षोढा समासं वक्ष्यामि अष्टाविंशतिधा पुनः । नित्यानित्यविभागेन लुग्लोपेन च द्विधा ।।

ṣoḍhā samāsaṃ vakṣyāmi aṣṭāviṃśatidhā punaḥ | nityānityavibhāgena luglopena ca dvidhā ||

कुम्भकारश च नित्यः स्याद्धेमकारादिकस तथा । राज्ञः पुमान राजपुमान नित्यो ऽयञ्च समासकः ।।

kumbhakāraś ca nityaḥ syāddhemakārādikas tathā | rājñaḥ pumān rājapumān nityo 'yañca samāsakaḥ ||

कष्टश्रितो लुक्समासः कण्ठेकालादिकस्त्वलुक । स्यादष्टधा तत्पुरुषः प्रथमाद्यसुपा सह ।।

kaṣṭaśrito luksamāsaḥ kaṇṭhekālādikastvaluk | syādaṣṭadhā tatpuruṣaḥ prathamādyasupā saha ||

प्रथमातत्पुरुषो ऽयं पूर्वं कायस्य विग्रहे । पूर्वकायो ऽपरकायो ह्य अधरोत्तरकायकः ।।

prathamātatpuruṣo 'yaṃ pūrvaṃ kāyasya vigrahe | pūrvakāyo 'parakāyo hy adharottarakāyakaḥ ||

अर्धं कणाया अर्धकणा भिक्षातूर्यमथेदृशम । आपन्नजीविकस्तद्वत द्वितीया चाधराश्रितः ।।

ardhaṃ kaṇāyā ardhakaṇā bhikṣātūryamathedṛśam | āpannajīvikastadvat dvitīyā cādharāśritaḥ ||

वर्षम्भोग्यो वर्षभोग्यो धान्यार्थश च तृतीयया । चतुर्थी स्याद्विष्णुबलिर्वृकभीतिश च पञ्चमी ।।

varṣambhogyo varṣabhogyo dhānyārthaś ca tṛtīyayā | caturthī syādviṣṇubalirvṛkabhītiś ca pañcamī ||

राज्ञः पुमान राजपुमान षष्ठी वृक्षफलं तथा । सप्तमी चाक्षशौण्डो ऽयमहितो नञ्समासकः ।।

rājñaḥ pumān rājapumān ṣaṣṭhī vṛkṣaphalaṃ tathā | saptamī cākṣaśauṇḍo 'yamahito nañsamāsakaḥ ||

कर्मधारयः सप्तधा नीलोत्पलमुखाः स्मृताः । विशेषणपूर्वपदो विशेष्योत्तरतस तथा ।।

karmadhārayaḥ saptadhā nīlotpalamukhāḥ smṛtāḥ | viśeṣaṇapūrvapado viśeṣyottaratas tathā ||

वैयाकरणखमूचिः शीतोष्णं द्विपदं शुभम । उपमानपूर्वपदः शङ्खपाण्डर इत्य अपि ।।

vaiyākaraṇakhamūciḥ śītoṣṇaṃ dvipadaṃ śubham | upamānapūrvapadaḥ śaṅkhapāṇḍara ity api ||

उपमानोत्तरपदः पुरुशव्याघ्र इत्य अपि । सम्भावनापूर्वपदो गुणवृद्धिरितीदृशम ।।

upamānottarapadaḥ puruśavyāghra ity api | sambhāvanāpūrvapado guṇavṛddhiritīdṛśam ||

गुण इति वृद्धिर्वाच्या सुहृदेव सुवन्धुकः । अवधारणपूर्वपदो बहुब्रीहिश च सप्तधा ।।

guṇa iti vṛddhirvācyā suhṛdeva suvandhukaḥ | avadhāraṇapūrvapado bahubrīhiś ca saptadhā ||

द्विपदश च बहुव्रीहिरारूढ्भवनो नरः । अर्चिताशेषपूर्वोयं बह्वङ्घ्रिः परिकीर्तितः ।।

dvipadaś ca bahuvrīhirārūḍhbhavano naraḥ | arcitāśeṣapūrvoyaṃ bahvaṅghriḥ parikīrtitaḥ ||

एते विप्राश्चोपदशाः सङ्ख्योत्तरपदस्त्वयम । सङ्ख्योभयपदो यद्वद्द्वित्रा द्व्येकत्रयो नरः ।।

ete viprāścopadaśāḥ saṅkhyottarapadastvayam | saṅkhyobhayapado yadvaddvitrā dvyekatrayo naraḥ ||

सहपूर्वपदो ऽयं स्यात समूलोद्धृतकस्तरुः । व्यतिहारलक्षणार्थः केशाकेशि नखानखि ।।

sahapūrvapado 'yaṃ syāt samūloddhṛtakastaruḥ | vyatihāralakṣaṇārthaḥ keśākeśi nakhānakhi ||

दिग्लक्ष्या स्याद्दक्षिणपूर्वा द्विगुराभाषितो द्विधा । एकवद्भावि द्विशृङ्गं पञ्चमूली त्वेकधा ।।

diglakṣyā syāddakṣiṇapūrvā dvigurābhāṣito dvidhā | ekavadbhāvi dviśṛṅgaṃ pañcamūlī tvekadhā ||

द्वन्द्वः समासो द्विविधो हीतरेतरयोगकः । रुद्रविष्णू समाहारो भेरीपटहमीदृशम ।।

dvandvaḥ samāso dvividho hītaretarayogakaḥ | rudraviṣṇū samāhāro bherīpaṭahamīdṛśam ||

द्विधाख्यातो ऽव्ययीभावो नामपूर्वपदो यथा । शाकस्य मात्रा शाकप्रति यथाव्ययपूर्वकः ।।

dvidhākhyāto 'vyayībhāvo nāmapūrvapado yathā | śākasya mātrā śākaprati yathāvyayapūrvakaḥ ||

उपकुम्भञ्चोपरथ्यं प्राधान्येन चतुर्विधः । उत्तरपदार्थमुख्यो द्वन्द्वश्चोभयमुख्यकः । पूर्वार्थेशो ऽव्ययीभावो बहुव्रीहिश च वाह्यगः ।।

upakumbhañcoparathyaṃ prādhānyena caturvidhaḥ | uttarapadārthamukhyo dvandvaścobhayamukhyakaḥ | pūrvārtheśo 'vyayībhāvo bahuvrīhiś ca vāhyagaḥ ||