एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः। पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम।।

etacchrutvā tu sunayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ| papracchuruttaraṃ bhūyastadā te romaharṣaṇam||

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम। कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय।।

yadetaduktaṃ bhavatāgṛhāṇītyeva vistṛtam| kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣivarṇaya||

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम। श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः।।

etatsarvaṃ samācakṣva jyotiṣāṃ caiva nirṇayam| śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ||

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम। अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः।।

uvāca paramaṃ vākyaṃ teṣāṃ saṃśayanirṇayam| asminnarthe māhāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ||

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम। यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः।।

etadvo 'haṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorbhavam| yathā devagṛhāṇīha sūryacandragrahāḥ smṛtāḥ||

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम। दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु।।

tataḥ paraṃ ca trividhasyāgnervakṣye samudbhavam| divyasya bhautikasyāgnerabyoneḥ pārthi vasya tu||

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः। अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम।।

vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ vai brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ| avyākṛtamidaṃ tvāsīnnaiśena tamasāvṛtam||

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे। स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः।।

sarvabhūtāvaśiṣṭe 'smiṃlloke naṣṭaviśeṣaṇe| svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokatantrārthasādhakaḥ||

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया। सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम।।

khadyotavatsa vyacaradāvirbhāvacikīrṣayā| so 'gniṃ dṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritam||

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः। पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते।।

saṃvṛtya taṃ prakāśārthaṃ tridhā vyamajadīśvaraḥ| pavano yastu loke 'sminpārthivaḥ so 'gnirucyate||

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः। वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम।।

yaścāsau tapate sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ| vaidyuto 'bjastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye 'tha lakṣamam||

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः। तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि।।

vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṃ garbhāstrayo 'grayaḥ| tasmādapaḥ pibansūryo gobhirdīpyatyasau divi||

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति। मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः।।

vaidyutena samāviṣṭo vārṣyo nādbhiḥ praśāmyati| mānavā nāṃ ca kukṣistho nādbhiḥ śāsyati pāvakaḥ||

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः। किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम।।

tasmātsauro vaidyutaśca jāṭharaścapyanindhanaḥ| kiñcidapsu mataṃ tejaḥ kiñciddṛṣṭamabiṃ dhanam||

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः। अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः।।

kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ| arciṣmānpavamāno 'gnirniṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ||

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः। प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे।।

yaścāyaṃ maṇḍale śuklo nirūṣmā saṃprakāśakaḥ| prabhā saurī tu pādena hyastaṃ yāti devākare||

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते। उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत।।

agnimāviśate rātrau tasmāddūrātprakāśate| udyantaṃ ca punaḥ sūryamauṣṇamayamāgneyamāviśat||

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ। प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी।।

pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau| prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye tu tejasī||

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम। उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे।।

parasparānupraveśādāpyāyete parasparam| uttare caiva bhūmyarddhe tathā hyagniśca dakṣiṇe||

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः। तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात।।

uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hyapaḥ| tasmāttaptā bhavantyāpo divāratripraveśanāt||

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः। तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः।।

astaṃ yāti puna sūrye aharvai praviśatyapaḥ| tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo 'dṛśyanta bhāsvarāḥ||

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे। उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः।।

etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare| udayāstamane nityamahorātraṃ viśatyapaḥ||

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः। पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः।।

yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ| pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ||

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः। आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः।।

sahasrapādasau vahnirghṛtakuṃbhanibhaḥ śuciḥ| ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ||

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः। स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः।।

nādeyīścaiva sāmudrīḥ kaupyāścaiva samantataḥ| sthāvarā jaṅgamāścaiva yāśca kulyādikā apaḥ||

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम। तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः।।

tasya raśmisahasraṃ tu śītavarṣoṣṇaniḥstavam| tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citra mūrttayaḥ||

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा। अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः।।

candanāścaiva sādhyaśca kūtanākūtanāstathā| amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ||

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः। दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः।।

himodgatāśca tābhyo 'nyā raśmayastriśatāḥ punaḥ| dṛśyā meghāśca yāmyaśca hradinyo himasarjanāḥ||

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः। शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा।।

candrāstā nāmataḥ proktā mitābhāstu gabhastayaḥ| śuklāśca kuhakāścaiva gāvo viśvabhṛtastathā||

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः। समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः।।

śuklāstā nāmataḥ sarvastriśatā dharmasarjanāḥ| samaṃ vibhajya nāḍīstu manuṣṭapitṛdevatāḥ||

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि। अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ।।

manuṣyānauṣadheneha svadhayā tu pitṝnapi| amṛtena surānsarvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau||

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः। वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति।।

vasaṃte caiva grīṣme ca śataiḥ sa tapati tribhiḥ| varṣāsvatho śaradi vai caturbhiśca pravarṣati||

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः। इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोरऽयमा।।

hemante śiśire caiva hima mutsṛjate tribhiḥ| indro dhātā bhagaḥ pūṣā mitro 'tha varuṇor'yamā||

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च। माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने।।

aṃśurvivasvāstvaṣṭā ca savitā viṣṇureva ca| māghamāse tu varuṇaḥ pūṣā caiva tu phalālgune||

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः। ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः।।

caitre māsi tu detoṃśurdhātā vaiśākhatāpanaḥ| jyeṣṭhamāse bhavedindraścāṣāḍhe savitā raviḥ||

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः। पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः।।

vivasvāñchrāvaṇe māsi proṣṭhe māse bhāgaḥ smṛtaḥ| parjanyo 'śvayuje māsi tvaṣṭā ca kārtike raviḥ||

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः। पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि।।

mārgaśīrṣe bhavenmitraḥ pauṣeviṣṇuḥ sanātanaḥ| pañcaraśmisahasrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi||

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा। धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः।।

ṣaḍbhiḥ sahasraiḥ pūṣā tu devo 'śusaptabhistathā| dhātāṣṭabhiḥ sahasraistu navabhistu śatakratuḥ||

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः। सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत।।

savitā daśabhiryāti yātyekādaśabhirbhagaḥ| saptabhistapate sitrastvaṣṭā caivāṣṭabhistapet||

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत। षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम।।

aryamā daśābhiryāti parjanyo navabhistapet| ṣaḍbhī raśmisahasraistu viṣaṇustapati medinīm||

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेरऽकः कनकप्रभः। श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः।।

vasaṃte kapilaḥ sūryo grīṣmer'kaḥ kanakaprabhaḥ| śvetavarṇastu varṣāsu pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ||

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः। इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः।।

hemante tāmravarṇastu śaiśire lohito raviḥ| iti varṇāḥ samā khyātāḥ sūryasyartusamudbhavāḥ||

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि। सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति।।

auṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhayā ca pidṛṣvapi| sūryo 'mareṣvapyamṛtaṃ trayaṃ triṣu na yacchati||

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम। भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम।।

evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam| bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanisravam||

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम। नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च।।

ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūrya saṃjñitam| nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca||

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः। नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः।।

candraṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasaṃbhavāḥ| nakṣatrādhipatiḥ somo graha rājo divākaraḥ||

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः। पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः।।

śeṣāḥ pañca grahā jñeyā īśvarāḥ kāmacāriṇaḥ| paṭhyate cāgnirāditya udakaṃ candramāḥ smṛtaḥ||

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत। सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः।।

śeṣāṇā prakṛtīḥ smayagvarṇyamānā nibodhata| surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate 'ṅgārako grahaḥ||

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः। रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम।।

nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurvedajñānavido budhāḥ| rudro vaivasvataḥ sākṣādyamo lokaprabhuḥ svayam||

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः। देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ।।

mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiśvaraḥ| devāsuragurū dvau tu bhānumantau mahā grahau||

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती। आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः।।

prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī| ādityamūlamakhilaṃ trailokyaṃ nātra saṃśayaḥ||

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम। रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम।।

bhavatyasmājjagatkṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam| rudropendrendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasām||

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम। सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः।।

dyutirdyutimatāṃ kṛtsnaṃ yattejaḥ sārvalaukikam| sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ||

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम। ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते।।

sūrya eva trilokasya sūlaṃ paramadaivatam| tataḥ saṃjāyate sarvaṃ tatra caiva pralīyate||

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा। जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः।।

bhāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥmṛtau purā| jagajjñeyo graho viprā dīptimānsuprabho raviḥ||

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः। क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः।।

atra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ| kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kṛtsnaśaḥ||

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च। तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते।।

māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo 'tha yugāni ca| tadādityādṛte hyeṣā kālaṃsakhyā na vidyate||

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः। ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः।।

kālādṛte na nigamo na dīkṣā nāhnikakramaḥ| ṛtūnāmavibhāgācca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ||

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा। अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च।।

kutaḥ sasyaviniṣpattistṛṇauṣadhigaṇo 'pi vā| abhāvo vyavahārāṇāṃ jantūnāṃ divi caiha ca||

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम। स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः।।

jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram| sa eṣa kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ||

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम। स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम।।

tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaram| sa eṣa tecasāṃ rāśistamo ghransārvalaukikam||

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत। पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः।।

uttamaṃ mārgamāsthāya vāyorbhābhiridaṃ jagat| pārśvamūrdhvamadhaścaiva tāpayatyeṣa sarvaśaḥ||

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः। पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम।।

yathā prabhākaro dīpogṛhamadhye 'valaṃbitaḥ| pārśvamūrdhvamadhaścaiva tamo nāśayate samam||

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः। सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः।।

tadvatsahasrakiraṇo graharājo jagatpatiḥ| sūryo gobhirjagatsarvamādīpayati sarvataḥ||

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम। तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः।।

rave raśmisahasraṃ yatprāṅmayā samudātdṛtam| teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayo nayaḥ||

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च। विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः।।

suṣumṇo harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca| viśvaśravāḥ punaścānyaḥ saṃpadvasurataḥ paraḥ||

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः। सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत।।

arvāvasuḥ punaścānyaḥ svarāḍanyaḥ prakīrttitaḥ| suṣumṇaḥ sūryaraśmistu kṣīṇa śaśinamedhayet||

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः। हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते।।

tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumṇaḥ parikīrttitaḥ| hari keśaḥ purastādya ṛkṣayoniḥ sa kītyate||

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम। विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः।।

dakṣiṇe viśvakarmā tu raśminvarddhayate vudham| viśvaśravāstu yaḥ paścacchukrayoniḥ smṛto budhaiḥ||

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु। षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः।।

saṃpadvasustu yo raśmiḥ sa yonirlohitasya tu| ṣaṣṭhastvarvvāvasū raśmiryonistu sa bṛhaspateḥ||

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट। एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः।।

śanaiścaraṃpuna ścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ| evaṃ sūryaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ||

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत। नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः।।

vartnte divi tāḥ sarvā viśvaṃ caidaṃ punarjagat| nakṣīyante yatastāni tasmānnakṣatrasaṃjñitāḥ||

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः। तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः।।

kṣetrāṇyetāni vai pūrvamāpatanti gabhastibhiḥ| teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatrakārakāḥ||

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात। तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः।।

tīrṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāt| tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ||

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः। आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि।।

divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ| ādānānnityamādityastejasā tapasāmapi||

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते। स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः।।

svanaṃ syandanārthe cu dhātureṣu vibhāvyate| svanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ||

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते। शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते।।

bahvarthaścadirityeṣa hlādane dhāturucyate| śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate||

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे। जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे।।

sūryācandramaso rdivye maṇḍale bhāsvare khage| jalatecaumaye śukle vṛttakuṃbhanibhe śubhe||

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम। घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु।।

ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam| ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu||

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः।।

viśanti sarvadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ| manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ||

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च। सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च।।

tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca| sauraṃ sūryo viśetsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca||

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम। जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः।।

śaukraṃ śukro viśetsthānaṃ ṣoḍa śārciḥ prabhāsvaram| jaivaṃ bṛhaspatiścaiva lauhitaṃ caiva lohitaḥ||

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा। बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः।।

śanaiścaro rviśetsthānaṃ devaḥ śānaiscaraṃ tathā| baudhaṃ budho 'tha svarbhānuḥ svarbhānusthānamāsthitaḥ||

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत। गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम।।

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta| gṛhāṇyetāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātma nām||

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा। स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम।।

kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayaṃbhuvā| sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadātrūtasaṃplavam||

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै। अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः।।

manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai| abhimānino 'vatiṣṭhante devasthānāni vai punaḥ||

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह। वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह। अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः।।

atītaistu sahātītā bhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha| varttante varttamānaiśca sthānibhistaiḥ suraiḥ saha| asminmanvantare caiva grahā vaitānikāḥ smṛtāḥ||

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे। त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः।।

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate 'ntare| tviṣināmā dharmasutaḥ somo devo vasuḥ smṛtaḥ||

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः। बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः।।

śukro devastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ| bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo 'gi rassutaḥ||

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः। शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः।।

budho manoharaścaiva tviṣiputrastu sa smṛtaḥ| śanaiścaro virūpastu saṃjñāputro vivasvataḥ||

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः। नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः।।

agnervikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ| nakṣatrāṇyṛkṣanāmāno dākṣāyaṇyastu tāḥ smṛtāḥ||

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः। सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः।।

svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃtāpano 'suraḥ| somarkṣagrahasūryeṣu kīrttitā hyabhimāninaḥ||

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः। शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः।।

sthānānyetāni coktāni sthāninaścātha devatāḥ| śuklamagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ||

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च। आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम।।

sahasrāṃśostviṣeḥ sthānamammayaṃ śuklameva ca| āpyaṃ śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtam||

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु। नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम।।

śukrasyāpyammayaṃ śuklaṃ padmaṃ ṣauḍaḥśaraśmiṣu| navaraśmestu bhaumasya lauhitaṃ sthānamammayam||

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः। अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम।।

haridāpyaṃ bṛhatsthānaṃ dvādaśāṃśairbṛhaspateḥ| aṣṛ raśmigṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ mandasya cāmmayam||

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम। विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः।।

svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam| vijñeyāstārakāḥ sarvā ammayāsttve karaśmayaḥ||

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः। घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः।।

āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ suśuklāścāpi varṇataḥ| ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādāveva nirmitāḥ||

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः। नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः।।

ādityaraśmisaṃyogātsaṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ| navayojanasāhasro viṣkaṃbhaḥ savituḥ smṛtaḥ||

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः। द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः।।

triguṇāstasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ| dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ||

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति। उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः।।

tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati| uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ||

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम। आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु।।

svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam| ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu||

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु। स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते।।

ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu| svarbhāsā nudate yasmāttasmātsvarbhānurucyate||

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते। विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः।।

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavastu vidhīyate| viṣkaṃbhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrātpramāṇataḥ||

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः। बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ।।

bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ| bṛhaspateḥ pāda hīnau bhaumasaurāvubhau smṛtau||

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः। तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै।।

vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ| tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmanti ca yāni vai||

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै। प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित।।

budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalācca vai| prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit||

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात। शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने।।

tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt| śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane||

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च। योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते।।

pūrvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni ca| yojanādyarddhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate||

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः। सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः।।

upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ| sauroṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ||

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः। सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः।।

tebhyo 'dha stāttu catvāraḥ punareva mahāgrahāḥ| sūryasomau budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ||

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः। विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता।।

tāvatyastārakākoṭyo yāvadṛkṣāṇi sarvaśaḥ| vidhinā niyamāccaiṣāmṛkṣacaryā vyavasthitā||

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात। उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः।।

gatistāsu ca sūryasya nīcaucce tvayanakramāt| uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ||

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः। तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः।।

uccatvāddṛśyate śīghraṃ nītivyaktairgabhastibhiḥ| tadā dakṣiṇamārgasyo nīyāṃ vithīmupāśritaḥ||

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा। न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च।।

bhūmi lekhāvṛtaḥ sūryaḥ pūrṇāmāvāsyayoḥ sadā| na dṛśyate yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca||

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः। दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च।।

tasmāduttaramārgastho hyamāvasyāṃ niśākaraḥ| dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca||

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः। समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ।।

jyotiṣāṃ gatiyogena sūryācandramasāvṛtaḥ| samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau||

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ। पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ।।

uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau| pūrṇāmavāsyayorjñoyau jyotiścakrānuvartinau||

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान। तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति।।

dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān| tadā sarvagrahāṇāṃ ca sūryo 'dhastātprasarpati||

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति।।

vistīrṇa maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhva carate śaśī| nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhva prasarpati||

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः। वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः।।

nakṣatrebhyo budhaścorddhra budhādūrddhvaṃ tu bhārgavaḥ| vakrastu bhārgavādūrddhva vakrādūrddhvaṃ bṛhaspatiḥ||

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम। ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः।।

tasmācchanaiścaraścorddhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam| ṛṣīṇāṃ cāpi saptānāṃ dhruva ūrddhvaṃ vyavasthitaḥ||

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च। ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम।।

dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca| tārāgrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramam||

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा। नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात।।

grahāśca candrasūryauṃ ca divi divyena teja sā| nityamṛkṣeṣu yujyante gacchanto niyatāḥ kramāt||

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा। समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः।।

grahanakṣatrasūryāstu nīcoccamṛjavastathā| samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ||

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम। असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः।।

parasparasthitā hyete yujyante ca parasparam| asaṃkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ||

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च। द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च।।

ityevaṃ sanniveśo vai vṛthivyā jyautiṣasya ca| dvipānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ tthaiva ca||

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै। एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः।।

varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasaṃti vai| eteṣveva grahāḥ sarve nakṣatreṣu samutthitāḥ||

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे। विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः।।

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vai cākṣuṣeṃ'tare| viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ||

त्विषिमान धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः। शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः।।

tviṣimān dharmaputrastu somo devo vasossutaḥ| śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ||

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम। ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः।।

ṣoḍaśārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryādanantaram| tārāgrahāṇāṃ pravarastiṣyaṛkṣe samutthitaḥ||

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः। फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः।।

grahaścāṅgirasaḥ putro dvādaśārcirbṛhaspatiḥ| phālgunīṣu samutpannaḥ pūrvāsu ca jagadguruḥ||

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः। आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः।।

navārcirlohitāṅgaśca prajāpatisuto grahaḥ| āṣāḍhāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ||

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः। सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः।।

revatīṣveva saptārcistathā sauriḥ śanaiścaraḥ| saumyo budho dhaniṣṭhāsu pañcārcirudito grahaḥ||

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी। आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः।।

tamomayo mṛtyusutaḥ prajākṣayakaraḥ śikhī| ārśleṣāsu samutpannaḥ sarvahārī mahāgrahaḥ||

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः। तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः।।

tathā svanāmadheyeṣu dākṣāyaṇyaḥ samuchritāḥ| tamovīryamayo rāhuḥ prakṛtyā kṛṣṇamaṇḍalaḥ||

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः। एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः।।

bharaṇīṣu samutpanno grahaścandrārkamarddanaḥ| ete tārā grahāścāpi boddhavyā bhārgavādayaḥ||

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः। स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः।।

janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaiguṇyatāṃ yataḥ| spṛśyante tena doṣeṇa tatastadgrahabhaktitaḥ||

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते। ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान।।

sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate| tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāmapi dhūmavān||

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम। नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम।।

dhruvaḥ kīlo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturddiśam| nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram||

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः। ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च।।

varṣāṇāṃ cāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ| ṛtūnāṃ śiśiraścāpi māsānāṃ māgha eva ca||

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा। अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम।।

pakṣāṇāṃ śuklapakṣaśca tithīnāṃ pratipattathā| ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrtitam||

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः। क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः।।

muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ| kṣaṇaścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavidāṃ varāḥ||

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम। भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते।।

śravaṇāntaṃ dhaniṣṭhādi yugaṃ syātpañcavārṣikam| bhānorgativiśeṣeṇa cakravatparivarttate||

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः। चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः।।

divākaraḥ smṛtastasmātkālastadvidbhirīśvaraḥ| caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ||

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः। इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोरऽथनिश्चयात।।

tasyāpi bhagavānrudraḥ sākṣāddevaḥ pravarttakaḥ| ityeṣa jyotiṣāmeva saṃniveśor'thaniścayāt||

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः। उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा।।

lokasaṃvyavahārārtha mīśvareṇa vinirmitaḥ| uttarāśravaṇenāsau saṃkṣiptaśca dhruve tathā||

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः। बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः।।

sarvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra iva sthitaḥ| buddhibūrvaṃ bhāgavatā kalpadau saṃpravarttitaḥ||

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः। वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः।।

sāśrayaḥ so 'bhimānī ca sarvasya jyotiṣātmakaḥ| vaiśvarūpapradhānasya pariṇāmo 'yamadbhutaḥ||

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित। गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा।।

naitacchakyaṃ prasaṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit| gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ sāṃsacakṣuṣā||

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः। परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता।।

āgamādanumā nācca pratyakṣadupapattitaḥ| parikṣya nipuṇaṃ buddhyā śraddhātavyaṃ vipaścitā||

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः। पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने।।

cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhivittamāḥ| pañcaite hetavo viprā jyotirgaṇavivecane||