अथातो मदनकल्पं व्याख्यास्यामः

athātō madanakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

अथ खलु वमनविरेचनार्थं वमनविरेचनद्रव्याणां सुखोपभोगतमैः सहान्यैर्द्रव्यैर्विविधैः कल्पनार्थं भेदार्थं विभागार्थं चेत्यर्थः तद्योगानां च क्रियाविधेः सुखोपायस्य सम्यगुपकल्पनार्थं कल्पस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश

atha khalu vamanavirēcanārthaṁ vamanavirēcanadravyāṇāṁ sukhōpabhōgatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ kalpanārthaṁ bhēdārthaṁ vibhāgārthaṁ cētyarthaḥ tadyōgānāṁ ca kriyāvidhēḥ sukhōpāyasya samyagupakalpanārthaṁ kalpasthānamupadēkṣyāmō'gnivēśa

तत्र दोषहरणमूर्ध्वभागं वमनसञ्ज्ञकम अधोभागं विरेचनसञ्ज्ञकम उभयं वा शरीरमलविरेचनाद्विरेचनसञ्ज्ञां लभते

tatra dōṣaharaṇamūrdhvabhāgaṁ vamanasañjñakam adhōbhāgaṁ virēcanasañjñakam ubhayaṁ vā śarīramalavirēcanādvirēcanasañjñāṁ labhatē

तत्रोष्ण-तीक्ष्ण-सूक्ष्म-व्यवायि-विकाशीन्यौषधानि स्ववीर्येण ह्र̥दयमुपेत्य धमनीरनुस्र̥त्य स्थूलाणुस्रोतोभ्यः केवलं शरीरगतं दोषसङ्घातमाग्नेयत्वाद विष्यन्दयन्ति तैक्ष्ण्याद विच्छिन्दन्ति स विच्छिन्नः परिप्लवन स्नेहभाविते काये स्नेहाक्तभाजनस्थमिव क्षौद्रमसज्जन्नणुप्रवणभावादामाशयमागम्योदानप्रणुन्नोऽग्निवाय्वात्मकत्वादूर्ध्वभागप्रभावादौषधस्योर्ध्वमुत्क्षिप्यते सलिलप्र̥थिव्यात्मकत्वादधोभागप्रभावाच्चौषधस्याधः प्रवर्तते उभयतश्चोभयगुणत्वात। इति लक्षणोद्देशः

tatrōṣṇa-tīkṣṇa-sūkṣma-vyavāyi-vikāśīnyauṣadhāni svavīryēṇa hr̥dayamupētya dhamanīranusr̥tya sthūlāṇusrōtōbhyaḥ kēvalaṁ śarīragataṁ dōṣasaṅghātamāgnēyatvād viṣyandayanti taikṣṇyād vicchindanti sa vicchinnaḥ pariplavan snēhabhāvitē kāyē snēhāktabhājanasthamiva kṣaudramasajjannaṇupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyōdānapraṇunnō'gnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgaprabhāvādauṣadhasyōrdhvamutkṣipyatē salilapr̥thivyātmakatvādadhōbhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartatē ubhayataścōbhayaguṇatvāt| iti lakṣaṇōddēśaḥ

तत्र फल-जीमूतकेक्ष्वाकु-धामार्गव-कुटज-क्र̥तवेधनानां श्यामा-त्रिव्र̥च्चतुरङ्गुल-तिल्वक-महाव्र̥क्ष-सप्तला-शङ्खिनी-दन्ती-द्रवन्तीनां च नानाविधदेशकालसम्भवास्वाद-रस-वीर्य-विपाक-प्रभावग्रहणाद देह-दोष-प्रक्र̥ति-वयो-बलाग्नि-भक्ति-सात्म्य-रोगावस्थादीनां नानाप्रभाववत्त्वाच्च विचित्रगन्ध-वर्ण-रस-स्पर्शानामुपयोगसुखार्थमसङ्ख्येयसंयोगानामपि च सतां द्रव्याणां विकल्पमार्गोपदर्शनार्थं षड्विरेचनयोगशतानि व्याख्यास्यामः

tatra phala-jīmūtakēkṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kr̥tavēdhanānāṁ śyāmā-trivr̥ccaturaṅgula-tilvaka-mahāvr̥kṣa-saptalā-śaṅkhinī-dantī-dravantīnāṁ ca nānāvidhadēśakālasambhavāsvāda-rasa-vīrya-vipāka-prabhāvagrahaṇād dēha-dōṣa-prakr̥ti-vayō-balāgni-bhakti-sātmya-rōgāvasthādīnāṁ nānāprabhāvavattvācca vicitragandha-varṇa-rasa-sparśānāmupayōgasukhārthamasaṅkhyēyasaṁyōgānāmapi ca satāṁ dravyāṇāṁ vikalpamārgōpadarśanārthaṁ ṣaḍvirēcanayōgaśatāni vyākhyāsyāmaḥ

तानि तु द्रव्याणि देश-काल-गुण-भाजन-सम्पद्वीर्यबलाधानात क्रियासमर्थतमानि भवन्ति

tāni tu dravyāṇi dēśa-kāla-guṇa-bhājana-sampadvīryabalādhānāt kriyāsamarthatamāni bhavanti

त्रिविधः खलु देशः- जाङ्गलः आनूपः साधारणश्चेति। तत्र जाङ्गलः पर्याकाशभूयिष्ठः तरुभिरपि च कदर-खदिरासनाश्वकर्ण-धव-तिनिश-शल्लकी-साल-सोमवल्क-बदरी-तिन्दुकाश्वत्थ-वटामलकीवनगहनः अनेकशमी-ककुभ-शिंशपाप्रायः स्थिरशुष्कपवनबलविधूयमानप्रन्र̥त्यत्तरुणविटपः प्रततम्र̥गत्र̥ष्णिकोपगूढतनुखरपरुषसिकताशर्कराबहुलः लावतित्तिरिचकोरानुचरितभूमिभागः वातपित्तबहुलः स्थिरकठिनमनुष्यप्रायो ज्ञेयः अथानूपो हिन्तालतमालनारिकेलकदलीवनगहनः सरित्समुद्रपर्यन्तप्रायः शिशिरपवनबहुलः वञ्जुलवानीरोपशोभिततीराभिः सरिद्भिरुपगतभूमिभागः क्षितिधरनिकुञ्जोपशोभितः मन्दपवनानुवीजितक्षितिरुहगहनः अनेकवनराजीपुष्पितवनगहनभूमिभागः स्निग्धतरुप्रतानोपगूढः हंस-चक्रवाक-बलाका-नन्दीमुख-पुण्डरीक-कादम्ब-मद्गु -भ्र̥ङ्गराज-शतपत्र-मत्तकोकिलानुनादिततरुविटपः सुकुमारपुरुषः पवनकफप्रायो ज्ञेयः अनयोरेव द्वयोर्देशयोर्वीरुद्वनस्पतिवानस्पत्यशकुनिम्र̥गगणयुतः स्थिरसुकुमारबलवर्णसंहननोपपन्नसाधारणगुणयुक्तपुरुषः साधारणो ज्ञेयः

trividhaḥ khalu dēśaḥ- jāṅgalaḥ ānūpaḥ sādhāraṇaścēti| tatra jāṅgalaḥ paryākāśabhūyiṣṭhaḥ tarubhirapi ca kadara-khadirāsanāśvakarṇa-dhava-tiniśa-śallakī-sāla-sōmavalka-badarī-tindukāśvattha-vaṭāmalakīvanagahanaḥ anēkaśamī-kakubha-śiṁśapāprāyaḥ sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapranr̥tyattaruṇaviṭapaḥ pratatamr̥gatr̥ṣṇikōpagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ lāvatittiricakōrānucaritabhūmibhāgaḥ vātapittabahulaḥ sthirakaṭhinamanuṣyaprāyō jñēyaḥ athānūpō hintālatamālanārikēlakadalīvanagahanaḥ saritsamudraparyantaprāyaḥ śiśirapavanabahulaḥ vañjulavānīrōpaśōbhitatīrābhiḥ saridbhirupagatabhūmibhāgaḥ kṣitidharanikuñjōpaśōbhitaḥ mandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ anēkavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ snigdhatarupratānōpagūḍhaḥ haṁsa-cakravāka-balākā-nandīmukha-puṇḍarīka-kādamba-madgu -bhr̥ṅgarāja-śatapatra-mattakōkilānunāditataruviṭapaḥ sukumārapuruṣaḥ pavanakaphaprāyō jñēyaḥ anayōrēva dvayōrdēśayōrvīrudvanaspativānaspatyaśakunimr̥gagaṇayutaḥ sthirasukumārabalavarṇasaṁhananōpapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇō jñēyaḥ

तत्र देशे साधारणे जाङ्गले वा यथाकालं शिशिरातपपवनसलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशान-चैत्य-देवयजनागार-सभा-श्वभ्राराम-वल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धक्र̥ष्णमधुरम्र̥त्तिके सुवर्णवर्णमधुरम्र̥त्तिके वा म्र̥दावफालक्र̥ष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैरौषधानि जातानि प्रशस्यन्ते

tatra dēśē sādhāraṇē jāṅgalē vā yathākālaṁ śiśirātapapavanasalilasēvitē samē śucau pradakṣiṇōdakē śmaśāna-caitya-dēvayajanāgāra-sabhā-śvabhrārāma-valmīkōṣaravirahitē kuśarōhiṣāstīrṇē snigdhakr̥ṣṇamadhuramr̥ttikē suvarṇavarṇamadhuramr̥ttikē vā mr̥dāvaphālakr̥ṣṭē'nupahatē'nyairbalavattarairdrumairauṣadhāni jātāni praśasyantē

तत्र यानि कालजातान्युपागतसम्पूर्णप्रमाण-रसवीर्य-गन्धानि कालातपाग्निसलिलपवनजन्तुभिरनुपहतगन्ध-वर्ण-रस-स्पर्श-प्रभावाणि प्रत्यग्राण्युदीच्यां दिशि स्थितानि तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्राह्यं ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानां शरदि त्वक्कन्दक्षीराणि हेमन्ते साराणि यथर्तु पुष्पफलमिति मङ्गलाचारः कल्याणव्र̥त्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य देवता अश्विनौ गोब्राह्मणांश्च क्र̥तोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा ग्र̥ह्णीयात

tatra yāni kālajātānyupāgatasampūrṇapramāṇa-rasavīrya-gandhāni kālātapāgnisalilapavanajantubhiranupahatagandha-varṇa-rasa-sparśa-prabhāvāṇi pratyagrāṇyudīcyāṁ diśi sthitāni tēṣāṁ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṁ varṣāvasantayōrgrāhyaṁ grīṣmē mūlāni śiśirē vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṁ śaradi tvakkandakṣīrāṇi hēmantē sārāṇi yathartu puṣpaphalamiti maṅgalācāraḥ kalyāṇavr̥ttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya dēvatā aśvinau gōbrāhmaṇāṁśca kr̥tōpavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukhō vā gr̥hṇīyāt

ग्र̥हीत्वा चानुरूपगुणवद्भाजनस्थान्यागारेषू प्रागुदग्द्वारेषु निवातप्रवातैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्सु अग्नि-सलिलोपस्वेद-धूम-रजो-मूषक-चतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छन्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत

gr̥hītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgārēṣū prāgudagdvārēṣu nivātapravātaikadēśēṣu nityapuṣpōpahārabalikarmavatsu agni-salilōpasvēda-dhūma-rajō-mūṣaka-catuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyēṣvāsajya sthāpayēt

तानि च यथादोषं प्रयुञ्जीत सुरा-सौवीरक-तुषोदक-मैरेय-मेदक-धान्याम्ल -फलाम्ल-दध्यम्लादिभिर्वाते म्र̥द्वीकामलक -मधु-मधुक-परूषक-फाणितक्षीरादिभिः पित्ते श्लेष्मणि तु मधु-मूत्र-कषायादिभिर्भावितान्यालोडितानि च इत्युद्देशः। तं विस्तरेण द्रव्य-देह-दोष-सात्म्यादीनि प्रविभज्य व्याख्यास्यामः

tāni ca yathādōṣaṁ prayuñjīta surā-sauvīraka-tuṣōdaka-mairēya-mēdaka-dhānyāmla -phalāmla-dadhyamlādibhirvātē mr̥dvīkāmalaka -madhu-madhuka-parūṣaka-phāṇitakṣīrādibhiḥ pittē ślēṣmaṇi tu madhu-mūtra-kaṣāyādibhirbhāvitānyālōḍitāni ca ityuddēśaḥ| taṁ vistarēṇa dravya-dēha-dōṣa-sātmyādīni pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ

वमनद्रव्याणां मदनफलानि श्रेष्ठतमान्याचक्षते अनपायित्वात। तानि वसन्तग्रीष्मयोरन्तरे पुष्याश्वयुग्भ्यां म्र̥गशिरसा वा ग्र̥ह्णीयान्मैत्रे मुहूर्ते। यानि पक्वान्यकाणान्यहरितानि पाण्डून्यक्रिमीण्यपूतीन्यजन्तुजग्धान्यह्रस्वानि तानि प्रम्र̥ज्य कुशपुटे बद्ध्वा गोमयेनालिप्य यवतुबुषमाषशालिकुलत्थमुद्गपलानामन्यतमे निदध्यादष्टरात्रम। अत ऊर्ध्वं म्र̥दूभूतानि मध्विष्टगन्धान्युद्ध्र̥त्य शोषयेत। सुशुष्काणां फलपिप्पलीरुद्धरेत । तासां घ्र̥तदधिमधुपललविम्र̥दितानां पुनः शुष्काणां नवं कलशं सुप्रम्र̥ष्टवालुकमरजस्कमाकण्ठं पूरयित्वा स्ववच्छन्नं स्वनुगुप्तं शिक्येष्वासज्य सम्यक स्थापयेत

vamanadravyāṇāṁ madanaphalāni śrēṣṭhatamānyācakṣatē anapāyitvāt| tāni vasantagrīṣmayōrantarē puṣyāśvayugbhyāṁ mr̥gaśirasā vā gr̥hṇīyānmaitrē muhūrtē| yāni pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnyajantujagdhānyahrasvāni tāni pramr̥jya kuśapuṭē baddhvā gōmayēnālipya yavatubuṣamāṣaśālikulatthamudgapalānāmanyatamē nidadhyādaṣṭarātram| ata ūrdhvaṁ mr̥dūbhūtāni madhviṣṭagandhānyuddhr̥tya śōṣayēt| suśuṣkāṇāṁ phalapippalīruddharēt | tāsāṁ ghr̥tadadhimadhupalalavimr̥ditānāṁ punaḥ śuṣkāṇāṁ navaṁ kalaśaṁ supramr̥ṣṭavālukamarajaskamākaṇṭhaṁ pūrayitvā svavacchannaṁ svanuguptaṁ śikyēṣvāsajya samyak sthāpayēt

अथ च्छर्दनीयमातुरं द्व्यहं त्र्यहं वा स्नेहस्वेदोपपन्नं श्वश्छर्दयितव्यमिति ग्राम्यानूपौदकमांसरस-क्षीर-दधि-माष-तिल-शाकादिभिः समुत्क्लेशितश्लेष्माणं व्युषितं जीर्णाहारं पूर्वाह्णे क्र̥तबलिहोममङ्गलप्रायश्चित्तं निरन्नमनतिस्निग्धं यवाग्वा घ्र̥तमात्रां पीतवन्तं तासां फलपिप्पलीनामन्तर्नखमुष्टिं यावद्वा साधु मन्येत जर्जरीक्र̥त्य यष्टिमधुकषायेण कोविदार-कर्बुदार-नीप-विदुल-बिम्बी-शणपुष्पी-सदापुष्पी-प्रत्यक्पुष्पी-कषायाणामन्यतमेन वा रात्रिमुषितं विम्र̥द्य पूतं मधुसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं क्र̥त्वा पूर्णं शरावं मन्त्रेणानेनाभिमन्त्रयेत- ऽओं ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः। र̥षयः सौषधिग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते। रसायनमिवर्षीणां देवानामम्र̥तं यथा। सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु तेऽ। इत्येवमभिमन्त्र्योदङ्मुखं प्राङ्मुखं वाऽऽतुरं पाययेच्छ्लेष्मज्वरगुल्मप्रतिश्यायार्तं विशेषेण पुनः पुनरापित्तागमनात तेन साधु वमति हीनवेगं तु पिप्पल्यामलक-सर्षप-वचाकल्कलवणोष्णोदकैः पुनः पुनः प्रवर्तयेदापित्तदर्शनात। इत्येष सर्वश्छर्दनयोगविधिः

atha cchardanīyamāturaṁ dvyahaṁ tryahaṁ vā snēhasvēdōpapannaṁ śvaśchardayitavyamiti grāmyānūpaudakamāṁsarasa-kṣīra-dadhi-māṣa-tila-śākādibhiḥ samutklēśitaślēṣmāṇaṁ vyuṣitaṁ jīrṇāhāraṁ pūrvāhṇē kr̥tabalihōmamaṅgalaprāyaścittaṁ nirannamanatisnigdhaṁ yavāgvā ghr̥tamātrāṁ pītavantaṁ tāsāṁ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṁ yāvadvā sādhu manyēta jarjarīkr̥tya yaṣṭimadhukaṣāyēṇa kōvidāra-karbudāra-nīpa-vidula-bimbī-śaṇapuṣpī-sadāpuṣpī-pratyakpuṣpī-kaṣāyāṇāmanyatamēna vā rātrimuṣitaṁ vimr̥dya pūtaṁ madhusaindhavayuktaṁ sukhōṣṇaṁ kr̥tvā pūrṇaṁ śarāvaṁ mantrēṇānēnābhimantrayēt- 'ōṁ brahmadakṣāśvirudrēndrabhūcandrārkānilānalāḥ| r̥ṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu tē| rasāyanamivarṣīṇāṁ dēvānāmamr̥taṁ yathā| sudhēvōttamanāgānāṁ bhaiṣajyamidamastu tē'| ityēvamabhimantryōdaṅmukhaṁ prāṅmukhaṁ vā''turaṁ pāyayēcchlēṣmajvaragulmapratiśyāyārtaṁ viśēṣēṇa punaḥ punarāpittāgamanāt tēna sādhu vamati hīnavēgaṁ tu pippalyāmalaka-sarṣapa-vacākalkalavaṇōṣṇōdakaiḥ punaḥ punaḥ pravartayēdāpittadarśanāt| ityēṣa sarvaśchardanayōgavidhiḥ

सर्वेषु तु मधुसैन्धवं कफविलयनच्छेदार्थं वमनेषु विदध्यात। न चोष्णविरोधो मधुनश्छर्दनयोगयुक्तस्य अविपक्वप्रत्यागमनाद्दोषनिर्हरणाच्च

sarvēṣu tu madhusaindhavaṁ kaphavilayanacchēdārthaṁ vamanēṣu vidadhyāt| na cōṣṇavirōdhō madhunaśchardanayōgayuktasya avipakvapratyāgamanāddōṣanirharaṇācca

फलपिप्पलीनां द्वौ द्वौ भागौ कोविदारादिकषायेण त्रिःसप्तक्र̥त्वः स्रावयेत तेन रसेन त्र̥तीयं भागं पिष्ट्वा मात्रां हरीतकीभिर्बिभीतकैरामलैर्वा तुल्यां वर्तयेत तासामेकां द्वे वा पूर्वोक्तानां कषायाणामन्यतमस्याञ्जलिमात्रेण विम्र̥द्य बलवच्छ्लेष्मप्रसेकग्रन्थिज्वरोदरारुचिषु पाययेदिति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāṁ dvau dvau bhāgau kōvidārādikaṣāyēṇa triḥsaptakr̥tvaḥ srāvayēt tēna rasēna tr̥tīyaṁ bhāgaṁ piṣṭvā mātrāṁ harītakībhirbibhītakairāmalairvā tulyāṁ vartayēt tāsāmēkāṁ dvē vā pūrvōktānāṁ kaṣāyāṇāmanyatamasyāñjalimātrēṇa vimr̥dya balavacchlēṣmaprasēkagranthijvarōdarāruciṣu pāyayēditi samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीक्षीरं तेन वा क्षीरयवागूमधोभागे रक्तपित्ते ह्र̥द्दाहे च तज्जस्य वा दध्न उत्तरकं कफच्छर्दितमकप्रसेकेषु तस्य वा पयसः शीतस्य सन्तानिकाञ्जलिं पित्ते प्रकुपिते उरःकण्ठह्र̥दये च तनुकफोपदिग्धे इति समानं पूर्वेण

phalapippalīkṣīraṁ tēna vā kṣīrayavāgūmadhōbhāgē raktapittē hr̥ddāhē ca tajjasya vā dadhna uttarakaṁ kaphaccharditamakaprasēkēṣu tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṁ pittē prakupitē uraḥkaṇṭhahr̥dayē ca tanukaphōpadigdhē iti samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीश्र̥तक्षीरान्नवनीतमुत्पन्नं फलादिकल्ककषायसिद्धं कफाभिभूताग्निं विशुष्यद्देहं च मात्रया पाययेदिति समानं पूर्वेण

phalapippalīśr̥takṣīrānnavanītamutpannaṁ phalādikalkakaṣāyasiddhaṁ kaphābhibhūtāgniṁ viśuṣyaddēhaṁ ca mātrayā pāyayēditi samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीनां फलादिकषायेण त्रिःसप्तक्र̥त्वः सुपरिभावितेन पुष्परजःप्रकाशेन चूर्णेन सरसि सञ्जातं ब्र̥हत्सरोरुहं सायाह्नेऽवचूर्णयेत तद्रात्रिव्युषितं प्रभाते पुनरवचूर्णितमुद्ध्र̥त्य हरिद्राक्र̥सरक्षीरयवागूनामन्यतमं सैन्धवगुडफाणितयुक्तमाकण्ठं पीतवन्तमाघ्रापयेत सुकुमारमुत्क्लिष्टपित्तकफमौषधद्वेषिणमिति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāṁ phalādikaṣāyēṇa triḥsaptakr̥tvaḥ suparibhāvitēna puṣparajaḥprakāśēna cūrṇēna sarasi sañjātaṁ br̥hatsarōruhaṁ sāyāhnē'vacūrṇayēt tadrātrivyuṣitaṁ prabhātē punaravacūrṇitamuddhr̥tya haridrākr̥sarakṣīrayavāgūnāmanyatamaṁ saindhavaguḍaphāṇitayuktamākaṇṭhaṁ pītavantamāghrāpayēt sukumāramutkliṣṭapittakaphamauṣadhadvēṣiṇamiti samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीनां भल्लातकविधिपरिस्रुतं स्वरसं पक्त्वा फाणितीभूतमातन्तुलीभावाल्लेहयेत आतपशुष्कं वा चूर्णीक्र̥तं जीमूतकादिकषायेण पित्ते कफस्थानगते पाययेदिति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāṁ bhallātakavidhiparisrutaṁ svarasaṁ paktvā phāṇitībhūtamātantulībhāvāllēhayēt ātapaśuṣkaṁ vā cūrṇīkr̥taṁ jīmūtakādikaṣāyēṇa pittē kaphasthānagatē pāyayēditi samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीचूर्णानि पूर्ववत फलादीनां षण्णामन्यतमकषायस्रुतानि वर्तिक्रियाः फलादिकषायोपसर्जनाः पेया इति समानं पूर्वेण

phalapippalīcūrṇāni pūrvavat phalādīnāṁ ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyasrutāni vartikriyāḥ phalādikaṣāyōpasarjanāḥ pēyā iti samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीनामारग्वध -व्र̥क्षक-स्वादुकण्टक-पाठा-पाटला-शार्ङ्गेष्टा-मूर्वा-सप्तपर्ण-नक्तमाल-पिचुमर्द-पटोल-सुषवी-गुडूची-सोमवल्क-द्वीपिकानां पिप्पली-पिप्पलीमूल-हस्तिपिप्पली-चित्रक-श्र̥ङ्गवेराणां चान्यतमकषायेण सिद्धो लेह इति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāmāragvadha -vr̥kṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭalā-śārṅgēṣṭā-mūrvā-saptaparṇa-naktamāla-picumarda-paṭōla-suṣavī-guḍūcī-sōmavalka-dvīpikānāṁ pippalī-pippalīmūla-hastipippalī-citraka-śr̥ṅgavērāṇāṁ cānyatamakaṣāyēṇa siddhō lēha iti samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीष्वेला-हरेणुका-शतपुष्पा-कुस्तुम्बुरु-तगर-कुष्ठ-त्वक-चोरक-मरुबकागुरु-गुग्गुल्वेलवालुक-श्रीवेष्टक-परिपेलव-मांसी-शैलेयक-स्थौणेयक-सरल-पारावतपद्यशोकरोहिणीनां विंशतेरन्यतमस्य कषायेण साधितोत्कारिका उत्कारिकाकल्पेन मोदका वा मोदककल्पेन यथादोषरोगभक्ति प्रयोज्या इति समानं पूर्वेण

phalapippalīṣvēlā-harēṇukā-śatapuṣpā-kustumburu-tagara-kuṣṭha-tvak-cōraka-marubakāguru-guggulvēlavāluka-śrīvēṣṭaka-paripēlava-māṁsī-śailēyaka-sthauṇēyaka-sarala-pārāvatapadyaśōkarōhiṇīnāṁ viṁśatēranyatamasya kaṣāyēṇa sādhitōtkārikā utkārikākalpēna mōdakā vā mōdakakalpēna yathādōṣarōgabhakti prayōjyā iti samānaṁ pūrvēṇa

फलपिप्पलीस्वरसकषायपरिभावितानि तिलशालितण्डुलपिष्टानि तत्कषायोपसर्जनानि शष्कुलीकल्पेन वा शष्कुल्यः पूपकल्पेन वा पूपाः इति समानं पूर्वेण

phalapippalīsvarasakaṣāyaparibhāvitāni tilaśālitaṇḍulapiṣṭāni tatkaṣāyōpasarjanāni śaṣkulīkalpēna vā śaṣkulyaḥ pūpakalpēna vā pūpāḥ iti samānaṁ pūrvēṇa

एतेनैव च कल्पेन सुमुख-सुरस-कुठेरक-काण्डीर-कालमालक-पर्णासक-क्षवक-फणिज्झक-ग्र̥ञ्जन-कासमर्द-भ्र̥ङ्गराजानां पोटेक्षुवालिका-कालङ्कतक-दण्डैरकाणां चान्यतमस्य कषायेण कारयेत

ētēnaiva ca kalpēna sumukha-surasa-kuṭhēraka-kāṇḍīra-kālamālaka-parṇāsaka-kṣavaka-phaṇijjhaka-gr̥ñjana-kāsamarda-bhr̥ṅgarājānāṁ pōṭēkṣuvālikā-kālaṅkataka-daṇḍairakāṇāṁ cānyatamasya kaṣāyēṇa kārayēt

तथा बदरषाडव-राग-लेह-मोदकोत्कारिका-तर्पण-पानक-मांसरस-यूष-मद्यानां मदनफलान्यन्यतमेनोपस्र̥ज्य यथादोषरोगभक्ति दद्यात तैः साधु वमतीति

tathā badaraṣāḍava-rāga-lēha-mōdakōtkārikā-tarpaṇa-pānaka-māṁsarasa-yūṣa-madyānāṁ madanaphalānyanyatamēnōpasr̥jya yathādōṣarōgabhakti dadyāt taiḥ sādhu vamatīti

मदनः करहाटश्च राठः पिण्डीतकः फलम। श्वसनश्चेति पर्यायैरुच्यते तस्य कल्पना

madanaḥ karahāṭaśca rāṭhaḥ piṇḍītakaḥ phalam| śvasanaścēti paryāyairucyatē tasya kalpanā

तत्र श्लोकाः- नव योगाः कषायेषु मात्रास्वष्टौ पयोघ्र̥ते। पञ्च फाणितचूर्णे द्वौ घ्रेये वर्तिक्रियासु षट

tatra ślōkāḥ- nava yōgāḥ kaṣāyēṣu mātrāsvaṣṭau payōghr̥tē| pañca phāṇitacūrṇē dvau ghrēyē vartikriyāsu ṣaṭ

विंशतिर्विंशतिर्लेहमोदकोत्कारिकासु च। शष्कुलीपूपयोश्चोक्ता योगाः षोडश षोडश

viṁśatirviṁśatirlēhamōdakōtkārikāsu ca| śaṣkulīpūpayōścōktā yōgāḥ ṣōḍaśa ṣōḍaśa

दशान्ये षाडवाद्येषु त्रयस्त्रिंशदिदं शतम। योगानां विधिवद्दिष्टं फलकल्पे महर्षिणा

daśānyē ṣāḍavādyēṣu trayastriṁśadidaṁ śatam| yōgānāṁ vidhivaddiṣṭaṁ phalakalpē maharṣiṇā

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥तेऽप्राप्ते द्र̥ढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने मदनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē kalpasthānē madanakalpō nāma prathamō'dhyāyaḥ