चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः । सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।।

caturvidhastu pralayo nityo yaḥ prāṇināṃ layaḥ | sadā vināśo jātānāṃ brāhmo naimittiko layaḥ ||

चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः । लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि ।।

caturyugasahasrānte prākṛtaḥ prākṛto layaḥ | laya ātyantiko jñānādātmanaḥ paramātmani ||

नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते । चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले ।।

naimittikasya kalpānte vakṣye rūpaṃ layasya te | caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale ||

अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी । ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः ।।

anāvṛṣṭiratīvogrā jāyate śatavārṣikī | tataḥ sattvakṣayaḥ syācca tato viṣṇurjagatpatiḥ ||

स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु । भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं ।।

sthito jalāni pivati bhānoḥ saptasu raśmiṣu | bhūpātālasamudrāditoyaṃ nayati saṃkṣayaṃ ||

ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः । त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः ।।

tatastasyānubhāvena toyāhāropavṛṃhitāḥ | ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ ||

दहन्त्य अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज । कूर्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः ।।

dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija | kūrmapṛṣṭhasamā bhūḥ syāttataḥ kālāgnirudrakaḥ ||

शेषाहिश्वाससम्पातात पातालानि दहत्यधः । पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः ।।

śeṣāhiśvāsasampātāt pātālāni dahatyadhaḥ | pātālebhyo bhuvaṃ viṣṇurbhuvaḥ svargaṃ dahatyataḥ ||

अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तथा । ततस्तापरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः ।।

ambarīṣamivābhāti trailokyamakhilaṃ tathā | tatastāparītāstu lokadvayanivāsinaḥ ||

गाचन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः । रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः ।।

gācanti te maharlokaṃ maharlokājjanaṃ tataḥ | rudrarūpī jagaddagdhvā mukhaniśvāsato hareḥ ||

उत्तिष्टन्ति ततो मेधा नानारूपाः सविद्युतः । शतं वर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम ।।

uttiṣṭanti tato medhā nānārūpāḥ savidyutaḥ | śataṃ varṣāṇi varṣantaḥ śamayantyagnimutthitam ||

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थिते ऽम्भसि शतं मरुत । मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान्घनान ।।

saptarṣisthānamākramya sthite 'mbhasi śataṃ marut | mukhaniśvāsato viṣṇornāśaṃ nayati tānghanān ||

वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रभुः । ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर जलगैर मुनिभिस्तुतः ।।

vāyuṃ pītvā hariḥ śeṣe śete caikārṇave prabhuḥ | brahmarūpadharaḥ siddhair jalagair munibhistutaḥ ||

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वसिदेवाख्यं चिन्तयन्मधुसूदनः ।।

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ | ātmānaṃ vasidevākhyaṃ cintayanmadhusūdanaḥ ||

कल्पं शेते प्रबुद्धो ऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्य असौ । द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज ।।

kalpaṃ śete prabuddho 'tha brahmarūpī sṛjaty asau | dviparārdhantato vyaktaṃ prakṛtau līyate dvija ||

स्थानात स्थानं दशगुणमेकस्माद्गुण्यते स्थले । ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते ।।

sthānāt sthānaṃ daśaguṇamekasmādguṇyate sthale | tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdhamabhidhīyate ||

परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः । अनावृष्ट्याग्निसम्पर्कात कृते संज्वलने द्विज ।।

parārdhaṃ dviguṇaṃ yattu prākṛtaḥ pralayaḥ smṛtaḥ | anāvṛṣṭyāgnisamparkāt kṛte saṃjvalane dvija ||

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे ।।

mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye | kṛṣṇecchākārite tasmin samprāpte pratisañcare ||

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमिर्गन्धादिकं गुणं । आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ।।

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmirgandhādikaṃ guṇaṃ | ātmagandhāttato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate ||

रसात्मिकाश च तिष्ठन्ति ह्य आपस्तासां रसो गुणः । पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश च दीप्यते ।।

rasātmikāś ca tiṣṭhanti hy āpastāsāṃ raso guṇaḥ | pīyate jyotiṣā tāsu naṣṭāsvagniś ca dīpyate ||

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं । नष्टे ज्योतिषि वायुश चबली दोधूयते महान ।।

jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyurgrasati bhāskaraṃ | naṣṭe jyotiṣi vāyuś cabalī dodhūyate mahān ||

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः । वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज ।।

vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate tataḥ | vāyau naṣṭe tu cākāśannīravaṃ tiṣṭhati dvija ||

आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं । अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान ।।

ākāśasyātha vai śabdaṃ bhūtādirgrasate ca khaṃ | abhimānātmakaṃ khañca bhūtādiṃ grasate mahān ||

भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत । वायौ वायुश च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च ।।

bhūmiryāti layañcāpsu āpo jyotiṣi tadbrajet | vāyau vāyuś ca khe khañca ahaṅkāre layaṃ sa ca ||

महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज । व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः ।।

mahāttatve mahāntañca prakṛtirgrasate dvija | vyaktāvyaktā ca prakṛtirvyaktasyāvyaktake layaḥ ||

पुमाने काक्षरः शुद्धः सो ऽप्यंशः परमात्मनः । प्रकृतिः पुरुषश चैतौ लीयेते परमात्मनि ।।

pumāne kākṣaraḥ śuddhaḥ so 'pyaṃśaḥ paramātmanaḥ | prakṛtiḥ puruṣaś caitau līyete paramātmani ||

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्महः परे ।।

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ | sattāmātrātmake jñeye jñānātmanyātmahaḥ pare ||