अथोपवेश्य चैवैनमासने परमाद्भुते। हयाननमुपागत्यागस्त्यो वाक्यं समब्रवीत।।

athopaveśya caivainamāsane paramādbhute| hayānanamupāgatyāgastyo vākyaṃ samabravīt||

भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वसिद्धान्तवित्तम। लोकाभ्युदयहेतुर्हि दर्शनं हि भवादृशाम।।

bhagavansarvadharmajña sarvasiddhāntavittam| lokābhyudayaheturhi darśanaṃ hi bhavādṛśām||

आविर्भावं महादेव्यास्तस्या रूपान्तराणि च। विहारश्चैव मुख्या ये तान्नो विस्तरतो वद।।

āvirbhāvaṃ mahādevyāstasyā rūpāntarāṇi ca| vihāraścaiva mukhyā ye tānno vistarato vada||

अनादिरखिलाधारा सदसत्कर्मरूपिणी। ध्यानैकदृश्या ध्यानाङ्गी विद्याङ्गी हृदयास्पदा।।

anādirakhilādhārā sadasatkarmarūpiṇī| dhyānaikadṛśyā dhyānāṅgī vidyāṅgī hṛdayāspadā||

आत्मैक्याद्व्यक्तिमायाति चिरानुष्ठानगौरवात।।

ātmaikyādvyaktimāyāti cirānuṣṭhānagauravāt||

आदौ प्रादुरभूच्छक्तिर्ब्रह्मणो ध्यानयोगतः। प्रकृतिर्नाम सा ख्याता देवानामिष्टसिद्धिदा।।

ādau prādurabhūcchaktirbrahmaṇo dhyānayogataḥ| prakṛtirnāma sā khyātā devānāmiṣṭasiddhidā||

द्वितीयमुदभूद्रूपं प्रवृत्ते ऽमृतमन्थने। शर्वसंमोहजनकमवाङ्मनसगोजरम।।

dvitīyamudabhūdrūpaṃ pravṛtte 'mṛtamanthane| śarvasaṃmohajanakamavāṅmanasagojaram||

यद्दर्शनादभूदीशः सर्वज्ञो ऽपि विमोहितः। विसृज्य पार्वतीं शीघ्रन्तया रुद्धो ऽतनोद्रतम।।

yaddarśanādabhūdīśaḥ sarvajño 'pi vimohitaḥ| visṛjya pārvatīṃ śīghrantayā ruddho 'tanodratam||

तस्यां वै जनयामास शास्तारमसुरार्दनम।।

tasyāṃ vai janayāmāsa śāstāramasurārdanam||

कथं वै सर्वभूतेशो वशी मन्मथ शासनः। अहो विमोहितो देव्या जनयामास चात्मजम।।

kathaṃ vai sarvabhūteśo vaśī manmatha śāsanaḥ| aho vimohito devyā janayāmāsa cātmajam||

पुरामरपुराधीशो विजयश्रीसमृद्धिमान। त्रैलोक्यं पालयामास सदेवासुरमानुषम।।

purāmarapurādhīśo vijayaśrīsamṛddhimān| trailokyaṃ pālayāmāsa sadevāsuramānuṣam||

कैलासशिखराकारं गजेन्द्रमधिरुह्य सः। चचाराखिललोकेषु पूज्यमानो ऽखिलैरपि। तं प्रमत्तं विदित्वाथ भवानीपतिख्ययः।।

kailāsaśikharākāraṃ gajendramadhiruhya saḥ| cacārākhilalokeṣu pūjyamāno 'khilairapi| taṃ pramattaṃ viditvātha bhavānīpatikhyayaḥ||

दुर्वाससमथाहूय प्रजिघाय तदन्तिकम। खण्डाजिनधरो दण्डीधूरिधूसरविग्रहः। उन्मत्तरूपधारी च ययौ विद्याधराध्वना।।

durvāsasamathāhūya prajighāya tadantikam| khaṇḍājinadharo daṇḍīdhūridhūsaravigrahaḥ| unmattarūpadhārī ca yayau vidyādharādhvanā||

एतस्मिन्नन्तरे काले काचिद्विद्याधराङ्गना। यदृच्छयागता तस्य पुरश्चारुतराकृतिः।।

etasminnantare kāle kācidvidyādharāṅganā| yadṛcchayāgatā tasya puraścārutarākṛtiḥ||

चिरकालेन तपसा तोषयित्वा परांबिकाम। तत्समर्पितमाल्यं च लब्ध्वा संतुष्टमानसा।।

cirakālena tapasā toṣayitvā parāṃbikām| tatsamarpitamālyaṃ ca labdhvā saṃtuṣṭamānasā||

तां दृष्ट्वा मृगुशावाक्षीमुवाच मुनिपुङ्गवः। कुत्र वा गम्यते भीरु कुतो लब्धमिदं त्वया।।

tāṃ dṛṣṭvā mṛguśāvākṣīmuvāca munipuṅgavaḥ| kutra vā gamyate bhīru kuto labdhamidaṃ tvayā||

प्रणम्य सा महात्मानमुवाच विनयान्विता। चिरेण तपसा ब्रह्मन्देव्या दत्तं प्रसन्नया।।

praṇamya sā mahātmānamuvāca vinayānvitā| cireṇa tapasā brahmandevyā dattaṃ prasannayā||

तछ्रुत्वा वचनं तस्याः सो ऽपृच्छन्माल्यमुत्तमम। पृष्टमात्रेण सा तुष्टा ददौ तस्मै महात्मने।।

tachrutvā vacanaṃ tasyāḥ so 'pṛcchanmālyamuttamam| pṛṣṭamātreṇa sā tuṣṭā dadau tasmai mahātmane||

कराभ्यां तत्समादाय कृतार्थो ऽस्मीति सत्वरम। दधौ स्वशिरसा भक्त्या तामुवाचातिर्षितः।।

karābhyāṃ tatsamādāya kṛtārtho 'smīti satvaram| dadhau svaśirasā bhaktyā tāmuvācātirṣitaḥ||

ब्रह्मादीनामलभ्यं यत्तल्लब्धं भाग्यतो मया। भक्तिरस्तु पदांभोजे देव्यास्तव समुज्ज्वला।।

brahmādīnāmalabhyaṃ yattallabdhaṃ bhāgyato mayā| bhaktirastu padāṃbhoje devyāstava samujjvalā||

भविष्यच्छोभनाकारे गच्छ सौम्ये यथासुखम। सा तं प्रणम्य शिरसा ययौ तुष्टा यथागतम।।

bhaviṣyacchobhanākāre gaccha saumye yathāsukham| sā taṃ praṇamya śirasā yayau tuṣṭā yathāgatam||

प्रेषयित्वा स तां भूयो ययौ विद्याधराध्वना। विद्याधरवधूहस्तात्प्रतिजग्राह वल्लकीम।।

preṣayitvā sa tāṃ bhūyo yayau vidyādharādhvanā| vidyādharavadhūhastātpratijagrāha vallakīm||

दिव्यस्रगनुलेपांश्च दिव्यान्याभरणानि च। क्वचिद्गृह्णन्क्वचिद्गा यन्क्वचिद्धसन।।

divyasraganulepāṃśca divyānyābharaṇāni ca| kvacidgṛhṇankvacidgā yankvaciddhasan||

स्वेच्छाविहारी स मुनिर्ययौ यत्र पुरन्दरः। स्वकरस्थां ततो मालां शक्राय प्रददौ मुनिः।।

svecchāvihārī sa muniryayau yatra purandaraḥ| svakarasthāṃ tato mālāṃ śakrāya pradadau muniḥ||

तां गृहीत्वा गजस्कन्धे स्थापयामास देवराट। गजस्तु तां गृहीत्वाथ प्रेषयामास भूतले।।

tāṃ gṛhītvā gajaskandhe sthāpayāmāsa devarāṭ| gajastu tāṃ gṛhītvātha preṣayāmāsa bhūtale||

तां दृष्ट्वा प्रेषितां मालां तदा क्रोधेन तापसः। उवाच न धृता माला शिरसा तु मयार्पिता।।

tāṃ dṛṣṭvā preṣitāṃ mālāṃ tadā krodhena tāpasaḥ| uvāca na dhṛtā mālā śirasā tu mayārpitā||

त्रैलोक्यैश्वर्यमत्तेन भवता ह्यवमानिता। महादेव्या धृता या तु ब्रह्माद्यैः पूज्यतेहि सा।।

trailokyaiśvaryamattena bhavatā hyavamānitā| mahādevyā dhṛtā yā tu brahmādyaiḥ pūjyatehi sā||

त्वया यच्छासितो लोकः सदेवासुरमानुषः। अशोभनो ह्यतेजस्को मम शापाद्भविष्यति।।

tvayā yacchāsito lokaḥ sadevāsuramānuṣaḥ| aśobhano hyatejasko mama śāpādbhaviṣyati||

इति शप्त्वा विनीतेन तेन संपूजितो ऽपि सः। तूष्णीमेव ययौ ब्रह्मन्भाविकार्यमनुस्मरन।।

iti śaptvā vinītena tena saṃpūjito 'pi saḥ| tūṣṇīmeva yayau brahmanbhāvikāryamanusmaran||

विजयश्रीस्ततस्तस्य दैत्यं तु बलिमन्वगात। नित्यश्रीर्नित्यपुरुषं वासुदेवमथान्वगात।।

vijayaśrīstatastasya daityaṃ tu balimanvagāt| nityaśrīrnityapuruṣaṃ vāsudevamathānvagāt||

इन्द्रो ऽपि स्वपुरं गत्वा सर्वदेवसमन्वितः। विषण्णचेता निःश्रीकश्चिन्तयामास देवराट।।

indro 'pi svapuraṃ gatvā sarvadevasamanvitaḥ| viṣaṇṇacetā niḥśrīkaścintayāmāsa devarāṭ||

अथामरपुरे दृष्ट्वा निमित्तान्यशुभानि च। बृहस्पतिं समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह।।

athāmarapure dṛṣṭvā nimittānyaśubhāni ca| bṛhaspatiṃ samāhūya vākyametaduvāca ha||

भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्रिकालज्ञानकोविद। दृश्यते ऽदृष्टपूर्वाणि निमित्तान्यशुभानि च।।

bhagavansarvadharmajña trikālajñānakovida| dṛśyate 'dṛṣṭapūrvāṇi nimittānyaśubhāni ca||

किंफलानि च तानि स्युरुपायो वाथ कीदृशः। इति तद्वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रस्य बृहस्पतिः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं शुभम।।

kiṃphalāni ca tāni syurupāyo vātha kīdṛśaḥ| iti tadvacanaṃ śrutvā devendrasya bṛhaspatiḥ| pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ śubham||

कृतस्य कर्मणो राजन्कल्पकोटिशतैरपि। प्रायश्चित्तोपभोगाभ्यां विना नाशो न जायते।।

kṛtasya karmaṇo rājankalpakoṭiśatairapi| prāyaścittopabhogābhyāṃ vinā nāśo na jāyate||

कर्म वा कीदृशं ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं च कीदृशम। तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद।।

karma vā kīdṛśaṃ brahmanprāyaścittaṃ ca kīdṛśam| tatsarvaṃ śrotumicchāmi tanme vistarato vada||

हननस्तेयहिंसाश्च पानमन्याङ्गनारतिः। कर्म पञ्चविधं प्राहुर्दुष्कृतं धरणीपतेः।।

hananasteyahiṃsāśca pānamanyāṅganāratiḥ| karma pañcavidhaṃ prāhurduṣkṛtaṃ dharaṇīpateḥ||

ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रगोतुरङ्गखरोष्ट्रकाः। चतुष्पदो ऽण्डजाब्जाश्च तिर्यचो ऽनस्थिकास्तथा।।

brahmakṣatriyaviṭśūdragoturaṅgakharoṣṭrakāḥ| catuṣpado 'ṇḍajābjāśca tiryaco 'nasthikāstathā||

अयुतं च सहस्रं च शतं दश तथा दश। दशपञ्चत्रिरेकार्धमानुपूर्व्यादिदं भवेत।।

ayutaṃ ca sahasraṃ ca śataṃ daśa tathā daśa| daśapañcatrirekārdhamānupūrvyādidaṃ bhavet||

ब्रह्मक्षत्रविशां स्त्रीणामुक्तार्थे पापमादिशेत। पितृमातृगुरुस्वामि पुत्राणां चैव निष्कृतिः।।

brahmakṣatraviśāṃ strīṇāmuktārthe pāpamādiśet| pitṛmātṛgurusvāmi putrāṇāṃ caiva niṣkṛtiḥ||

गुर्वाज्ञया कृतं पापं तदाज्ञालङ्घनेरऽथकम। दशब्राह्मणभृत्यर्थमेकं हन्याद्द्विजं नृपः।।

gurvājñayā kṛtaṃ pāpaṃ tadājñālaṅghaner'thakam| daśabrāhmaṇabhṛtyarthamekaṃ hanyāddvijaṃ nṛpaḥ||

शतब्राह्मणभृत्यर्थं ब्राह्मणो ब्राह्मणं तु वा। पञ्चब्रह्मविदामर्थे त्रैश्यमेकं तु दण्डयेत।।

śatabrāhmaṇabhṛtyarthaṃ brāhmaṇo brāhmaṇaṃ tu vā| pañcabrahmavidāmarthe traiśyamekaṃ tu daṇḍayet||

वैश्यं दशविशामर्थे विशां वा दण्डयेत्तथा। तथा शतविशामर्थे द्विजमेकं तु दण्डयेत।।

vaiśyaṃ daśaviśāmarthe viśāṃ vā daṇḍayettathā| tathā śataviśāmarthe dvijamekaṃ tu daṇḍayet||

शूद्राणां तु सहस्राणां दण्डयेद्ब्राह्मणं तु वा। तच्छतार्थं तु वा वैश्यं तद्दशार्द्धं तु शूद्रकम।।

śūdrāṇāṃ tu sahasrāṇāṃ daṇḍayedbrāhmaṇaṃ tu vā| tacchatārthaṃ tu vā vaiśyaṃ taddaśārddhaṃ tu śūdrakam||

बन्धूनां चैव मित्राणामिष्टार्थे तु त्रिपादकम। अर्थं कलत्रपुत्रार्थे स्वात्मार्थे न तु किञ्चन।।

bandhūnāṃ caiva mitrāṇāmiṣṭārthe tu tripādakam| arthaṃ kalatraputrārthe svātmārthe na tu kiñcana||

आत्मानं हन्तुमारब्धं ब्राह्मणं क्षत्रियं विशम। गां वा तुरगमन्यं वा हत्वा दोषैर्न लिप्यते।।

ātmānaṃ hantumārabdhaṃ brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ viśam| gāṃ vā turagamanyaṃ vā hatvā doṣairna lipyate||

आत्मदारात्मजभ्रातृबन्धूनां च द्विजोत्तम। क्रमाद्दशगुणो दोषो रक्षणे च तथा फलम।।

ātmadārātmajabhrātṛbandhūnāṃ ca dvijottama| kramāddaśaguṇo doṣo rakṣaṇe ca tathā phalam||

भूपद्विजश्रोत्रियवेदविद्व्रतीवेदान्तविद्वेदविदां विनाशे। एकद्विपञ्चाशदथायुतं च स्यान्निष्कृतिश्चेति वदन्ति संतः।।

bhūpadvijaśrotriyavedavidvratīvedāntavidvedavidāṃ vināśe| ekadvipañcāśadathāyutaṃ ca syānniṣkṛtiśceti vadanti saṃtaḥ||

तेषां च रक्षणविधौ हि कृते च दाने पूर्वोदितोत्तरगुणं प्रवदन्ति पुण्यम। तेषां च दर्शनविधौ नमने चकार्ये शूश्रूषणे ऽपि चरतां सदृशांश्च तेषाम।।

teṣāṃ ca rakṣaṇavidhau hi kṛte ca dāne pūrvoditottaraguṇaṃ pravadanti puṇyam| teṣāṃ ca darśanavidhau namane cakārye śūśrūṣaṇe 'pi caratāṃ sadṛśāṃśca teṣām||

सिंहव्याघ्रमृगादीनि लोकहिंसाकराणि तु। नृपो हन्याच्च सततं देवार्थे ब्राह्मणार्थके।।

siṃhavyāghramṛgādīni lokahiṃsākarāṇi tu| nṛpo hanyācca satataṃ devārthe brāhmaṇārthake||

आपत्स्वात्मार्थके चापि हत्वा मेध्यानि भक्षयेत।।

āpatsvātmārthake cāpi hatvā medhyāni bhakṣayet||

नात्मार्थे पाचयेदन्न नात्मार्थे पाचयेत्पशून। देवार्थे ब्राह्मणार्थे वा पचमानो न लिप्यते।।

nātmārthe pācayedanna nātmārthe pācayetpaśūn| devārthe brāhmaṇārthe vā pacamāno na lipyate||

पुरा भगवती माया जगदुज्जीवनोन्मुखी। ससर्ज सर्वदेवांश्च तथैवासुरमानुषान।।

purā bhagavatī māyā jagadujjīvanonmukhī| sasarja sarvadevāṃśca tathaivāsuramānuṣān||

तेषां संरक्षणार्थाय पशूनपि चतुर्दश। यज्ञाश्च तद्विधानानि कृत्वा चैनानुवाच ह।।

teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya paśūnapi caturdaśa| yajñāśca tadvidhānāni kṛtvā cainānuvāca ha||

यजध्वं पशुभिर्देवान्विधिनानेन मानवाः। इष्टानि ये प्रदास्यन्ति पुष्टास्ते यज्ञभाविताः।।

yajadhvaṃ paśubhirdevānvidhinānena mānavāḥ| iṣṭāni ye pradāsyanti puṣṭāste yajñabhāvitāḥ||

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। दरिद्रो नारकश्चैव भवेज्जन्मनि जन्मनि।।

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ| daridro nārakaścaiva bhavejjanmani janmani||

देवतार्थे च पित्रर्थे तथैवाभ्यागते गुरौ। महदागमने चैव हन्यान्मेध्यान्पशून्द्विजः।।

devatārthe ca pitrarthe tathaivābhyāgate gurau| mahadāgamane caiva hanyānmedhyānpaśūndvijaḥ||

आपत्सु ब्राह्मणो मांसं मेध्यमश्नन्न दोषभाक। विहितानि तु कार्याणि प्रतिषिद्धानि वर्जयेत।।

āpatsu brāhmaṇo māṃsaṃ medhyamaśnanna doṣabhāk| vihitāni tu kāryāṇi pratiṣiddhāni varjayet||

पुराभूद्युवनाश्वस्य देवतानां महाक्रतुः। ममायमिति देवानां कलहः समजायत।।

purābhūdyuvanāśvasya devatānāṃ mahākratuḥ| mamāyamiti devānāṃ kalahaḥ samajāyata||

तदा विभज्य देवानां मानुषांश्च पशूनपि। विभज्यैकैकशः प्रदाद्ब्रह्मा लोकपितामहः।।

tadā vibhajya devānāṃ mānuṣāṃśca paśūnapi| vibhajyaikaikaśaḥ pradādbrahmā lokapitāmahaḥ||

ततस्तु परमा शक्तिर्भूतसंधसहायिनी। कुपिताभूत्ततो ब्रह्मा तामुवाच नयान्वितः।।

tatastu paramā śaktirbhūtasaṃdhasahāyinī| kupitābhūttato brahmā tāmuvāca nayānvitaḥ||

प्रादुर्भूता समुद्वीक्ष्य भूतानन्दभयान्वितः। प्राञ्जलिः प्रणतस्तुत्वा प्रसीदेति पुनः पुनः।।

prādurbhūtā samudvīkṣya bhūtānandabhayānvitaḥ| prāñjaliḥ praṇatastutvā prasīdeti punaḥ punaḥ||

प्रादुर्भूता यतो ऽसि त्वं कृतर्थो ऽस्मि पुरो मम। त्वयैतदखिलं कर्म निर्मितं सुशुभाशुभम।।

prādurbhūtā yato 'si tvaṃ kṛtartho 'smi puro mama| tvayaitadakhilaṃ karma nirmitaṃ suśubhāśubham||

श्रुतयः स्मृतयश्चैव त्वयैव प्रतिपादिताः। त्वयैव कल्पिता यागा मन्मुखात्तु महाक्रतौ।।

śrutayaḥ smṛtayaścaiva tvayaiva pratipāditāḥ| tvayaiva kalpitā yāgā manmukhāttu mahākratau||

ये विभक्तास्तु पशवो देवानां परमेश्वरि। ते सर्वे तावकाः संतुभूतानामपि तृप्तये।।

ye vibhaktāstu paśavo devānāṃ parameśvari| te sarve tāvakāḥ saṃtubhūtānāmapi tṛptaye||

इत्युक्त्वान्तर्दधे तेषां पुर एव पितामहः। तदुक्तेनैव विधिना चकार च महाक्रतून।।

ityuktvāntardadhe teṣāṃ pura eva pitāmahaḥ| taduktenaiva vidhinā cakāra ca mahākratūn||

इयाज च परां शक्तिं हत्वा मेध्यान्पशूनपि। तत्तद्विभागो वेदेषु प्रोक्तत्वादिह नोदितः।।

iyāja ca parāṃ śaktiṃ hatvā medhyānpaśūnapi| tattadvibhāgo vedeṣu proktatvādiha noditaḥ||

स्त्रियः शुद्रास्तथा मांसमादद्युर्ब्राह्मणं विना। आपत्सु ब्राह्मणो वापि भक्षयेद्गुर्वनुज्ञया।।

striyaḥ śudrāstathā māṃsamādadyurbrāhmaṇaṃ vinā| āpatsu brāhmaṇo vāpi bhakṣayedgurvanujñayā||

शिवोद्भवमिद पिण्डमत्यथ शिवतां गतम। उद्बुध्यस्व पशो त्वं हि नाशिवः सञ्छिवो ह्यसि।।

śivodbhavamida piṇḍamatyatha śivatāṃ gatam| udbudhyasva paśo tvaṃ hi nāśivaḥ sañchivo hyasi||

ईशः सर्वजगत्कर्ता प्रभवः प्रलयस्तथा। यतो विश्वाधिको रुद्रस्तेन रुद्रो ऽसि वै पशो।।

īśaḥ sarvajagatkartā prabhavaḥ pralayastathā| yato viśvādhiko rudrastena rudro 'si vai paśo||

अनेन तुरगं गा वा गजोष्ट्रमहिषादिकम। आत्मार्थं वा परार्थं वा हत्वा दोषैर्न लिप्यते।।

anena turagaṃ gā vā gajoṣṭramahiṣādikam| ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā hatvā doṣairna lipyate||

गृहानिष्टकरान्वापि नागाखुबलिवृश्चिकान। एतद्गृहाश्रमस्थानां क्रियाफलमभीप्सताम। मनःसंकल्पसिद्धानां महतां शिववर्चसाम।।

gṛhāniṣṭakarānvāpi nāgākhubalivṛścikān| etadgṛhāśramasthānāṃ kriyāphalamabhīpsatām| manaḥsaṃkalpasiddhānāṃ mahatāṃ śivavarcasām||

पशुयज्ञेन चान्येषामिष्टा पूर्तिकरं भवेत। जपहोमार्चनाद्यैस्तु तेषामिष्टं च सिध्यति।।

paśuyajñena cānyeṣāmiṣṭā pūrtikaraṃ bhavet| japahomārcanādyaistu teṣāmiṣṭaṃ ca sidhyati||