यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत स्थितं । चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत समाधिरिहोच्यते ।।

yadātmamātraṃ nirbhāsaṃ stimitodadhivat sthitaṃ | caitanyarūpavaddhyānaṃ tat samādhirihocyate ||

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः । निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः ।।

dhyāyanmanaḥ sanniveśya yastiṣṭhedacalasthiraḥ | nirvātānalavadyogī samādhisthaḥ prakīrtitaḥ ||

न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति । न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः ।।

na śṛṇoti na cāghrāti na paśyati na vamyati | na ca sparśaṃ vijānāti na saṅkalpayate manaḥ ||

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत । एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते ।।

na cābhimanyate kiñcinna ca budhyati kāṣṭhavat | evamīśvarasaṃlīnaḥ samādhisthaḥ sa gīyate ||

यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता । ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः ।।

yathā dīpo nivātasyo neṅgate sopamā smṛtā | dhyāyato viṣṇumātmānaṃ samādhistasya yoginaḥ ||

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः । पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः ।।

upasargāḥ pravartante divyāḥ siddhiprasūcakāḥ | pātitaḥ śrāvaṇo dhāturdaśanasvāṅgavedanāḥ ||

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर दिव्यैश च योगिनं । नृपाश च पृथिवीदानैर धनैश च सुधनाधिपाः ।।

prārthayanti ca taṃ devā bhogair divyaiś ca yoginaṃ | nṛpāś ca pṛthivīdānair dhanaiś ca sudhanādhipāḥ ||

वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते । अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते ।।

vedādisarvaśāstrañca svayameva pravartate | abhīṣṭachandoviṣayaṃ kāvyañcāsya pravartate ||

रसायनानि दिव्यानि दिव्याश चौषधयस तथा । समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश च विन्दति ।।

rasāyanāni divyāni divyāś cauṣadhayas tathā | samastāni ca śilpāni kalāḥ sarvāś ca vindati ||

सुरेन्द्रकन्या इत्य आद्या गुणाश च प्रतिभादयः । तृणवत्तान्त्यजेद यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति ।।

surendrakanyā ity ādyā guṇāś ca pratibhādayaḥ | tṛṇavattāntyajed yastu tasya viṣṇuḥ prasīdati ||

अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च । भुक्त्वा भोगान यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः ।।

aṇimādiguṇaiśvaryaḥ śiṣye jñānaṃ prakāśya ca | bhuktvā bhogān yathecchātastanuntyaktvālayāttataḥ ||

तिष्ठेत स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे । मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः ।।

tiṣṭhet svātmani vijñāna ānande brahmaṇīśvare | malino hi yathādarśa ātmajñānāya na kṣamaḥ ||

सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां । योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां ।।

sarvāśrayannije dehe dehī vindati vedanāṃ | yogayuktastu sarveṣāṃ yogānnāpnoti vedanāṃ ||

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग भवेत । तथात्मैको ह्य अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान ।।

ākāśamekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthag bhavet | tathātmaiko hy anekeṣu jalādhāreṣvivāṃśumān ||

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः । इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं ।।

brahmakhānilatejāṃsi jalabhūkṣitidhātavaḥ | ime lokā eṣa cātmā tasmācca sacarācaraṃ ||

गृद्दण्दचक्रसंयोगात कुम्भकारो यथा घटं । करोति तृणमृत्काष्ठैर गृहं वा गृहकारकः ।।

gṛddaṇdacakrasaṃyogāt kumbhakāro yathā ghaṭaṃ | karoti tṛṇamṛtkāṣṭhair gṛhaṃ vā gṛhakārakaḥ ||

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु । मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च ।।

karaṇānyevamādāya tāsu tāsviha yoniṣu | mṛjatyātmānamātmaivaṃ sambhūya karaṇāni ca ||

कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते । ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद योगी न रोगभाक ।।

karmaṇā doṣamohābhyāmicchayaiva sa badhyate | jñānādvimucyate jīvo dharmād yogī na rogabhāk ||

वर्त्याधारस्नेहयोगाद यथा दीपस्य संस्थितिः । विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः ।।

vartyādhārasnehayogād yathā dīpasya saṃsthitiḥ | vikriyāpi ca dṛṣṭvaivamakāle prāṇasaṃkṣayaḥ ||

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः ।।

anantā raśmayastasya dīpavad yaḥ sthito hṛdi | sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilāḥ pītalohitāḥ ||

ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं ।।

ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhittvā sūryamaṇḍalaṃ | brahmalokamatikramya tena yāti parāṅgatiṃ ||

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं । तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते ।।

yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitaṃ | tena devanikāyāni dhāmāni pratipadyate ||

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैश च सञ्चरते हि सः ।।

ye naikarūpāścādhastādraśmayo 'sya mṛduprabhāḥ | iha karmopabhogāya taiś ca sañcarate hi saḥ ||

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च । अहङ्कारश च बुद्धिश च पृथिव्यादीनि चैव हि ।।

buddhīndriyāṇi sarvāṇi manaḥ karmendriyāṇi ca | ahaṅkāraś ca buddhiś ca pṛthivyādīni caiva hi ||

अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते । ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन सदसच्च सः ।।

avyakta ātmā kṣetrajñaḥ kṣetrastyāsya nigadyate | īśvaraḥ sarvabhūtasya sannasan sadasacca saḥ ||

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः । तस्मात खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु ।।

buddherutpattiravyaktā tato 'haṅkārasambhavaḥ | tasmāt khādīni jāyante ekottaraguṇāni tu ||

शब्दः स्पर्शश च रूपञ्च रसो गन्धश च तद्गुणाः । यो यस्मिन्नाश्रितश चैषां स तस्मिन्नेव लीयते ।।

śabdaḥ sparśaś ca rūpañca raso gandhaś ca tadguṇāḥ | yo yasminnāśritaś caiṣāṃ sa tasminneva līyate ||

सत्त्वं रजस्तमश चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः । रजस्तमोभ्यामाविष्टश चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः ।।

sattvaṃ rajastamaś caiva guṇāstasyaiva kīrtitāḥ | rajastamobhyāmāviṣṭaś cakravadbhrābhyate hi saḥ ||

अनादिरादिमान यश च स एव पुरुषः परः । लिङ्गेन्द्रियैर उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः ।।

anādirādimān yaś ca sa eva puruṣaḥ paraḥ | liṅgendriyair upagrāhyāḥ sa vikāra udāhṛtaḥ ||

यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस तथा । श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत ।।

yato devāḥ purāṇāni vidyopaniṣadas tathā | ślokāḥ sūtrāṇi bhāṣyāṇi yaccānyadmāṅbhayaṃ bhavet ||

पितृयानोपवीथ्याश च यदगस्त्यस्य चान्तरं । तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति ।।

pitṛyānopavīthyāś ca yadagastyasya cāntaraṃ | tenāgnihotriṇo yānti prajākāmā divaṃ prati ||

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश च गुणैर युताः । अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः ।।

ye ca dānaparāḥ samyagaṣṭābhiś ca guṇair yutāḥ | aṣṭāśītisahasrāṇi munayo gṛhamedhinaḥ ||

पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः । सप्तर्षिनाग्वीथ्याश च देवलोकं समाश्रिताः ।।

punarāvartane vījabhūtā dharmapravartakāḥ | saptarṣināgvīthyāś ca devalokaṃ samāśritāḥ ||

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः । तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया ।।

tāvanta eva munayaḥ sarvārambhavivarjitāḥ | tapasā brahmacaryeṇa saṅgatyāgena medhayā ||

यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं । वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः ।।

yatra yatrāvatiṣṭhante yāvadāhūtasaṃplavaṃ | vedānuvacanaṃ yajñā brahmacaryaṃ tapo damaḥ ||

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः । स त्वाश्रमैर निदिध्यास्यः समस्तैर एवमेव तु ।।

śraddhopavāsaḥ satyatvamātmano jñānahetavaḥ | sa tvāśramair nididhyāsyaḥ samastair evameva tu ||

द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश च द्विजातिभिः । य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः ।।

draṣṭavyastvatha mantavyaḥ śrotavyaś ca dvijātibhiḥ | ya evamenaṃ vindanti ye cāraṇyakamāśritāḥ ||

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः । क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं ।।

upāsate dvijāḥ satyaṃ śraddhayā parayā yutāḥ | kramātte sambhavantyarcirahaḥ śuklaṃ tathottaraṃ ||

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं । ततस्तान पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान ।।

ayanandevalokañca savitāraṃ savidyutaṃ | tatastān puruṣo 'bhyetya mānaso brahmalaukikān ||

करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते । यज्ञेन तपसा दानैर ये हि स्वर्गजितो जनाः ।।

karoti punarāvṛttisteṣāmiha na vidyate | yajñena tapasā dānair ye hi svargajito janāḥ ||

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च । पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं ।।

dhūmaṃ niśāṃ kṛṣṇapakṣaṃ dakṣiṇāyanameva ca | pitṛlokaṃ candramasaṃ nabho vāyuṃ jalaṃ mahīṃ ||

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च । एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः ।।

kramātte sambhavantīha punareva vrajanti ca | etadyo na vijānāti mārgadvitayamātmanaḥ ||

दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः । हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत ।।

dandaśūkaḥ pataṅgo vā bhavedkīṭo 'thavā kṛmiḥ | hṛdaye dīpavadbrahma dhyānājjivo mṛto bhavet ||

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः । श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते ।।

nyāyāgatadhanastattvajñānaniṣṭho 'tithipriyaḥ | śrāddhakṛtsatyavādī ca gṛhastho 'pi vimucyate ||