadhānāṁ ca sarvaduḥkhavyapōhakaḥ

कोषकारो यथा ह्यंशूनुपादत्ते वधप्रदान । उपादत्ते तथाऽर्थेभ्यस्त्र̥ष्णामज्ञः सदाऽऽतुरः

kōṣakārō yathā hyaṁśūnupādattē vadhapradān | upādattē tathā'rthēbhyastr̥ṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ

यस्त्वग्निकल्पानर्थाञ ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवर्तते। अनारम्भादसंयोगात्तं दुःखं नोपतिष्ठते

yastvagnikalpānarthāñ jñō jñātvā tēbhyō nivartatē| anārambhādasaṁyōgāttaṁ duḥkhaṁ nōpatiṣṭhatē

धीध्र̥तिस्म्र̥तिविभ्रंशः सम्प्राप्तिः कालकर्मणाम। असात्म्यार्थागमश्चेति ज्ञातव्या दुःखहेतवः

dhīdhr̥tismr̥tivibhraṁśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyārthāgamaścēti jñātavyā duḥkhahētavaḥ

विषमाभिनिवेशो यो नित्यानित्ये हिताहिते। ज्ञेयः स बुद्धिविभ्रंशः समं बुद्धिर्हि पश्यति

viṣamābhinivēśō yō nityānityē hitāhitē| jñēyaḥ sa buddhivibhraṁśaḥ samaṁ buddhirhi paśyati

विषयप्रवणं सत्त्वं ध्र̥तिभ्रंशान्न शक्यते। नियन्तुमहितादर्थाद्ध्र̥तिर्हि नियमात्मिका

viṣayapravaṇaṁ sattvaṁ dhr̥tibhraṁśānna śakyatē| niyantumahitādarthāddhr̥tirhi niyamātmikā

तत्त्वज्ञाने स्म्र̥तिर्यस्य रजोमोहाव्र̥तात्मनः। भ्रश्यते स स्म्र̥तिभ्रंशः स्मर्तव्यं हि स्म्र̥तौ स्थितम

tattvajñānē smr̥tiryasya rajōmōhāvr̥tātmanaḥ| bhraśyatē sa smr̥tibhraṁśaḥ smartavyaṁ hi smr̥tau sthitam

धीध्र̥तिस्म्र̥तिविभ्रष्टः कर्म यत कुरुतेऽशुभम। प्रज्ञापराधं तं विद्यात सर्वदोषप्रकोपणम

dhīdhr̥tismr̥tivibhraṣṭaḥ karma yat kurutē'śubham| prajñāparādhaṁ taṁ vidyāt sarvadōṣaprakōpaṇam

उदीरणं गतिमतामुदीर्णानां च निग्रहः। सेवनं साहसानां च नारीणां चातिसेवनम

udīraṇaṁ gatimatāmudīrṇānāṁ ca nigrahaḥ| sēvanaṁ sāhasānāṁ ca nārīṇāṁ cātisēvanam

कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम। विनयाचारलोपश्च पूज्यानां चाभिधर्षणम

karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām| vinayācāralōpaśca pūjyānāṁ cābhidharṣaṇam

ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवणम। परमौन्मादिकानां च प्रत्ययानां निषेवणम

jñātānāṁ svayamarthānāmahitānāṁ niṣēvaṇam| paramaunmādikānāṁ ca pratyayānāṁ niṣēvaṇam

अकालादेशसञ्चारौ मैत्री सङ्क्लिष्टकर्मभिः। इन्द्रियोपक्रमोक्तस्य सद्व्र̥त्तस्य च वर्जनम

akālādēśasañcārau maitrī saṅkliṣṭakarmabhiḥ| indriyōpakramōktasya sadvr̥ttasya ca varjanam

ईर्ष्यामानभयक्रोधलोभमोहमदभ्रमाः। तज्जं वा कर्म यत क्लिष्टं क्लिष्टं यद्देहकर्म च

īrṣyāmānabhayakrōdhalōbhamōhamadabhramāḥ| tajjaṁ vā karma yat kliṣṭaṁ kliṣṭaṁ yaddēhakarma ca

यच्चान्यदीद्र̥शं कर्म रजोमोहसमुत्थितम। प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम

yaccānyadīdr̥śaṁ karma rajōmōhasamutthitam| prajñāparādhaṁ taṁ śiṣṭā bruvatē vyādhikāraṇam

बुद्ध्या विषमविज्ञानं विषमं च प्रवर्तनम। प्रज्ञापराधं जानीयान्मनसो गोचरं हि तत

buddhyā viṣamavijñānaṁ viṣamaṁ ca pravartanam| prajñāparādhaṁ jānīyānmanasō gōcaraṁ hi tat

निर्दिष्टा कालसम्प्राप्तिर्व्याधीनां व्याधिसङ्ग्रहे। चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथा पुरा

nirdiṣṭā kālasamprāptirvyādhīnāṁ vyādhisaṅgrahē| cayaprakōpapraśamāḥ pittādīnāṁ yathā purā

मिथ्यातिहीनलिङ्गाश्च वर्षान्ता रोगहेतवः। जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकालाकालस्थितिश्च या

mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rōgahētavaḥ| jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca yā

पूर्वमध्यापराह्णाश्च रात्र्या यामास्त्रयश्च ये। एषु कालेषु नियता ये रोगास्ते च कालजाः

pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca yē| ēṣu kālēṣu niyatā yē rōgāstē ca kālajāḥ

अन्येद्युष्को द्व्यहग्राही त्र̥तीयकचतुर्थकौ। स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले ह्येषां बलागमः

anyēdyuṣkō dvyahagrāhī tr̥tīyakacaturthakau| svē svē kālē pravartantē kālē hyēṣāṁ balāgamaḥ

एते चान्ये च ये केचित कालजा विविधा गदाः। अनागते चिकित्स्यास्ते बलकालौ विजानता

ētē cānyē ca yē kēcit kālajā vividhā gadāḥ| anāgatē cikitsyāstē balakālau vijānatā

कालस्य परिणामेन जराम्र̥त्युनिमित्तजाः। रोगाः स्वाभाविका द्र̥ष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः

kālasya pariṇāmēna jarāmr̥tyunimittajāḥ| rōgāḥ svābhāvikā dr̥ṣṭāḥ svabhāvō niṣpratikriyaḥ

निर्दिष्टं दैवशब्देन कर्म यत पौर्वदेहिकम। हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते

nirdiṣṭaṁ daivaśabdēna karma yat paurvadēhikam| hētustadapi kālēna rōgāṇāmupalabhyatē

न हि कर्म महत किञ्चित फलं यस्य न भुज्यते। क्रियाघ्नाः कर्मजा रोगाः प्रशमं यान्ति तत्क्षयात

na hi karma mahat kiñcit phalaṁ yasya na bhujyatē| kriyāghnāḥ karmajā rōgāḥ praśamaṁ yānti tatkṣayāt

अत्युग्रशब्दश्रवणाच्छ्रवणात सर्वशो न च। शब्दानां चातिहीनानां भवन्ति श्रवणाज्जडाः

atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśō na ca| śabdānāṁ cātihīnānāṁ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ

परुषोद्भीषणाशस्ताप्रियव्यसनसूचकैः। शब्दैः श्रवणसंयोगो मिथ्यासंयोग उच्यते

paruṣōdbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ| śabdaiḥ śravaṇasaṁyōgō mithyāsaṁyōga ucyatē

असंस्पर्शोऽतिसंस्पर्शो हीनसंस्पर्श एव च। स्प्र̥श्यानां सङ्ग्रहेणोक्तः स्पर्शनेन्द्रियबाधकः

asaṁsparśō'tisaṁsparśō hīnasaṁsparśa ēva ca| spr̥śyānāṁ saṅgrahēṇōktaḥ sparśanēndriyabādhakaḥ

यो भूतविषवातानामकालेनागतश्च यः। स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शो मिथ्यायोग स उच्यते

yō bhūtaviṣavātānāmakālēnāgataśca yaḥ| snēhaśītōṣṇasaṁsparśō mithyāyōga sa ucyatē

रूपाणां भास्वतां द्र̥ष्टिर्विनश्यत्यतिदर्शनात। दर्शनाच्चातिसूक्ष्माणां सर्वशश्चाप्यदर्शनात

rūpāṇāṁ bhāsvatāṁ dr̥ṣṭirvinaśyatyatidarśanāt| darśanāccātisūkṣmāṇāṁ sarvaśaścāpyadarśanāt

द्विष्टभैरवबीभत्सदूरातिश्लिष्टदर्शनात । तामसानां च रूपाणां मिथ्यासंयोग उच्यते

dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt | tāmasānāṁ ca rūpāṇāṁ mithyāsaṁyōga ucyatē

अत्यादानमनादानमोकसात्म्यादिभिश्च यत। रसानां विषमादानमल्पादानं च दूषणम

atyādānamanādānamōkasātmyādibhiśca yat| rasānāṁ viṣamādānamalpādānaṁ ca dūṣaṇam

अतिम्र̥द्वतितीक्ष्णानां गन्धानामुपसेवनम। असेवनं सर्वशश्च घ्राणेन्द्रियविनाशनम

atimr̥dvatitīkṣṇānāṁ gandhānāmupasēvanam| asēvanaṁ sarvaśaśca ghrāṇēndriyavināśanam

पूतिभूतविषद्विष्टा गन्धा ये चाप्यनार्तवाः। तैर्गन्धैर्घ्राणसंयोगो मिथ्यायोगः स उच्यते

pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā yē cāpyanārtavāḥ| tairgandhairghrāṇasaṁyōgō mithyāyōgaḥ sa ucyatē

इत्यसात्म्यार्थसंयोगस्त्रिविधो दोषकोपनः।127। असात्म्यमिति तद्विद्याद्यन्न याति सहात्मताम

ityasātmyārthasaṁyōgastrividhō dōṣakōpanaḥ|127| asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām

मिथ्यातिहीनयोगेभ्यो यो व्याधिरुपजायते। शब्दादीनां स विज्ञेयो व्याधिरैन्द्रियको बुधैः

mithyātihīnayōgēbhyō yō vyādhirupajāyatē| śabdādīnāṁ sa vijñēyō vyādhiraindriyakō budhaiḥ

वेदनानामशान्तानामित्येते हेतवः स्म्र̥ताः। सुखहेतुः समस्त्वेकः समयोगः सुदुर्लभः

vēdanānāmaśāntānāmityētē hētavaḥ smr̥tāḥ| sukhahētuḥ samastvēkaḥ samayōgaḥ sudurlabhaḥ

नेन्द्रियाणि न चैवार्थाः सुखदुःखस्य हेतवः। हेतुस्तु सुखदुःखस्य योगो द्र̥ष्टश्चतुर्विधः

nēndriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hētavaḥ| hētustu sukhaduḥkhasya yōgō dr̥ṣṭaścaturvidhaḥ

सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न च न चास्ति रुक। न सुखं कारणं तस्माद्योग एव चतुर्वधः

santīndriyāṇi santyarthā yōgō na ca na cāsti ruk| na sukhaṁ kāraṇaṁ tasmādyōga ēva caturvadhaḥ

नात्मेन्द्रियं मनो बुद्धिं गोचरं कर्म वा विना। सुखदुःखं यथा यच्च बोद्धव्यं तत्तथोच्यते

nātmēndriyaṁ manō buddhiṁ gōcaraṁ karma vā vinā| sukhaduḥkhaṁ yathā yacca bōddhavyaṁ tattathōcyatē

स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च। द्विविधः सुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः

sparśanēndriyasaṁsparśaḥ sparśō mānasa ēva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṁ vēdanānāṁ pravartakaḥ

इच्छाद्वेषात्मिका त्र̥ष्णा सुखदुःखात प्रवर्तते। त्र̥ष्णा च सुखदुःखानां कारणं पुनरुच्यते

icchādvēṣātmikā tr̥ṣṇā sukhaduḥkhāt pravartatē| tr̥ṣṇā ca sukhaduḥkhānāṁ kāraṇaṁ punarucyatē

उपादत्ते हि सा भावान वेदनाश्रयसञ्ज्ञकान। स्प्र̥श्यते नानुपादाने नास्प्र̥ष्टो वेत्ति वेदनाः

upādattē hi sā bhāvān vēdanāśrayasañjñakān| spr̥śyatē nānupādānē nāspr̥ṣṭō vētti vēdanāḥ

वेदनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः। केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर्विना

vēdanānāmadhiṣṭhānaṁ manō dēhaśca sēndriyaḥ| kēśalōmanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā

योगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानामवर्तनम। मोक्षे निव्र̥त्तिर्निःशेषा योगो मोक्षप्रवर्तकः

yōgē mōkṣē ca sarvāsāṁ vēdanānāmavartanam| mōkṣē nivr̥ttirniḥśēṣā yōgō mōkṣapravartakaḥ

आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात प्रवर्तते। सुखदुःखमनारम्भादात्मस्थे मनसि स्थिरे

ātmēndriyamanōrthānāṁ sannikarṣāt pravartatē| sukhaduḥkhamanārambhādātmasthē manasi sthirē

निवर्तते तदुभयं वशित्वं चोपजायते। सशरीरस्य योगज्ञास्तं योगम्र̥षयो विदुः

nivartatē tadubhayaṁ vaśitvaṁ cōpajāyatē| saśarīrasya yōgajñāstaṁ yōgamr̥ṣayō viduḥ

आवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया। द्र̥ष्टिः श्रोत्रं स्म्र̥तिः कान्तिरिष्टतश्चाप्यदर्शनम

āvēśaścētasō jñānamarthānāṁ chandataḥ kriyā| dr̥ṣṭiḥ śrōtraṁ smr̥tiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam

इत्यष्टविधमाख्यातं योगिनां बलमैश्वरम। शुद्धसत्त्वसमाधानात्तत सर्वमुपजायते

ityaṣṭavidhamākhyātaṁ yōgināṁ balamaiśvaram| śuddhasattvasamādhānāttat sarvamupajāyatē

मोक्षो रजस्तमोऽभावात बलवत्कर्मसङ्क्षयात। वियोगः सर्वसंयोगैरपुनर्भव उच्यते

mōkṣō rajastamō'bhāvāt balavatkarmasaṅkṣayāt| viyōgaḥ sarvasaṁyōgairapunarbhava ucyatē

सतामुपासनं सम्यगसतां परिवर्जनम। व्रतचर्योपवासौ च नियमाश्च प्र̥थग्विधाः

satāmupāsanaṁ samyagasatāṁ parivarjanam| vratacaryōpavāsau ca niyamāśca pr̥thagvidhāḥ

धारणं धर्मशास्त्राणां विज्ञानं विजने रतिः। विषयेष्वरतिर्मोक्षे व्यवसायः परा ध्र̥तिः

dhāraṇaṁ dharmaśāstrāṇāṁ vijñānaṁ vijanē ratiḥ| viṣayēṣvaratirmōkṣē vyavasāyaḥ parā dhr̥tiḥ

कर्मणामसमारम्भः क्र̥तानां च परिक्षयः। नैष्क्रम्यमनहङ्कारः संयोगे भयदर्शनम

karmaṇāmasamārambhaḥ kr̥tānāṁ ca parikṣayaḥ| naiṣkramyamanahaṅkāraḥ saṁyōgē bhayadarśanam

मनोबुद्धिसमाधानमर्थतत्त्वपरीक्षणम। तत्त्वस्म्र̥तेरुपस्थानात सर्वमेतत प्रवर्तते

manōbuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam| tattvasmr̥tērupasthānāt sarvamētat pravartatē

स्म्र̥तिः सत्सेवनाद्यैश्च ध्र̥त्यन्तैरुपजायते। स्म्र̥त्वा स्वभावं भावानां स्मरन दुःखात प्रमुच्यते

smr̥tiḥ satsēvanādyaiśca dhr̥tyantairupajāyatē| smr̥tvā svabhāvaṁ bhāvānāṁ smaran duḥkhāt pramucyatē

वक्ष्यन्ते कारणान्यष्टौ स्म्र̥तिर्यैरुपजायते। निमित्तरूपग्रहणात साद्र̥श्यात सविपर्ययात

vakṣyantē kāraṇānyaṣṭau smr̥tiryairupajāyatē| nimittarūpagrahaṇāt sādr̥śyāt saviparyayāt

सत्त्वानुबन्धादभ्यासाज्ज्ञानयोगात पुनः श्रुतात। द्र̥ष्टश्रुतानुभूतानां स्मारणात स्म्र̥तिरुच्यते

sattvānubandhādabhyāsājjñānayōgāt punaḥ śrutāt| dr̥ṣṭaśrutānubhūtānāṁ smāraṇāt smr̥tirucyatē

एतत्तदेकमयनं मुक्तैर्मोक्षस्य दर्शितम। तत्त्वस्म्र̥तिबलं येन गता न पुनरागताः

ētattadēkamayanaṁ muktairmōkṣasya darśitam| tattvasmr̥tibalaṁ yēna gatā na punarāgatāḥ

अयनं पुनराख्यातमेतद्योगस्य योगिभिः। सङ्ख्यातधर्मैः साङ्ख्यैश्च मुक्तैर्मोक्षस्य चायनम

ayanaṁ punarākhyātamētadyōgasya yōgibhiḥ| saṅkhyātadharmaiḥ sāṅkhyaiśca muktairmōkṣasya cāyanam

सर्वं कारणवद्दुःखमस्वं चानित्यमेव च। न चात्मक्र̥तकं तद्धि तत्र चोत्पद्यते स्वता

sarvaṁ kāraṇavadduḥkhamasvaṁ cānityamēva ca| na cātmakr̥takaṁ taddhi tatra cōtpadyatē svatā

यावन्नोत्पद्यते सत्या बुद्धिर्नैतदहं यया। नैतन्ममेति विज्ञाय ज्ञः सर्वमतिवर्तते

yāvannōtpadyatē satyā buddhirnaitadahaṁ yayā| naitanmamēti vijñāya jñaḥ sarvamativartatē

तस्मिंश्चरमसन्न्यासे समूलाः सर्ववेदनाः। ससञ्ज्ञाज्ञानविज्ञाना निव्र̥त्तिं यान्त्यशेषतः

tasmiṁścaramasannyāsē samūlāḥ sarvavēdanāḥ| sasañjñājñānavijñānā nivr̥ttiṁ yāntyaśēṣataḥ

अतः परं ब्रह्मभूतो भूतात्मा नोपलभ्यते। निःस्र̥तः सर्वभावेभ्यश्चिह्नं यस्य न विद्यते। ज्ञानं ब्रह्मविदां चात्र नाज्ञस्तज्ज्ञातुमर्हति

ataḥ paraṁ brahmabhūtō bhūtātmā nōpalabhyatē| niḥsr̥taḥ sarvabhāvēbhyaścihnaṁ yasya na vidyatē| jñānaṁ brahmavidāṁ cātra nājñastajjñātumarhati

तत्र श्लोकः- प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः। कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना

tatra ślōkaḥ- praśnāḥ puruṣamāśritya trayōviṁśatiruttamāḥ| katidhāpuruṣīyē'sminnirṇītāstattvadarśinā

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते शारीरस्थाने कतिधापुरुषीयं शारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē katidhāpuruṣīyaṁ śārīraṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ