श्रीशुक उवाच वैदर्भ्या: स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दन: । प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvāca vaidarbhyāḥ sa tu sandeśaṁ niśamya yadu-nandanaḥ pragṛhya pāṇinā pāṇiṁ prahasann idam abravīt

श्रीभगवानुवाच तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि । वेदाहं रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारित: ॥ २ ॥

śrī-bhagavān uvāca tathāham api tac-citto nidrāṁ ca na labhe niśi vedāham rukmiṇā dveṣān mamodvāho nivāritaḥ

तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे । मत्परामनवद्याङ्गीमेधसोऽग्निशिखामिव ॥ ३ ॥

tām ānayiṣya unmathya rājanyāpasadān mṛdhe mat-parām anavadyāṅgīm edhaso ’gni-śikhām iva

श्रीशुक उवाच उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदन: । रथ: संयुज्यतामाशु दारुकेत्याह सारथिम् ॥ ४ ॥

śrī-śuka uvāca udvāharkṣaṁ ca vijñāya rukmiṇyā madhusūdanaḥ rathaḥ saṁyujyatām āśu dārukety āha sārathim

स चाश्वै: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकै: । युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रत: ॥ ५ ॥

sa cāśvaiḥ śaibya-sugrīva- meghapuṣpa-balāhakaiḥ yuktaṁ ratham upānīya tasthau prāñjalir agrataḥ

आरुह्य स्यन्दनं शौरिर्द्विजमारोप्य तूर्णगै: । आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयै: ॥ ६ ॥

āruhya syandanaṁ śaurir dvijam āropya tūrṇa-gaiḥ ānartād eka-rātreṇa vidarbhān agamad dhayaiḥ

राजा स कुण्डिनपति: पुत्रस्नेहवशानुग: । शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्यकारयत् ॥ ७ ॥

rājā sa kuṇḍina-patiḥ putra-sneha-vaśānugaḥ śiśupālāya svāṁ kanyāṁ dāsyan karmāṇy akārayat

पितृन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप । भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥ १० ॥

pitṝn devān samabhyarcya viprāṁś ca vidhi-van nṛpa bhojayitvā yathā-nyāyaṁ vācayām āsa maṅgalam

सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् । आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमै: ॥ ११ ॥

su-snātāṁ su-datīṁ kanyāṁ kṛta-kautuka-maṅgalām āhatāṁśuka-yugmena bhūṣitāṁ bhūṣaṇottamaiḥ

चक्रु: सामर्ग्यजुर्मन्त्रैर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमा: । पुरोहितोऽथर्वविद्वै जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १२ ॥

cakruḥ sāma-rg-yajur-mantrair vadhvā rakṣāṁ dvijottamāḥ purohito ’tharva-vid vai juhāva graha-śāntaye

हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् । प्रादाद् धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वर: ॥ १३ ॥

hiraṇya-rūpya vāsāṁsi tilāṁś ca guḍa-miśritān prādād dhenūś ca viprebhyo rājā vidhi-vidāṁ varaḥ

एवं चेदिपती राजा दमघोष: सुताय वै । कारयामास मन्त्रज्ञै: सर्वमभ्युदयोचितम् ॥ १४ ॥

evaṁ cedi-patī rājā damaghoṣaḥ sutāya vai kārayām āsa mantra-jñaiḥ sarvam abhyudayocitam

मदच्युद्भिर्गजानीकै: स्यन्दनैर्हेममालिभि: । पत्त्यश्वसङ्कुलै: सैन्यै: परीत: कुण्डिनं ययौ ॥ १५ ॥

mada-cyudbhir gajānīkaiḥ syandanair hema-mālibhiḥ patty-aśva-saṅkulaiḥ sainyaiḥ parītaḥ kuṇdīnaṁ yayau

तं वै विदर्भाधिपति: समभ्येत्याभिपूज्य च । निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने ॥ १६ ॥

taṁ vai vidarbhādhipatiḥ samabhyetyābhipūjya ca niveśayām āsa mudā kalpitānya-niveśane

तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथ: । आजग्मुश्चैद्यपक्षीया: पौण्ड्रकाद्या: सहस्रश: ॥ १७ ॥

tatra śālvo jarāsandho dantavakro vidūrathaḥ ājagmuś caidya-pakṣīyāḥ pauṇḍrakādyāḥ sahasraśaḥ

भीष्मकन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्यागमनं हरे: । प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा ॥ २२ ॥

bhīṣma-kanyā varārohā kāṅkṣanty āgamanaṁ hareḥ pratyāpattim apaśyantī dvijasyācintayat tadā

अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पराधस: । नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्यत्र कारणम् । सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विज: ॥ २३ ॥

aho tri-yāmāntarita udvāho me ’lpa-rādhasaḥ nāgacchaty aravindākṣo nāhaṁ vedmy atra kāraṇam so ’pi nāvartate ’dyāpi mat-sandeśa-haro dvijaḥ

अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज्जुगुप्सितम् । मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यम: ॥ २४ ॥

api mayy anavadyātmā dṛṣṭvā kiñcij jugupsitam mat-pāṇi-grahaṇe nūnaṁ nāyāti hi kṛtodyamaḥ

दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वर: । देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥ २५ ॥

durbhagāyā na me dhātā nānukūlo maheśvaraḥ devī vā vimukhī gaurī rudrāṇī girijā satī

एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा । न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले ॥ २६ ॥

evaṁ cintayatī bālā govinda-hṛta-mānasā nyamīlayata kāla-jñā netre cāśru-kalākule

एवं वध्वा: प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिण: ॥ २७ ॥

evaṁ vadhvāḥ pratīkṣantyā govindāgamanaṁ nṛpa vāma ūrur bhujo netram asphuran priya-bhāṣiṇaḥ

अथ कृष्णविनिर्दिष्ट: स एव द्विजसत्तम: । अन्त:पुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह ॥ २८ ॥

atha kṛṣṇa-vinirdiṣṭaḥ sa eva dvija-sattamaḥ antaḥpura-carīṁ devīṁ rāja-putrīm dadarśa ha

सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती । आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ २९ ॥

sā taṁ prahṛṣṭa-vadanam avyagrātma-gatiṁ satī ālakṣya lakṣaṇābhijñā samapṛcchac chuci-smitā

तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् । उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ३० ॥

tasyā āvedayat prāptaṁ śaśaṁsa yadu-nandanam uktaṁ ca satya-vacanam ātmopanayanaṁ prati

तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा । न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ३१ ॥

tam āgataṁ samājñāya vaidarbhī hṛṣṭa-mānasā na paśyantī brāhmaṇāya priyam anyan nanāma sā

प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ । अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणै: ॥ ३२ ॥

prāptau śrutvā sva-duhitur udvāha-prekṣaṇotsukau abhyayāt tūrya-ghoṣeṇa rāma-kṛṣṇau samarhaṇaiḥ

मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि स: । उपायनान्यभीष्टानि विधिवत् समपूजयत् ॥ ३३ ॥

madhu-parkam upānīya vāsāṁsi virajāṁsi saḥ upāyanāny abhīṣṭāni vidhi-vat samapūjayat

तयोर्निवेशनं श्रीमदुपाकल्प्य महामति: । ससैन्ययो: सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा ॥ ३४ ॥

tayor niveśanaṁ śrīmad upākalpya mahā-matiḥ sa-sainyayoḥ sānugayor ātithyaṁ vidadhe yathā

एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावय: । यथाबलं यथावित्तं सर्वै: कामै: समर्हयत् ॥ ३५ ॥

evaṁ rājñāṁ sametānāṁ yathā-vīryaṁ yathā-vayaḥ yathā-balaṁ yathā-vittaṁ sarvaiḥ kāmaiḥ samarhayat

कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिन: । आगत्य नेत्राञ्जलिभि: पपुस्तन्मुखपङ्कजम् ॥ ३६ ॥

kṛṣṇam āgatam ākarṇya vidarbha-pura-vāsinaḥ āgatya netrāñjalibhiḥ papus tan-mukha-paṅkajam

अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा । असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्या: समुचित: पति: ॥ ३७ ॥

asyaiva bhāryā bhavituṁ rukmiṇy arhati nāparā asāv apy anavadyātmā bhaiṣmyāḥ samucitaḥ patiḥ

किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् । अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्या: पाणिमच्युत: ॥ ३८ ॥

kiñcit su-caritaṁ yan nas tena tuṣṭas tri-loka-kṛt anugṛhṇātu gṛhṇātu vaidarbhyāḥ pāṇim acyutaḥ

एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकस: । कन्या चान्त:पुरात् प्रागाद् भटैर्गुप्ताम्बिकालयम् ॥ ३९ ॥

evaṁ prema-kalā-baddhā vadanti sma puraukasaḥ kanyā cāntaḥ-purāt prāgād bhaṭair guptāmbikālayam

आसाद्य देवीसदनं धौतपादकराम्बुजा । उपस्पृश्य शुचि: शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥ ४४ ॥

āsādya devī-sadanaṁ dhauta-pāda-karāmbujā upaspṛśya śuciḥ śāntā praviveśāmbikāntikam

तां वै प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषित: । भवानीं वन्दयांचक्रुर्भवपत्नीं भवान्विताम् ॥ ४५ ॥

tāṁ vai pravayaso bālāṁ vidhi-jñā vipra-yoṣitaḥ bhavānīṁ vandayāṁ cakrur bhava-patnīṁ bhavānvitām

नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् । भूयात् पतिर्मे भगवान् कृष्णस्तदनुमोदताम् ॥ ४६ ॥

namasye tvāmbike ’bhīkṣṇaṁ sva-santāna-yutāṁ śivām bhūyāt patir me bhagavān kṛṣṇas tad anumodatām

तस्यै स्त्रियस्ता: प्रददु: शेषां युयुजुराशिष: । ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधू: ॥ ४९ ॥

tasyai striyas tāḥ pradaduḥ śeṣāṁ yuyujur āśiṣaḥ tābhyo devyai namaś cakre śeṣāṁ ca jagṛhe vadhūḥ

मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् । प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नमुद्रोपशोभिना ॥ ५० ॥

muni-vratam atha tyaktvā niścakrāmāmbikā-gṛhāt pragṛhya pāṇinā bhṛtyāṁ ratna-mudropaśobhinā

रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधव: । ततो ययौ रामपुरोगम: शनै: शृगालमध्यादिव भागहृद्धरि: ॥ ५६ ॥

rathaṁ samāropya suparṇa-lakṣaṇaṁ rājanya-cakraṁ paribhūya mādhavaḥ tato yayau rāma-purogamaḥ śanaiḥ śṛgāla-madhyād iva bhāga-hṛd dhariḥ

तं मानिन: स्वाभिभवं यश:क्षयं परे जरासन्धमुखा न सेहिरे । अहो धिगस्मान् यश आत्तधन्वनां गोपैर्हृतं केशरिणां मृगैरिव ॥ ५७ ॥

taṁ māninaḥ svābhibhavaṁ yaśaḥ-kṣayaṁ pare jarāsandha-mukhā na sehire aho dhig asmān yaśa ātta-dhanvanāṁ gopair hṛtaṁ keśariṇāṁ mṛgair iva

कृष्णरामद्विषो यत्ता: कन्यां चैद्याय साधितुम् । यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृत: ॥ १८ ॥ योत्स्याम: संहतास्तेन इति निश्चितमानसा: । आजग्मुर्भूभुज: सर्वे समग्रबलवाहना: ॥ १९ ॥

kṛṣṇa-rāma-dviṣo yattāḥ kanyāṁ caidyāya sādhitum yady āgatya haret kṛṣno rāmādyair yadubhir vṛtaḥ

श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कित: ॥ २० ॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुत: । त्वरित: कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्वरथपत्तिभि: ॥ २१ ॥

śrutvaitad bhagavān rāmo vipakṣīya nṛpodyamam kṛṣṇaṁ caikaṁ gataṁ hartuṁ kanyāṁ kalaha-śaṅkitaḥ

पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् । चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणै: समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥ स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितै: । जुष्टं स्त्रीपुरुषै: श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितै: ॥ ९ ॥

puraṁ sammṛṣṭa-saṁsikta- mārga-rathyā-catuṣpatham citra-dhvaja-patākābhis toraṇaiḥ samalaṅkṛtam

अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वास:स्रङ्माल्यभूषणै: । नानोपहारबलिभि: प्रदीपावलिभि: पृथक् ॥ ४७ ॥ विप्रस्त्रिय: पतिमतीस्तथा तै: समपूजयत् । लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभि: ॥ ४८ ॥

adbhir gandhākṣatair dhūpair vāsaḥ-sraṅ-mālya bhūṣaṇaiḥ nānopahāra-balibhiḥ pradīpāvalibhiḥ pṛthak

तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् । शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति- शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ॥ ५१ ॥ पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना । विलोक्य वीरा मुमुहु: समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिता: ॥ ५२ ॥ यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्रा: । पेतु: क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥ सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवत: प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गै: प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं च ॥ ५४ ॥ तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥ ५५ ॥

tāṁ deva-māyām iva dhīra-mohinīṁ su-madhyamāṁ kuṇḍala-maṇḍitānanām śyāmāṁ nitambārpita-ratna-mekhalāṁ vyañjat-stanīṁ kuntala-śaṅkitekṣaṇām

नानोपहारबलिभिर्वारमुख्या: सहस्रश: । स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्य: स्वलङ्कृता: ॥ ४२ ॥ गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादका: । परिवार्य वधूं जग्मु: सूतमागधवन्दिन: ॥ ४३ ॥

nānopahāra balibhir vāramukhyāḥ sahasraśaḥ srag-gandha-vastrābharaṇair dvija-patnyaḥ sv-alaṅkṛtāḥ

पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्या: पादपल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥ यतवाङ्मातृभि: सार्धं सखीभि: परिवारिता । गुप्ता राजभटै: शूरै: सन्नद्धैरुद्यतायुधै: । मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ॥ ४१ ॥

padbhyāṁ viniryayau draṣṭuṁ bhavānyāḥ pāda-pallavam sā cānudhyāyatī samyaṅ mukunda-caraṇāmbujam