आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात कोपपीड्योः ।।

āṅīṣadarthe 'bhivyāptau sīmārthe dhātuyogaje | ā pragṛhyaḥ smṛtau vākye 'pyāstu syāt kopapīḍyoḥ ||

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः । चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।।

pāpakutseṣadarthe ku dhigjugupsananindayoḥ | cānvācayasamāhāretaretarasamuccaye ||

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति । स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे ।।

svastyāśīḥ kṣemapuṇyādau prakarṣe laṅghane 'pyati | svitpraśne ca vitarke ca tu syādbhede 'vadhāraṇe ||

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः । प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः ।।

sakṛtsahaikavāre syādārāddūrasamīpayoḥ | pratīcyāṃ carame paścādutāpyarthavikalpayoḥ ||

पुनःसदार्थयोः शश्वत साक्षात प्रत्यक्षतुल्ययोः । खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत ।।

punaḥsadārthayoḥ śaśvat sākṣāt pratyakṣatulyayoḥ | khedānukampāsantoṣavismayāmantraṇe vata ||

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः । प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।।

hanta harṣe 'nukampāyāṃ vākyārambhaviṣādayoḥ | prati pratinidhau vīpsālakṣaṇādau prayogataḥ ||

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु । प्राच्यां पुरस्तात प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य अपि ।।

iti hetau prakaraṇe prakāśādisamāptiṣu | prācyāṃ purastāt prathame purārthe 'grata ity api ||

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे । मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व अथोथ च ।।

yāvattāvacca sākalye 'vadhau māne 'vadhāraṇe | maṅgalānantarārambhapraśnakārtsneṣv athotha ca ||

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः । नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु ।।

vṛthā nirarthakāvidhyornānānekobhayārthayoḥ | nu pṛcchāyāṃ vikalpe ca paścātsādṛśyayoranu ||

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु । गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व अपि ।।

praśnāvadhāraṇānujñānunayāmantraṇe nanu | garhāsamuccayapraśnaśaṅkāsambhāvanāsv api ||

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते । अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि ।।

upamāyāṃ vikalpe vā sāmitvardhe jugupsite | amā saha samīpe ca kaṃ vāriṇi ca mūrdhani ||

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश चये । तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने ।।

ivetthamarthayorevaṃ nūnaṃ tarke 'rthaniś caye | tūṣṇīmarthe sukhe joṣaṃ kimpṛcchāyāṃ jugupsane ||

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने । अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम ।।

nāma prākāśyasambhāvyakrodhopagamakutsane | alaṃ bhūṣaṇaparyāptiśaktivāraṇavācakam ||

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः । पुनरप्रथमे भेदे निर्निश चयनिषेधयोः ।।

hūṃ vitarke paripraśne samayāntikamadhyayoḥ | punaraprathame bhede nirniś cayaniṣedhayoḥ ||

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा । उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम ।।

syātprabandhe cirātīte nikaṭāgāmike purā | uraryurī corarī ca vistāre 'ṅgīkṛte trayam ||

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल । निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु ।।

svarge pare ca loke svarvārtāsambhāvayoḥ kila | niṣedhavākyālaṅkāre jijñāsāvasare khalu ||

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः । नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि ।।

samīpobhayataḥśīghrasākalyābhimukhe 'bhitaḥ | nāmaprakāśayoḥ prādurmitho 'nyonyaṃ rahasyapi ||

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु । अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे ।।

tiro 'ntardhau tiryagarthe hā viṣādaśugartiṣu | ahahetyadbhute khede hi hetāvavadhāraṇe ||

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः । मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत समाः ।।

cirāya cirarātrāya cirasyādyāścirārthakāḥ | muhuḥ punaḥ punaḥ śaśvadabhīkṣṇamasakṛt samāḥ ||

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते । बलवत सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च ।।

srāgjhaṭityañcasāhnāya sapadi drāṅmaṅkhu ca drute | balavat suṣṭhu kimuta vikalpe kiṃ kimūta ca ||

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति । दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति ।।

tu hi ca sma ha vai pādapūraṇe pūjanepyati | divāhnītyatha doṣā ca naktañca rajanāviti ||

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः । स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक ।।

tiryagarthe sāci tiro 'pyatha sambodhanārthakāḥ | syuḥ pyāṭpāḍṅga he hai bhoḥ samayā nikaṣā hiruk ||

अतर्किते तु सहसा स्यात पुरः पुरतो ऽग्रतः । स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट वौषट वषट स्वधा ।।

atarkite tu sahasā syāt puraḥ purato 'grataḥ | svāhā devahavirdāne śrauṣaṭ vauṣaṭ vaṣaṭ svadhā ||

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे । यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये ।।

kiñcidīṣanmanāgalpe pretyāmutra bhavāntare | yathā tathā caiva sāmye aho ho iti vismaye ||

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे । दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा ।।

maune tu tūṣṇīṃ tūṣṇīkaṃ sadyaḥ sapadi tatkṣaṇe | diṣṭyā śamupayoṣañcetyānande 'thāntare 'ntarā ||

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम । युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते ।।

antareṇa ca madhye syuḥ prasahya tu haṭārthakam | yukte dve sāmprataṃ sthāne 'bhīkṣṇaṃ śasvadanārate ||

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे । पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व अद्धाञ्जसा द्वयम ।।

abhāve nahyano nāpi māsma mālañca vāraṇe | pakṣāntare cedyadi ca tattve tv addhāñjasā dvayam ||

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते । समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि ।।

prākāśye prādurāviḥ syādomevaṃ paramaṃ mate | samantatastu paritaḥ sarvato viśvagityapi ||

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च । ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित कामप्रवेदने ।।

akāmānumatau kāmamasūyopagame 'stu ca | nanu ca syādvirodhoktau kaccit kāmapravedane ||

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं । मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं ।।

niḥṣamaṃ duḥṣamaṃ garhye yathāsvantu yathāyathaṃ | mṛṣā mithyā ca vitathe yathārthantu yathātathaṃ ||

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः । प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश चये द्वयं ।।

syurevantu punarvaivetyavadhāraṇavācakāḥ | prāgatītārthakaṃ nūnamavaśyaṃ niś caye dvayaṃ ||

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना । अल्पे नीचैर महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य अद्रुते शनैः ।।

saṃvadvarṣe 'vare tvarvāgāmevaṃ svayamātmanā | alpe nīcair mahatyuccaiḥ prāyobhūmny adrute śanaiḥ ||

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने । अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि ।।

sanā nitye vahirvāhye smātīte 'stamadarśane | asti sattve ruṣoktāvūmuṃ praśne 'nunaye tvayi ||

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ । पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने ।।

hūṃ tarke syāduṣā rātreravasāne namo natau | punararthe 'ṅganindāyāṃ duṣṭhu suṣṭhu praśaṃsane ||

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके । परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति ।।

sāyaṃ sāye prage prātaḥ prabhāte nikaṣāntike | parutparāryaisamo 'bde pūrve pūrvatare yati ||

अद्यात्राह्न्य अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात । तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः ।।

adyātrāhny atha pūrvehnītyādau pūrvottarā parāt | tathādharānyānyataretarātpūrvedyurādayaḥ ||

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि । ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि ।।

ubhayadyuścobhayedyuḥ pare tvahni paredyapi | hyo gate 'nāgate 'hni śvaḥ paraśvaḥ śvaḥpare 'hani ||

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा । एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा ।।

tadā tadānīṃ yugapadekadā sarvadā sadā | etarhi sampratīdānīmadhunā sāmpratantathā ||