अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātō varṇasvarīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्म्र̥तिश्चाक्र̥तिश्च प्रक्र̥तिश्च विक्र̥तिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंव्र̥त्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा

iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrōtraṁ ca ghrāṇaṁ ca rasanaṁ ca sparśanaṁ ca sattvaṁ ca bhaktiśca śaucaṁ ca śīlaṁ cācāraśca smr̥tiścākr̥tiśca prakr̥tiśca vikr̥tiśca balaṁ ca glāniśca mēdhā ca harṣaśca raukṣyaṁ ca snēhaśca tandrā cārambhaśca gauravaṁ ca lāghavaṁ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścōpāyaścāpāyaśca vyādhiśca vyādhipūrvarūpaṁ ca vēdanāścōpadravāśca cchāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṁ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṁ cāturakulē bhāvāvasthāntarāṇi ca bhēṣajasaṁvr̥ttiśca bhēṣajavikārayuktiścēti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānōpadēśairāyuṣaḥ pramāṇāvaśēṣaṁ jijñāsamānēna bhiṣajā

तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित पुरुषमनाश्रितानि कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि। तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रक्र̥तितो विक्र̥तितश्च

tatra tu khalvēṣāṁ parīkṣyāṇāṁ kānicit puruṣamanāśritāni kānicicca puruṣasaṁśrayāṇi| tatra yāni puruṣamanāśritāni tānyupadēśatō yuktitaśca parīkṣēta puruṣasaṁśrayāṇi punaḥ prakr̥titō vikr̥titaśca

तत्र प्रक्र̥तिर्जातिप्रसक्ता च कुलप्रसक्ता च देशानुपातिनी च कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च प्रत्यात्मनियता चेति। जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति

tatra prakr̥tirjātiprasaktā ca kulaprasaktā ca dēśānupātinī ca kālānupātinī ca vayō'nupātinī ca pratyātmaniyatā cēti| jātikuladēśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi tēṣāṁ tēṣāṁ puruṣāṇāṁ tē tē bhāvaviśēṣā bhavanti

विक्र̥तिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च लक्ष्यनिमित्ता च निमित्तानुरूपा च

vikr̥tiḥ punarlakṣaṇanimittā ca lakṣyanimittā ca nimittānurūpā ca

तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति यानि हि तस्मिंस्तस्मिन काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विक्र̥तिमुत्पादयन्ति।7। लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु।7। निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतेलिङ्गानुरूपां यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः। यां चाधिक्र̥त्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः। इत्युद्देशः। तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः

tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīrē lakṣaṇānyēva hētubhūtāni bhavanti daivāt lakṣaṇāni hi kāniciccharīrōpanibaddhāni bhavanti yāni hi tasmiṁstasmin kālē tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṁ tāṁ vikr̥timutpādayanti|7| lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyatē nimittaṁ yathōktaṁ nidānēṣu|7| nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā tāmanimittāṁ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyēcchanti bhiṣajō bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṁ prētēliṅgānurūpāṁ yāmāyuṣō'ntargatasya jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ| yāṁ cādhikr̥tya puruṣasaṁśrayāṇi mumūrṣatāṁ lakṣaṇānyupadēkṣyāmaḥ| ityuddēśaḥ| taṁ vistarēṇānuvyākhyāsyāmaḥ

तत्रादित एव वर्णाधिकारः। तद्यथा- क्र̥ष्णः श्यामः श्यामावदातः अवदातश्चेति प्रक्र̥तिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः

tatrādita ēva varṇādhikāraḥ| tadyathā- kr̥ṣṇaḥ śyāmaḥ śyāmāvadātaḥ avadātaścēti prakr̥tivarṇāḥ śarīrasya bhavanti yāṁścāparānupēkṣamāṇō vidyādanūkatō'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṁstajjñaiḥ

नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात प्राग्विक्र̥तानभूत्वोत्पन्नान । इति प्रक्र̥तिविक्र̥तिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य। तत्र प्रक्र̥तिवर्णमर्धशरीरे विक्र̥तिवर्णमर्धशरीरे द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ द्र̥ष्ट्वा यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन यद्युत्तराधरविभागेन यद्यन्तर्बहिर्विभागेन आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति

nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti yāṁścāparānupēkṣamāṇō vidyāt prāgvikr̥tānabhūtvōtpannān | iti prakr̥tivikr̥tivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya| tatra prakr̥tivarṇamardhaśarīrē vikr̥tivarṇamardhaśarīrē dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dr̥ṣṭvā yadyēvaṁ savyadakṣiṇavibhāgēna yadyēvaṁ pūrvapaścimavibhāgēna yadyuttarādharavibhāgēna yadyantarbahirvibhāgēna āturasyāriṣṭamiti vidyāt ēvamēva varṇabhēdō mukhē'pyanyatra vartamānō maraṇāya bhavati

वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः

varṇabhēdēna glāniharṣaraukṣyasnēhā vyākhyātāḥ

तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात

tathā pipluvyaṅgatilakālakapiḍakānāmanyatamasyānanē janmāturasyaivamēvāpraśastaṁ vidyāt

नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति

nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikōktānāṁ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvō hīnabalavarṇēndriyēṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati

यच्चान्यदपि किञ्चिद्वर्णवैक्र̥तमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत तदरिष्टमिति विद्यात। इति वर्णाधिकारः

yaccānyadapi kiñcidvarṇavaikr̥tamabhūtapūrvaṁ sahasōtpadyētānimittamēva hīyamānasyāturasya śaśvat tadariṣṭamiti vidyāt| iti varṇādhikāraḥ

स्वराधिकारस्तु- हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रक्र̥तिस्वरा भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः। एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात प्राग्विक्र̥तानभूत्वोत्पन्नान । इति प्रक्र̥तिविक्र̥तिस्वरा व्याख्याता भवन्ति

svarādhikārastu- haṁsakrauñcanēmidundubhikalaviṅkakākakapōtajarjarānukārāḥ prakr̥tisvarā bhavanti yāṁścāparānupēkṣamāṇō'pi vidyādanūkatō'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṁstajjñaiḥ| ēḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇāstvāturāṇāṁ svarā vaikārikā bhavanti yāṁścāparānupēkṣamāṇō'pi vidyāt prāgvikr̥tānabhūtvōtpannān | iti prakr̥tivikr̥tisvarā vyākhyātā bhavanti

तत्र प्रक्र̥तिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्व्र̥त्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम। इति स्वराधिकारः

tatra prakr̥tivaikārikāṇāṁ svarāṇāmāśvabhinirvr̥ttiḥ svarānēkatvamēkasya cānēkatvamapraśastam| iti svarādhikāraḥ

इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति

iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṁ lakṣaṇajñānārthamiti

भवन्ति चात्र- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते। अर्धे वा यदि वा क्र̥त्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः

bhavanti cātra- yasya vaikārikō varṇaḥ śarīra upapadyatē| ardhē vā yadi vā kr̥tsnē nimittaṁ na ca nāsti saḥ

नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम। मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते

nīlaṁ vā yadi vā śyāvaṁ tāmraṁ vā yadi vā'ruṇam| mukhārdhamanyathā varṇō mukhārdhē'riṣṭamucyatē

स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भ्र̥शम। ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम

snēhō mukhārdhē suvyaktō raukṣyamardhamukhē bhr̥śam| glānirardhē tathā harṣō mukhārdhē prētalakṣaṇam

तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च प्र̥थग्विधाः। आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान मुमुक्षतः

tilakāḥ piplavō vyaṅgā rājayaśca pr̥thagvidhāḥ| āturasyāśu jāyantē mukhē prāṇān mumukṣataḥ

पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः। चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत

puṣpāṇi nakhadantēṣu paṅkō vā dantasaṁśritaḥ| cūrṇakō vā'pi dantēṣu lakṣaṇaṁ maraṇasya tat

ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः। नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत क्षीणबलेऽन्तक्र̥त

ōṣṭhayōḥ pādayōḥ pāṇyōrakṣṇōrmūtrapurīṣayōḥ| nakhēṣvapi ca vaivarṇyamētat kṣīṇabalē'ntakr̥t

यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ। मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम

yasya nīlāvubhāvōṣṭhau pakvajāmbavasannibhau| mumūrṣuriti taṁ vidyānnarō dhīrō gatāyuṣam

एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः। सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः

ēkō vā yadi vā'nēkō yasya vaikārikaḥ svaraḥ| sahasōtpadyatē jantōrhīyamānasya nāsti saḥ

यच्चान्यदपि किञ्चित स्याद्वैक्र̥तं स्वरवर्णयोः। बलमांसविहीनस्य तत सर्वं मरणोदयम

yaccānyadapi kiñcit syādvaikr̥taṁ svaravarṇayōḥ| balamāṁsavihīnasya tat sarvaṁ maraṇōdayam

तत्र श्लोकः- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम। यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति

tatra ślōkaḥ- iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṁ mumūrṣatām| yastau samyagvijānāti nāyurjñānē sa muhyati

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē varṇasvarīyamindriyaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ