आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये ज्ञानादात्यन्तिको लयः । आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः ।।

ātyantikaṃ layaṃ vakṣye jñānādātyantiko layaḥ | ādhyātmikādisantāpaṃ jñātvā svasya virāgataḥ ||

आध्यात्मिकस्तु सन्तापःशारीरो मानसो द्विधा । शारीरो बहुभिर्भेदैस्तापो ऽसौ श्रूयतां द्विज ।।

ādhyātmikastu santāpaḥśārīro mānaso dvidhā | śārīro bahubhirbhedaistāpo 'sau śrūyatāṃ dvija ||

त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं गर्भमाप्रोति कर्मभिः । आतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति वै द्विज ।।

tyaktvā jīvo bhogadehaṃ garbhamāproti karmabhiḥ | ātivāhikasaṃjñastu deho bhavati vai dvija ||

केवलं स मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते । याम्यैः पुंभिर्मनुष्याणां तच्छरीरं द्विजोत्तमाः ।।

kevalaṃ sa manuṣyāṇāṃ mṛtyukāla upasthite | yāmyaiḥ puṃbhirmanuṣyāṇāṃ taccharīraṃ dvijottamāḥ ||

नीयते याम्यमार्गेण प्राणिनां मुने । ततः स्वर्याति नरकं स भ्रमेद्घटयन्त्रवत ।।

nīyate yāmyamārgeṇa prāṇināṃ mune | tataḥ svaryāti narakaṃ sa bhramedghaṭayantravat ||

कर्मभूमिरियं ब्रह्मन फलभूमिरसौ स्मृता । यमो योनीश च नरकं निरूपयति कर्मणा ।।

karmabhūmiriyaṃ brahman phalabhūmirasau smṛtā | yamo yonīś ca narakaṃ nirūpayati karmaṇā ||

पूरणीयाश च तेनैव यमञ्चैवानुपश्यतां । वायुभूताः प्राणिनश च गर्भन्ते प्राप्नुवन्ति हि ।।

pūraṇīyāś ca tenaiva yamañcaivānupaśyatāṃ | vāyubhūtāḥ prāṇinaś ca garbhante prāpnuvanti hi ||

यमदूतैर मनुष्यस्तु नीयते तञ्च पश्यति । धर्मी च पूज्यते तेन पापिष्ठस्ताड्यते गृहे ।।

yamadūtair manuṣyastu nīyate tañca paśyati | dharmī ca pūjyate tena pāpiṣṭhastāḍyate gṛhe ||

शुभाशुभं कर्म तस्य चित्रगुप्तो निरूपयेत । बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके ।।

śubhāśubhaṃ karma tasya citragupto nirūpayet | bāndhavānāmaśauce tu dehe khalvātivāhike ||

तिष्ठन्नयति धर्मज्ञ दत्तपिण्डाशनन्ततः । तन्यक्त्वा प्रेतदेहन्तु प्राप्यान्यं प्रेतलोकतः ।।

tiṣṭhannayati dharmajña dattapiṇḍāśanantataḥ | tanyaktvā pretadehantu prāpyānyaṃ pretalokataḥ ||

वसेत क्षुधा तृषा युक्त आमश्राद्धान्नभुङ्नरः । आतिवाहिकेदेहात्तु प्रेतपिण्डैर विना नरः ।।

vaset kṣudhā tṛṣā yukta āmaśrāddhānnabhuṅnaraḥ | ātivāhikedehāttu pretapiṇḍair vinā naraḥ ||

न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सो ऽश्रुते । कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परं ।।

na hi mokṣamavāpnoti piṇḍāṃstatraiva so 'śrute | kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarātparaṃ ||

प्रेतदेहं समुतमृज्य भोगदेहं प्रपद्यते । भोगदेहावुभौ प्रोक्तावशुभशुभसंज्ञितौ ।।

pretadehaṃ samutamṛjya bhogadehaṃ prapadyate | bhogadehāvubhau proktāvaśubhaśubhasaṃjñitau ||

भुक्त्वा तु भोगदेहेन कर्मबन्धान्निपात्यते । तं देहं परतस्तस्माद्भक्षयन्ति निशाचराः ।।

bhuktvā tu bhogadehena karmabandhānnipātyate | taṃ dehaṃ paratastasmādbhakṣayanti niśācarāḥ ||

पापे तिष्ठति चेत स्वर्गं तेन भुक्तं तदा द्विज । तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहन्तु पापिनां ।।

pāpe tiṣṭhati cet svargaṃ tena bhuktaṃ tadā dvija | tadā dvitīyaṃ gṛhṇāti bhogadehantu pāpināṃ ||

भुक्त्वा पापन्तु वै पश्चाद्येन भुक्तं त्रिपिष्टपं । शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टो ऽभिजायते ।।

bhuktvā pāpantu vai paścādyena bhuktaṃ tripiṣṭapaṃ | śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe svargabhraṣṭo 'bhijāyate ||

पुण्ये तिष्ठति चेत्पापन्तेन भुक्तं तदा भवेत । तस्मिन सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम ।।

puṇye tiṣṭhati cetpāpantena bhuktaṃ tadā bhavet | tasmin sambhakṣite dehe śubhaṃ gṛhṇāti vigraham ||

कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते । मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिं न संशयः ।।

karmaṇyalpāvaśeṣe tu narakādapi mucyate | muktastu narakādyāti tiryagyoniṃ na saṃśayaḥ ||

जीवः प्रविष्टो गर्भन्तु कलले ऽप्यत्र तिष्ठति । घनीभूतं द्वितीये तु तृतीये ऽवयवास्ततः ।।

jīvaḥ praviṣṭo garbhantu kalale 'pyatra tiṣṭhati | ghanībhūtaṃ dvitīye tu tṛtīye 'vayavāstataḥ ||

चतुर्थे ऽस्थीनि त्वङ्मांसम्पञ्चमे रोमसम्भवः । षष्ठे चेतो ऽथ जीवस्य दुःखं विन्दति सप्तमे ।।

caturthe 'sthīni tvaṅmāṃsampañcame romasambhavaḥ | ṣaṣṭhe ceto 'tha jīvasya duḥkhaṃ vindati saptame ||

जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिस तथा । मध्ये क्लीवस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्थितिः ।।

jarāyuveṣṭite dehe mūrdhni baddhāñjalis tathā | madhye klīvastu vāme strī dakṣiṇe puruṣasthitiḥ ||

तिष्ठत्युदरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस तथा । यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां स वेत्ति न संशयः ।।

tiṣṭhatyudarabhāge tu pṛṣṭhasyābhimukhas tathā | yasyāṃ tiṣṭhatyasau yonau tāṃ sa vetti na saṃśayaḥ ||

सर्वञ्च वेत्ति वृत्तान्तमारभ्य नरजम्मनः । अन्धकारञ्च महतीं पीडां विन्दति मानवः ।।

sarvañca vetti vṛttāntamārabhya narajammanaḥ | andhakārañca mahatīṃ pīḍāṃ vindati mānavaḥ ||

मातुराहारपीतन्तु सप्तमे मास्युपाश्नुते । अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजत तथा ।।

māturāhārapītantu saptame māsyupāśnute | aṣṭame navame māsi bhṛśamudvijata tathā ||

व्यवाये पीडामाप्नोति मातुर्व्यायामके तथा । व्याधिश च व्याधितायां स्यान्मुहूर्तं शतवर्षवत ।।

vyavāye pīḍāmāpnoti māturvyāyāmake tathā | vyādhiś ca vyādhitāyāṃ syānmuhūrtaṃ śatavarṣavat ||

सन्तप्यते कर्मभिस्तु कुरुते ऽथ मनोरथान । गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन मोक्षज्ञानं करिष्यति ।।

santapyate karmabhistu kurute 'tha manorathān | garbhādvinirgato brahman mokṣajñānaṃ kariṣyati ||

सूतिवातैर अधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः । पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः ।।

sūtivātair adhībhūto niḥsaredyoniyantrataḥ | pīḍyamāno māsamātraṃ karasparśena duḥkhitaḥ ||

खशब्दात क्षुद्रश्रोतांसि देहे श्रोत्रं विविक्तता । श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा ।।

khaśabdāt kṣudraśrotāṃsi dehe śrotraṃ viviktatā | śvāsocchāsau gatirvāyorvakrasaṃsparśanaṃ tathā ||

अग्नेरूपं दर्शनं स्यादूष्मा पङ्क्तिश च पित्तकं । मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं शरीरके ।।

agnerūpaṃ darśanaṃ syādūṣmā paṅktiś ca pittakaṃ | medhā varṇaṃ balaṃ chāyā tejaḥ śauryaṃ śarīrake ||

जलात्स्वेदश च रसनन्देहे वै संप्रजायते । क्लेदो वसा रसा तक्रं शुक्रमूत्रकफादिकं ।।

jalātsvedaś ca rasanandehe vai saṃprajāyate | kledo vasā rasā takraṃ śukramūtrakaphādikaṃ ||

भूमेर्ध्राणं केशनखं गौरवं स्थिरतो ऽस्थितः । मातृजानि मृदून्यत्र त्वङ्मांसहृदयानि च ।।

bhūmerdhrāṇaṃ keśanakhaṃ gauravaṃ sthirato 'sthitaḥ | mātṛjāni mṛdūnyatra tvaṅmāṃsahṛdayāni ca ||

नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदान्यामाशयानि च । पितृजानि शिरास्नायुशुक्रञ्चैवात्मजानि तु ।।

nābhirmajjā śakṛnmedaḥ kledānyāmāśayāni ca | pitṛjāni śirāsnāyuśukrañcaivātmajāni tu ||

कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा । आकृतिः स्वरवर्णौ तु मेहनाद्यं तथा च यत ।।

kāmakrodhau bhayaṃ harṣo dharmādharmātmatā tathā | ākṛtiḥ svaravarṇau tu mehanādyaṃ tathā ca yat ||

??? । ??? ।।

??? | ??? ||

तामसानि तथाज्ञानं प्रमादालस्यतृट्क्षुधाः । मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च ।।

tāmasāni tathājñānaṃ pramādālasyatṛṭkṣudhāḥ | mohamātsaryavaiguṇyaśokāyāsabhayāni ca ||

कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता । अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महामुने ।।

kāmakrodhau tathā śauryaṃ yajñepsā bahubhāṣitā | ahaṅkāraḥ parāvajñā rājasāni mahāmune ||

धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश च केशवे । दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं सात्विकानि विनिर्दिशेत ।।

dharmepsā mokṣakāmitvaṃ parā bhaktiś ca keśave | dākṣiṇyaṃ vyavasāyitvaṃ sātvikāni vinirdiśet ||

चपलः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषो कलिप्रियः । स्वप्ने गगनगश चैव बहुवातो नरो भवेत ।।

capalaḥ krodhano bhīrurbahubhāṣo kalipriyaḥ | svapne gaganagaś caiva bahuvāto naro bhavet ||

अकालपलितः क्रोर्धो महाप्राज्ञो रणप्रियः । स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत ।।

akālapalitaḥ krordho mahāprājño raṇapriyaḥ | svapne ca dīptimatprekṣī bahupitto naro bhavet ||

स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः । स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्ले ष्मा नरो भवेत ।।

sthiramitraḥ sthirotsāhaḥ sthirāṅgo draviṇānvitaḥ | svapne jalasitālokī bahuśle ṣmā naro bhavet ||

रसस्तु प्राणिनां देहे जीवनं रुधिरं तथा । लेपनञ्च तथा मांसमेधस्नेहकरन्तु तत ।।

rasastu prāṇināṃ dehe jīvanaṃ rudhiraṃ tathā | lepanañca tathā māṃsamedhasnehakarantu tat ||

धारणन्त्व अस्थि मज्जा स्यात्पूरणं वीर्यवर्धनं । शुक्रवीर्यकरं ह्य ओजः प्राणकृज्जीवसंस्थितिः ।।

dhāraṇantv asthi majjā syātpūraṇaṃ vīryavardhanaṃ | śukravīryakaraṃ hy ojaḥ prāṇakṛjjīvasaṃsthitiḥ ||

ओजः शुक्रात सारतरमापीतं हृदयोपगं । षडङ्गशक्थिनी बाहुर्मूर्धा जठरमीरितं ।।

ojaḥ śukrāt sārataramāpītaṃ hṛdayopagaṃ | ṣaḍaṅgaśakthinī bāhurmūrdhā jaṭharamīritaṃ ||

षट्त्वचा वाह्यतो यद्वदन्या रुधिरधारिका । विलासधारिणी चान्या चतुर्थी कुण्डधारिणी ।।

ṣaṭtvacā vāhyato yadvadanyā rudhiradhārikā | vilāsadhāriṇī cānyā caturthī kuṇḍadhāriṇī ||

पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता । कलासप्तमौ मांसधरा द्वितीया रक्तधारिणी ।।

pañcamī vidradhisthānaṃ ṣaṣṭhī prāṇadharā matā | kalāsaptamau māṃsadharā dvitīyā raktadhāriṇī ||

यकृत्प्लीहाश्रया चान्या मेदोधरास्थिधारिणी । मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता । षष्ठी पित्तधरा शुक्रधरा शुक्राशयापरा ।।

yakṛtplīhāśrayā cānyā medodharāsthidhāriṇī | majjāśleṣmapurīṣāṇāṃ dharā pakvāśayasthitā | ṣaṣṭhī pittadharā śukradharā śukrāśayāparā ||