अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः

athātō jvaranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खलु हेतुर्निमित्तमायतनं कर्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदानमित्यनर्थान्तरम। तत्त्रिविधम- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्चेति

iha khalu hēturnimittamāyatanaṁ kartā kāraṇaṁ pratyayaḥ samutthānaṁ nidānamityanarthāntaram| tattrividham- asātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaścēti

अतस्त्रिविधा व्याधयः प्रादुर्भवन्ति- आग्नेयाः सौम्याः वायव्याश्च द्विविधाश्चापरे- राजसाः तामसाश्च

atastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti- āgnēyāḥ saumyāḥ vāyavyāśca dvividhāścāparē- rājasāḥ tāmasāśca

तत्र व्याधिरामयो गद आतङ्को यक्ष्मा ज्वरो विकारो रोग इत्यनर्थान्तरम

tatra vyādhirāmayō gada ātaṅkō yakṣmā jvarō vikārō rōga ityanarthāntaram

तस्योपलब्धिर्निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयसम्प्राप्तितः

tasyōpalabdhirnidānapūrvarūpaliṅgōpaśayasamprāptitaḥ

तत्र निदानं कारणमित्युक्तमग्रे

tatra nidānaṁ kāraṇamityuktamagrē

पूर्वरूपं प्रागुत्पत्ति लक्षणं व्याधेः

pūrvarūpaṁ prāgutpatti lakṣaṇaṁ vyādhēḥ

प्रादुर्भूतलक्षणं पुनर्लिङ्गम। तत्र लिङ्गमाक्र̥तिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनं रूपमित्यनर्थान्तरम

prādurbhūtalakṣaṇaṁ punarliṅgam| tatra liṅgamākr̥tirlakṣaṇaṁ cihnaṁ saṁsthānaṁ vyañjanaṁ rūpamityanarthāntaram

उपशयः पुनर्हेतुव्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणां चौषधाहारविहाराणामुपयोगः सुखानुबन्धः

upaśayaḥ punarhētuvyādhiviparītānāṁ viparītārthakāriṇāṁ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayōgaḥ sukhānubandhaḥ

सम्प्राप्तिर्जातिरागतिरित्यनर्थान्तरं व्याधेः

samprāptirjātirāgatirityanarthāntaraṁ vyādhēḥ

सा सङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषैर्भिद्यते।12। सङ्ख्या तावद्यथा- अष्टौ ज्वराः पञ्च गुल्माः सप्त कुष्ठान्येवमादिः।12। प्राधान्यं पुनर्दोषाणां तरतमाभ्यामुपलभ्यते। तत्र द्वयोस्तरः त्रिषु तम इति।12। विधिर्नाम- द्विविधा व्याधयो निजागन्तुभेदेन त्रिविधास्त्रिदोषभेदेन चतुर्विधाः साध्यासाध्यम्र̥दुदारुणभेदेन।12। समवेतानां पुनर्दोषाणामंशांशबलविकल्पो विकल्पोऽस्मिन्नर्थे।12। बलकालविशेषः पुनर्व्याधीनाम्र̥त्वहोरात्राहारकालविधिविनियतो भवति

sā saṅkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśēṣairbhidyatē|12| saṅkhyā tāvadyathā- aṣṭau jvarāḥ pañca gulmāḥ sapta kuṣṭhānyēvamādiḥ|12| prādhānyaṁ punardōṣāṇāṁ taratamābhyāmupalabhyatē| tatra dvayōstaraḥ triṣu tama iti|12| vidhirnāma- dvividhā vyādhayō nijāgantubhēdēna trividhāstridōṣabhēdēna caturvidhāḥ sādhyāsādhyamr̥dudāruṇabhēdēna|12| samavētānāṁ punardōṣāṇāmaṁśāṁśabalavikalpō vikalpō'sminnarthē|12| balakālaviśēṣaḥ punarvyādhīnāmr̥tvahōrātrāhārakālavidhiviniyatō bhavati

तस्माद्व्याधीन भिषगनुपहतसत्त्वबुद्धिर्हेत्वादिभिर्भावैर्यथावदनुबुद्ध्येत

tasmādvyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhirhētvādibhirbhāvairyathāvadanubuddhyēta

इत्यर्थसङ्ग्रहो निदानस्थानस्योद्दिष्टो भवति। तं विस्तरेणोपदिशन्तो भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यास्यामः

ityarthasaṅgrahō nidānasthānasyōddiṣṭō bhavati| taṁ vistarēṇōpadiśantō bhūyastaramatō'nuvyākhyāsyāmaḥ

तत्र प्रथमत एव तावदाद्यामँल्लोभाभिद्रोहकोपप्रभवानष्टौ व्याधीन्निदानपूर्वेण क्रमेण व्याख्यास्यामः तथा सूत्रसङ्ग्रहमात्रं चिकित्सायाः। चिकित्सितेषु चोत्तरकालं यथोपचितविकाराननुव्याख्यास्यामः

tatra prathamata ēva tāvadādyāmँllōbhābhidrōhakōpaprabhavānaṣṭau vyādhīnnidānapūrvēṇa kramēṇa vyākhyāsyāmaḥ tathā sūtrasaṅgrahamātraṁ cikitsāyāḥ| cikitsitēṣu cōttarakālaṁ yathōpacitavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ

इह खलु ज्वर एवादौ विकाराणामुपदिश्यते तत्प्रथमत्वाच्छारीराणाम

iha khalu jvara ēvādau vikārāṇāmupadiśyatē tatprathamatvācchārīrāṇām

अथ खल्वष्टाभ्यः कारणेभ्यो ज्वरः सञ्जायते मनुष्याणां तद्यथा- वातात पित्तात कफात वातपित्ताभ्यां वातकफाभ्यां पित्तकफाभ्यां वातपित्तकफेभ्यः आगन्तोरष्टमात कारणात

atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇēbhyō jvaraḥ sañjāyatē manuṣyāṇāṁ tadyathā- vātāt pittāt kaphāt vātapittābhyāṁ vātakaphābhyāṁ pittakaphābhyāṁ vātapittakaphēbhyaḥ āgantōraṣṭamāt kāraṇāt

तस्य निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषाननुव्याख्यास्यामः

tasya nidānapūrvarūpaliṅgōpaśayaviśēṣānanuvyākhyāsyāmaḥ

रूक्षलघुशीतवमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनातियोगव्यायामवेगसन्धारणानशनाभिघात- व्यवायोद्वेगशोकशोणितातिषेकजागरणविषमशरीरन्यासेभ्योऽतिसेवितेभ्यो वायुः प्रकोपमापद्यते

rūkṣalaghuśītavamanavirēcanāsthāpanaśirōvirēcanātiyōgavyāyāmavēgasandhāraṇānaśanābhighāta- vyavāyōdvēgaśōkaśōṇitātiṣēkajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsēbhyō'tisēvitēbhyō vāyuḥ prakōpamāpadyatē

स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयमूष्मणा सह मिश्रीभूयाद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य केवलं शरीरमनुप्रपद्यते तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति

sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā saha miśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānamanvavētya rasasvēdavahāni srōtāṁsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṁ bahirnirasya kēvalaṁ śarīramanuprapadyatē tadā jvaramabhinirvartayati

तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा- विषमारम्भविसर्गित्वम ऊष्मणो वैषम्यं तीव्रतनुभावानवस्थानानि ज्वरस्य जरणान्ते दिवसान्ते निशान्ते घर्मान्ते वा ज्वरस्याभ्यागमनमभिव्र̥द्धिर्वा विशेषेण परुषारुणवर्णत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचामत्यर्थं क्ल्र̥प्तीभावश्च अनेकविधोपमाश्चलाचलाश्च वेदनास्तेषां तेषामङ्गावयवानां तद्यथा- पादयोः सुप्तता पिण्डिकयोरुद्वेष्टनं जानुनोः केवलानां च सन्धीनां विश्लेषणम ऊर्वोः सादः कटीपार्श्वप्र̥ष्ठस्कन्धबाह्वंसोरसां च भग्नरुग्णम्र̥दितमथितचटितावपाटितावनुन्नत्वमिव हन्वोश्चाप्रसिद्धिः स्वनश्च कर्णयोः शङ्खयोर्निस्तोदः कषायास्यता आस्यवैरस्यं वा मुखतालुकण्ठशोषः पिपासा ह्र̥दयग्रहः शुष्कच्छर्दिः शुष्ककासः क्षवथूद्गारविनिग्रहः अन्नरसखेदः प्रसेकारोचकाविपाकाः विषादज्र̥म्भाविनामवेपथुश्रमभ्रमप्रलापप्रजागररोमहर्षदन्तहर्षाः उष्णाभिप्रायता निदानोक्तानामनुपशयो विपरीतोपशयश्चेति वातज्वरस्य लिङ्गानि भवन्ति

tasyēmāni liṅgāni bhavanti tadyathā- viṣamārambhavisargitvam ūṣmaṇō vaiṣamyaṁ tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya jaraṇāntē divasāntē niśāntē gharmāntē vā jvarasyābhyāgamanamabhivr̥ddhirvā viśēṣēṇa paruṣāruṇavarṇatvaṁ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacāmatyarthaṁ klr̥ptībhāvaśca anēkavidhōpamāścalācalāśca vēdanāstēṣāṁ tēṣāmaṅgāvayavānāṁ tadyathā- pādayōḥ suptatā piṇḍikayōrudvēṣṭanaṁ jānunōḥ kēvalānāṁ ca sandhīnāṁ viślēṣaṇam ūrvōḥ sādaḥ kaṭīpārśvapr̥ṣṭhaskandhabāhvaṁsōrasāṁ ca bhagnarugṇamr̥ditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvamiva hanvōścāprasiddhiḥ svanaśca karṇayōḥ śaṅkhayōrnistōdaḥ kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṁ vā mukhatālukaṇṭhaśōṣaḥ pipāsā hr̥dayagrahaḥ śuṣkacchardiḥ śuṣkakāsaḥ kṣavathūdgāravinigrahaḥ annarasakhēdaḥ prasēkārōcakāvipākāḥ viṣādajr̥mbhāvināmavēpathuśramabhramapralāpaprajāgararōmaharṣadantaharṣāḥ uṣṇābhiprāyatā nidānōktānāmanupaśayō viparītōpaśayaścēti vātajvarasya liṅgāni bhavanti

उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनेभ्योऽतिसेवितेभ्यस्तथा तीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रमक्रोधविषमाहारेभ्यश्च पित्तं प्रकोपमापद्यते

uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhōjanēbhyō'tisēvitēbhyastathā tīkṣṇātapāgnisantāpaśramakrōdhaviṣamāhārēbhyaśca pittaṁ prakōpamāpadyatē

तद्यदा प्रकुपितमामाशयादूष्माणमुपस्र̥ज्याद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधाय द्रवत्वादग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयत केवलं शरीरमनुप्रपद्यते तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति

tadyadā prakupitamāmāśayādūṣmāṇamupasr̥jyādyamāhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānamanvavētya rasasvēdavahāni srōtāṁsi pidhāya dravatvādagnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṁ bahirnirasya prapīḍayat kēvalaṁ śarīramanuprapadyatē tadā jvaramabhinirvartayati

तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा- युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनमभिव्र̥द्धिर्वा भुक्तस्य विदाहकाले मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे शरदि वा विशेषेण कटुकास्यता घ्राणमुखकण्ठौष्ठतालुपाकः त्र̥ष्णा मदो भ्रमो मूर्च्छा पित्तच्छर्दनम अतीसारः अन्नद्वेषः सदनं खेदः प्रलापः रक्तकोठाभिनिर्व्र̥त्तिः शरीरे हरितहारिद्रत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम अत्यर्थमूष्मणस्तीव्रभावः अतिमात्रं दाहः शीताभिप्रायता निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्चेति पित्तज्वरलिङ्गानि भवन्ति

tasyēmāni liṅgāni bhavanti tadyathā- yugapadēva kēvalē śarīrē jvarasyābhyāgamanamabhivr̥ddhirvā bhuktasya vidāhakālē madhyandinē'rdharātrē śaradi vā viśēṣēṇa kaṭukāsyatā ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ tr̥ṣṇā madō bhramō mūrcchā pittacchardanam atīsāraḥ annadvēṣaḥ sadanaṁ khēdaḥ pralāpaḥ raktakōṭhābhinirvr̥ttiḥ śarīrē haritahāridratvaṁ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyarthamūṣmaṇastīvrabhāvaḥ atimātraṁ dāhaḥ śītābhiprāyatā nidānōktānupaśayō viparītōpaśayaścēti pittajvaraliṅgāni bhavanti

स्निग्धगुरुमधुरपिच्छिलशीताम्ललवणदिवास्वप्नहर्षाव्यायामेभ्योऽतिसेवितेभ्यः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते

snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmēbhyō'tisēvitēbhyaḥ ślēṣmā prakōpamāpadyatē

स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयमूष्मणा सहमिश्रीभूयाद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयन केवलं शरीरमनुप्रपद्यते तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति

sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā sahamiśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānamanvavētya rasasvēdavahāni srōtāṁsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṁ bahirnirasya prapīḍayan kēvalaṁ śarīramanuprapadyatē tadā jvaramabhinirvartayati

तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा- युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनमभिव्र̥द्धिर्वा भुक्तमात्रे पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे वसन्तकाले वा विशेषेण गुरुगात्रत्वम अनन्नाभिलाषः श्लेष्मप्रसेकः मुखमाधुर्यं ह्र̥ल्लासः ह्र̥दयोपलेपः स्तिमितत्वं छर्दिः म्र̥द्वग्निता निद्राधिक्यं स्तम्भः तन्द्रा कासः श्वासः प्रतिश्यायः शैत्यं श्वैत्यं च नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम अत्यर्थं च शीतपिडका भ्र̥शमङ्गेभ्य उत्तिष्ठन्ति उष्णाभिप्रायता निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्च इति श्लेष्मज्वरलिङ्गानि भवन्ति

tasyēmāni liṅgāni bhavanti tadyathā- yugapadēva kēvalē śarīrē jvarasyābhyāgamanamabhivr̥ddhirvā bhuktamātrē pūrvāhṇē pūrvarātrē vasantakālē vā viśēṣēṇa gurugātratvam anannābhilāṣaḥ ślēṣmaprasēkaḥ mukhamādhuryaṁ hr̥llāsaḥ hr̥dayōpalēpaḥ stimitatvaṁ chardiḥ mr̥dvagnitā nidrādhikyaṁ stambhaḥ tandrā kāsaḥ śvāsaḥ pratiśyāyaḥ śaityaṁ śvaityaṁ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyarthaṁ ca śītapiḍakā bhr̥śamaṅgēbhya uttiṣṭhanti uṣṇābhiprāyatā nidānōktānupaśayō viparītōpaśayaśca iti ślēṣmajvaraliṅgāni bhavanti

विषमाशनादनशनादन्नपरिवर्ताद्र̥तुव्यापत्तेरसात्म्यगन्धोपघ्राणाद्विषोपहतस्य चोदकस्योपयोगाद्गरेभ्यो गिरीणां चोपश्लेषात स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगात मिथ्यासंसर्जनाद्वा स्त्रीणां च विषमप्रजननात प्रजातानां च मिथ्योपचाराद यथोक्तानां च हेतूनां मिश्रीभावाद्यथानिदानं द्वन्द्वानामन्यतमः सर्वे वा त्रयो दोषा युगपत प्रकोपमापद्यन्ते ते प्रकुपितास्तयैवानुपूर्व्या ज्वरमभिनिर्वर्तयन्ति

viṣamāśanādanaśanādannaparivartādr̥tuvyāpattērasātmyagandhōpaghrāṇādviṣōpahatasya cōdakasyōpayōgādgarēbhyō girīṇāṁ cōpaślēṣāt snēhasvēdavamanavirēcanāsthāpanānuvāsanaśirōvirēcanānāmayathāvatprayōgāt mithyāsaṁsarjanādvā strīṇāṁ ca viṣamaprajananāt prajātānāṁ ca mithyōpacārād yathōktānāṁ ca hētūnāṁ miśrībhāvādyathānidānaṁ dvandvānāmanyatamaḥ sarvē vā trayō dōṣā yugapat prakōpamāpadyantē tē prakupitāstayaivānupūrvyā jvaramabhinirvartayanti

तत्र तथोक्तानां ज्वरलिङ्गानां मिश्रीभावविशेषदर्शनाद्द्वान्द्विकमन्यतमं ज्वरं सान्निपातिकं वा विद्यात

tatra tathōktānāṁ jvaraliṅgānāṁ miśrībhāvaviśēṣadarśanāddvāndvikamanyatamaṁ jvaraṁ sānnipātikaṁ vā vidyāt

अभिघाताभिषङ्गाभिचाराभिशापेभ्य आगन्तुर्हि व्यथापूर्वोऽष्टमो ज्वरो भवति। स किञ्चित्कालमागन्तुः केवलो भूत्वा पश्चाद्दोषैरनुबध्यते। तत्राभिघातजो वायुना दुष्टशोणिताधिष्ठानेन अभिषङ्गजः पुनर्वातपित्ताभ्याम अभिचाराभिशापजौ तु सन्निपातेनानुबध्येते

abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpēbhya āganturhi vyathāpūrvō'ṣṭamō jvarō bhavati| sa kiñcitkālamāgantuḥ kēvalō bhūtvā paścāddōṣairanubadhyatē| tatrābhighātajō vāyunā duṣṭaśōṇitādhiṣṭhānēna abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām abhicārābhiśāpajau tu sannipātēnānubadhyētē

स सप्तविधाज्ज्वराद्विशिष्टलिङ्गोपक्रमसमुत्थानत्वाद्विशिष्टो वेदितव्यः कर्मणा साधारणेन चोपचर्यते । इत्यष्टविधा ज्वरप्रक्र̥तिरुक्ता

sa saptavidhājjvarādviśiṣṭaliṅgōpakramasamutthānatvādviśiṣṭō vēditavyaḥ karmaṇā sādhāraṇēna cōpacaryatē | ityaṣṭavidhā jvaraprakr̥tiruktā

ज्वरस्त्वेक एव सन्तापलक्षणः। तमेवाभिप्रायविशेषाद्द्विविधमाचक्षते निजागन्तुविशेषाच्च। तत्र निजं द्विविधं त्रिविधं चतुर्विधं सप्तविधं चाहुर्भिषजो वातादिविकल्पात

jvarastvēka ēva santāpalakṣaṇaḥ| tamēvābhiprāyaviśēṣāddvividhamācakṣatē nijāgantuviśēṣācca| tatra nijaṁ dvividhaṁ trividhaṁ caturvidhaṁ saptavidhaṁ cāhurbhiṣajō vātādivikalpāt

तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथा- मुखवैरस्यं गुरुगात्रत्वम अनन्नाभिलाषः चक्षुषोराकुलत्वम अश्र्वागमनं निद्राधिक्यम अरतिः ज्र̥म्भा विनामः वेपथुः श्रमभ्रमप्रलापजागरणरोमहर्षदन्तहर्षाः शब्दशीतवातातपसहत्वासहत्वम अरोचकाविपाकौ दौर्बल्यम अङ्गमर्दः सदनम अल्पप्राणता दीर्घसूत्रता आलस्यम उचितस्य कर्मणो हानिः प्रतीपता स्वकार्येषु गुरूणां वाक्येष्वभ्यसूया बालेभ्यः प्रद्वेषः स्वधर्मेष्वचिन्ता माल्यानुलेपनभोजनपरिक्लेशनं मधुरेभ्यश्च भक्षेभ्यः प्रद्वेषः अम्ललवणकटुकप्रियता च इति ज्वरस्य पूर्वरूपाणि भवन्ति प्राक्सन्तापात अपि चैनं सन्तापार्तमनुबध्नन्ति

tasyēmāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā- mukhavairasyaṁ gurugātratvam anannābhilāṣaḥ cakṣuṣōrākulatvam aśrvāgamanaṁ nidrādhikyam aratiḥ jr̥mbhā vināmaḥ vēpathuḥ śramabhramapralāpajāgaraṇarōmaharṣadantaharṣāḥ śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam arōcakāvipākau daurbalyam aṅgamardaḥ sadanam alpaprāṇatā dīrghasūtratā ālasyam ucitasya karmaṇō hāniḥ pratīpatā svakāryēṣu gurūṇāṁ vākyēṣvabhyasūyā bālēbhyaḥ pradvēṣaḥ svadharmēṣvacintā mālyānulēpanabhōjanapariklēśanaṁ madhurēbhyaśca bhakṣēbhyaḥ pradvēṣaḥ amlalavaṇakaṭukapriyatā ca iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāt api cainaṁ santāpārtamanubadhnanti

इत्येतान्येकैकशो ज्वरलिङ्गानि व्याख्यातानि भवन्ति विस्तरसमासाभ्याम

ityētānyēkaikaśō jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām

ज्वरस्तु खलु महेश्वरकोपप्रभवः सर्वप्राणभ्र̥तां प्राणहरो देहेन्द्रियमनस्तापकरः प्रज्ञाबलवर्णहर्षोत्साहह्रासकरः श्रमक्लममोहाहारोपरोधसञ्जननः ज्वरयति शरीराणीति ज्वरः नान्ये व्याधयस्तथा दारुणा बहूपद्रवा दुश्चिकित्स्याश्च यथाऽयम। स सर्वरोगाधिपतिः नानातिर्यग्योनिषु च बहुविधैः शब्दैरभिधीयते। सर्वे प्राणभ्र̥तः सज्वरा एव जायन्ते सज्वरा एव म्रियन्ते च स महामोहः तेनाभिभूताः प्राग्दैहिकं देहिनः कर्म किञ्चिदपि न स्मरन्ति सर्वप्राणभ्र̥तां च ज्वर एवान्ते प्राणानादत्ते

jvarastu khalu mahēśvarakōpaprabhavaḥ sarvaprāṇabhr̥tāṁ prāṇaharō dēhēndriyamanastāpakaraḥ prajñābalavarṇaharṣōtsāhahrāsakaraḥ śramaklamamōhāhārōparōdhasañjananaḥ jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ nānyē vyādhayastathā dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathā'yam| sa sarvarōgādhipatiḥ nānātiryagyōniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyatē| sarvē prāṇabhr̥taḥ sajvarā ēva jāyantē sajvarā ēva mriyantē ca sa mahāmōhaḥ tēnābhibhūtāḥ prāgdaihikaṁ dēhinaḥ karma kiñcidapi na smaranti sarvaprāṇabhr̥tāṁ ca jvara ēvāntē prāṇānādattē

तत्र पूर्वरूपदर्शने ज्वरादौ वा हितं लघ्वशनमपतर्पणं वा ज्वरस्यामाशयसमुत्थत्वात ततः कषायपानाभ्यङ्गस्नेहस्वेदप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन- नस्तःकर्मधूपधूमपानाञ्जनक्षीरभोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या प्रयोज्यम

tatra pūrvarūpadarśanē jvarādau vā hitaṁ laghvaśanamapatarpaṇaṁ vā jvarasyāmāśayasamutthatvāt tataḥ kaṣāyapānābhyaṅgasnēhasvēdapradēhapariṣēkānulēpanavamanavirēcanāsthāpanānuvāsanōpaśamana- nastaḥkarmadhūpadhūmapānāñjanakṣīrabhōjanavidhānaṁ ca yathāsvaṁ yuktyā prayōjyam

जीर्णज्वरेषु तु सर्वेष्वेव सर्पिषः पानं प्रशस्यते यथास्वौषधसिद्धस्य सर्पिर्हि स्नेहाद्वातं शमयति संस्कारात कफं शैत्यात पित्तमूष्माणं च तस्माज्जीर्णज्वरेषु सर्वेष्वेव सर्पिर्हितमुदकमिवाग्निप्लुष्टेषु द्रव्येष्विति

jīrṇajvarēṣu tu sarvēṣvēva sarpiṣaḥ pānaṁ praśasyatē yathāsvauṣadhasiddhasya sarpirhi snēhādvātaṁ śamayati saṁskārāt kaphaṁ śaityāt pittamūṣmāṇaṁ ca tasmājjīrṇajvarēṣu sarvēṣvēva sarpirhitamudakamivāgnipluṣṭēṣu dravyēṣviti

भवन्ति चात्र- यथा प्रज्वलितं वेश्म परिषिञ्चन्ति वारिणा। नराः शान्तिमभिप्रेत्य तथा जीर्णज्वरे घ्र̥तम

bhavanti cātra- yathā prajvalitaṁ vēśma pariṣiñcanti vāriṇā| narāḥ śāntimabhiprētya tathā jīrṇajvarē ghr̥tam

स्नेहाद्वातं शमयति शैत्यात पित्तं नियच्छति। घ्र̥तं तुल्यगुणं दोषं संस्कारात्तु जयेत कफम

snēhādvātaṁ śamayati śaityāt pittaṁ niyacchati| ghr̥taṁ tulyaguṇaṁ dōṣaṁ saṁskārāttu jayēt kapham

नान्यः स्नेहस्तथा कश्चित संस्कारमनुवर्तते। यथा सर्पिरतः सर्पिः सर्वस्नेहोत्तमं मतम

nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnēhōttamaṁ matam

गद्योक्तो यः पुनः श्लोकैरर्थः समनुगीयते। तद्व्यक्तिव्यवसायार्थं द्विरुक्तं तन्न गर्ह्यते

gadyōktō yaḥ punaḥ ślōkairarthaḥ samanugīyatē| tadvyaktivyavasāyārthaṁ dviruktaṁ tanna garhyatē

तत्र श्लोकाः- त्रिविधं नामपर्यायैर्हेतुं पञ्चविधं गदम। गदलक्षणपर्यायान व्याधेः पञ्चविधं ग्रहम

tatra ślōkāḥ- trividhaṁ nāmaparyāyairhētuṁ pañcavidhaṁ gadam| gadalakṣaṇaparyāyān vyādhēḥ pañcavidhaṁ graham

ज्वरमष्टविधं तस्य प्रक्र̥ष्टासन्नकारणम। पूर्वरूपं च रूपं च भेषजं सङ्ग्रहेण च

jvaramaṣṭavidhaṁ tasya prakr̥ṣṭāsannakāraṇam| pūrvarūpaṁ ca rūpaṁ ca bhēṣajaṁ saṅgrahēṇa ca

व्याजहार ज्वरस्याग्रे निदाने विगतज्वरः। भगवानग्निवेशाय प्रणताय पुनर्वसुः

vyājahāra jvarasyāgrē nidānē vigatajvaraḥ| bhagavānagnivēśāya praṇatāya punarvasuḥ

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē nidānasthānē jvaranidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ