तद्धितं त्रिविधं वक्ष्ये सामान्यवृत्तिरीदृशी । ले व्यंसलो वत्सलः स्यादिलचि स्यात्तुफेनिलं ।।

taddhitaṃ trividhaṃ vakṣye sāmānyavṛttirīdṛśī | le vyaṃsalo vatsalaḥ syādilaci syāttuphenilaṃ ||

लोमशः शे पामनो ने इलचि स्यात्तु पिच्छिलं । अणि प्राज्ञ आर्चकः स्यात दन्तादुरचि दन्तुरः ।।

lomaśaḥ śe pāmano ne ilaci syāttu picchilaṃ | aṇi prājña ārcakaḥ syāt dantāduraci danturaḥ ||

रे स्यान्मधुरं सुशिरं रे स्यात केशर ईदृशः । हिरण्यं ये मालवो वे वलचि स्याद्रजस्वलः ।।

re syānmadhuraṃ suśiraṃ re syāt keśara īdṛśaḥ | hiraṇyaṃ ye mālavo ve valaci syādrajasvalaḥ ||

इनौ धनी करी हस्ती धनिकं टिकनीरितं । पयस्वी विनि मायावी ऊर्णायुर्युचि ईरितं ।।

inau dhanī karī hastī dhanikaṃ ṭikanīritaṃ | payasvī vini māyāvī ūrṇāyuryuci īritaṃ ||

वाग्मो मिनि आलचि स्याद्वाचालश्चाटचीरितं । फलिनो वर्हिणः केकी वृन्दारकस तथा कनि ।।

vāgmo mini ālaci syādvācālaścāṭacīritaṃ | phalino varhiṇaḥ kekī vṛndārakas tathā kani ||

आलुचि शीतन्न सहते शीतालुः श्वालुरीदृशः । हिमालुरालुचि स्याच्च हिमं न सहते तथा ।।

āluci śītanna sahate śītāluḥ śvālurīdṛśaḥ | himālurāluci syācca himaṃ na sahate tathā ||

रूपं वातादुलचि स्याद वातुलश्चानपत्यके । वाशिष्ठः कौरवो वासः पाञ्चालः सोस्य वासकः ।।

rūpaṃ vātādulaci syād vātulaścānapatyake | vāśiṣṭhaḥ kauravo vāsaḥ pāñcālaḥ sosya vāsakaḥ ||

तत्र वासो माथुरः स्याद्वेत्त्यधीते च चान्द्रकः । व्युत्क्रमं वेत्ति क्रमकः नरश चक्राम कौशकः ।।

tatra vāso māthuraḥ syādvettyadhīte ca cāndrakaḥ | vyutkramaṃ vetti kramakaḥ naraś cakrāma kauśakaḥ ||

प्रियङ्गूनां भवं क्षेत्रं प्रैयङ्गवीनकं खञि । मौद्गीनं कौद्रवीणञ्च वैदेहश्चानपत्यके ।।

priyaṅgūnāṃ bhavaṃ kṣetraṃ praiyaṅgavīnakaṃ khañi | maudgīnaṃ kaudravīṇañca vaidehaścānapatyake ||

इञि दाक्षिर्दाशरथिः कचि नारायणादिकं । आश्वायनः स्याच्च फञि यचि गार्ग्यश च वात्सकः ।।

iñi dākṣirdāśarathiḥ kaci nārāyaṇādikaṃ | āśvāyanaḥ syācca phañi yaci gārgyaś ca vātsakaḥ ||

ढ्हकि स्याद्वैनतेयादिश्चाटकेरस्तथैरकि(?) । ढ्रकि गौधेरको रूपं गौधारश्चारकीरितं ।।

ḍhhaki syādvainateyādiścāṭakerastathairaki(?) | ḍhraki gaudherako rūpaṃ gaudhāraścārakīritaṃ ||

क्षत्रियो घे कुलीनः खे ण्ये कैरव्यादयः स्मृताः(?) । यति मूर्धन्यमुख्यादिः सुगन्धिरिति रूपकं ।।

kṣatriyo ghe kulīnaḥ khe ṇye kairavyādayaḥ smṛtāḥ(?) | yati mūrdhanyamukhyādiḥ sugandhiriti rūpakaṃ ||

तारकादिभ्य इतचि नभस्तारकितादयः । अनङि स्याच्च कुण्डोध्नी पुष्पधन्वसुधन्वनी ।।

tārakādibhya itaci nabhastārakitādayaḥ | anaṅi syācca kuṇḍodhnī puṣpadhanvasudhanvanī ||

चञ्चुपि वित्तवञ्चुः स्याद्वित्तमस्य च शब्दके । चणपि स्यात केशचणः रूपे स्यात पटरूपकम ।।

cañcupi vittavañcuḥ syādvittamasya ca śabdake | caṇapi syāt keśacaṇaḥ rūpe syāt paṭarūpakam ||

ईयसौ च पटीयान स्यात तरप्यक्षतरादिकम । पचतितराञ्च तरपि तमप्यटतितमामपि ।।

īyasau ca paṭīyān syāt tarapyakṣatarādikam | pacatitarāñca tarapi tamapyaṭatitamāmapi ||

मृद्वीतमा कल्पपि स्यादिन्द्रकल्पो ऽर्ककल्पकः । राजदेशीयो देशीये देश्ये देश्यादिरूपकम ।।

mṛdvītamā kalpapi syādindrakalpo 'rkakalpakaḥ | rājadeśīyo deśīye deśye deśyādirūpakam ||

पटुजातीयो जातीये जानुमात्रञ्च मात्रचि । ऊरुद्वयसो द्वयसचि उरुदघ्नञ्च दघ्नचि ।।

paṭujātīyo jātīye jānumātrañca mātraci | ūrudvayaso dvayasaci urudaghnañca daghnaci ||

तयटि स्यात पञ्चतयः दौवारिकष्ठकीरितं । सामान्यवृत्तिरुक्ताथ अव्ययाख्यश च तद्धितः ।।

tayaṭi syāt pañcatayaḥ dauvārikaṣṭhakīritaṃ | sāmānyavṛttiruktātha avyayākhyaś ca taddhitaḥ ||

यस्माद्यततसिलि च यत्र तत्र त्रलीरितं । अस्मिन काले ह्य अधुनास्यादिदानीञ्चैव दान्यपि ।।

yasmādyatatasili ca yatra tatra tralīritaṃ | asmin kāle hy adhunāsyādidānīñcaiva dānyapi ||

सर्वस्मिन सर्वदा दास्यात्तस्मिन्काले र्हिलीरितं । तर्हि हो ऽमिन काल इह कर्हि कस्मिंश च कालके ।।

sarvasmin sarvadā dāsyāttasminkāle rhilīritaṃ | tarhi ho 'min kāla iha karhi kasmiṃś ca kālake ||

यथा थालि थमि कथं पूर्वस्यान्दिशि सञ्चयेत । अस्ताति चैव पूर्वस्याः पूर्वादिग्रामणीयकाः ।।

yathā thāli thami kathaṃ pūrvasyāndiśi sañcayet | astāti caiva pūrvasyāḥ pūrvādigrāmaṇīyakāḥ ||

पुरस्तात सञ्चरेद गच्छेत सद्यस्तुल्ये ऽहनीरितं । उति पूर्वाब्दे च परुत पूर्वतरे परार्यपि ।।

purastāt sañcared gacchet sadyastulye 'hanīritaṃ | uti pūrvābde ca parut pūrvatare parāryapi ||

ऐषमो ऽस्मिन संबत्सरे रूपं समसि चेरितं । एद्यवौ परेद्यवि स्यात परस्मिन्नहनीरितं ।।

aiṣamo 'smin saṃbatsare rūpaṃ samasi ceritaṃ | edyavau paredyavi syāt parasminnahanīritaṃ ||

अद्यास्मिन्नहनि द्ये स्यात पूर्वेद्युश च तथैद्युसि । दक्षिणस्यान्दिशि वसेत दक्षिणाद्दक्षिणाद्युभौ ।।

adyāsminnahani dye syāt pūrvedyuś ca tathaidyusi | dakṣiṇasyāndiśi vaset dakṣiṇāddakṣiṇādyubhau ||

उत्तरस्यान्दिशि वसेदुत्तरादुत्तराद्युभौ । उपरि वसेदुपरिष्टाद भवेद्रिष्टाति ऊर्ध्वकात ।।

uttarasyāndiśi vaseduttarāduttarādyubhau | upari vasedupariṣṭād bhavedriṣṭāti ūrdhvakāt ||

उत्तरेण च पित्रोक्तं आचि च स्याच्च दक्षिणा । आहौ दक्षिणाहि वसेद्द्विप्रकारं द्विधा च धा ।।

uttareṇ ca pitroktaṃ āci ca syācca dakṣiṇā | āhau dakṣiṇāhi vaseddviprakāraṃ dvidhā ca dhā ||

ध्यमुञि चैकध्यं कुरु त्वं द्वैधन्धमुञि चेदृशं । द्वौ प्रकारौ द्विधा धाचि आसुसुरतरं यथा* ।।

dhyamuñi caikadhyaṃ kuru tvaṃ dvaidhandhamuñi cedṛśaṃ | dvau prakārau dvidhā dhāci āsusurataraṃ yathā* ||

निपातास्तद्धिताः प्रोक्ताः तद्धितो भाववाचकः । पटोर्भावः पटुत्वन्त्वे पदुता तलिचेरितं ।।

nipātāstaddhitāḥ proktāḥ taddhito bhāvavācakaḥ | paṭorbhāvaḥ paṭutvantve padutā taliceritaṃ ||

प्रथिमा चेमनि पृथोः सौख्यं सुखात ष्यञीरितम । स्तेयं याति च स्तेनस्य ये सख्युः सख्यमीरितं ।।

prathimā cemani pṛthoḥ saukhyaṃ sukhāt ṣyañīritam | steyaṃ yāti ca stenasya ye sakhyuḥ sakhyamīritaṃ ||

कपेर्भावश च कापेयं सैन्यं पथ्यं यकीरितं । आश्वं कौमारकं चाणि रूपं चाणि च यौवनम । आचार्यकं कणि प्रोक्तमेवमन्येपि तद्धिताः ।।

kaperbhāvaś ca kāpeyaṃ sainyaṃ pathyaṃ yakīritaṃ | āśvaṃ kaumārakaṃ cāṇi rūpaṃ cāṇi ca yauvanam | ācāryakaṃ kaṇi proktamevamanyepi taddhitāḥ ||