उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा । वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः ।।

udvegajanako doṣaḥ sabhyānāṃ sa ca saptadhā | vaktṛvācakavācyānāmekadvitriniyogataḥ ||

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः । सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः ।।

tatra vaktā kavirnāma prathate sa ca bhedataḥ | sandihāno 'vinītaḥ sannajño jñātā caturvidhaḥ ||

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम । तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः ।।

nimittaparibhāṣābhyāmarthasaṃsparśivācakam | tadbhedo padavākye dve kathitaṃ lakṣaṇaṃ dvayoḥ ||

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ । शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः ।।

asādhutvāprayuktve dvāveva padanigrahau | śabdaśāstraviruddhatvamasādhutvaṃ vidurbudhāḥ ||

व्युत्पन्नैर अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते । छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च ।।

vyutpannair anibadvatvamaprayuktatvamucyate | chāndasatvamavispaṣṭatvañca kaṣṭatvameva ca ||

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा । छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः ।।

tadasāmayikatvañca grāmyatvañceti pañcadhā | chāndasatvaṃ na bhāṣāyāmavispaṣṭamabodhataḥ ||

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता । अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा ।।

gūḍārthatā viparyastārthatā saṃśayitārthatā | aviṣpaṣṭārthatā bhedāstatra gūḍhārthateti sā ||

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः । विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा ।।

yatrārtho duḥkhasavedyo viparyastārthatā punaḥ | vivakṣitānyaśabdārthapratipātirmalīmasā ||

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः । सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां ।।

anyārthatvāsamarthatve etāmevopasarpataḥ | sandihyamānavācyatvamāhuḥ saṃśayitārthatāṃ ||

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते । असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः ।।

doṣatvamanubadhnāti sajjanodvejanādṛte | asukhoccāryamāṇatvaṃ kaṣṭatvaṃ samayācyutiḥ ||

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः । ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता ।।

asāmayikatā neyāmetāñca munayo jaguḥ | grāmyatā tu jaghanyārthapratipātiḥ khalīkṛtā ||

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि । तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा ।।

vaktavyagrāmyavācyasya vacanātsmaraṇādapi | tadvācakapadenābhisāmyādbhavati sā tridhā ||

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा । अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः ।।

doṣaḥ sādhāraṇaḥ prātisviko 'rthasya sa tu dvidhā | anekabhāgupālambhaḥ sādhāraṇa iti smṛtaḥ ||

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता । व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः ।।

kriyākārakayorbhraṃśo visandhiḥ punaruktā | vyastasambandhatā ceti pañca sādhāraṇā matāḥ ||

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः । कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम ।।

akriyatvaṃ kriyābhraṃśo bhraṣṭakārakatā punaḥ | kartryādikārakābhāvo visandhiḥsandhidūṣaṇam ||

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा । सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात ।।

vigato vā viruddho vā sandhiḥ sa bhavati dvidhā | sandherviruddhatā kaṣṭapādādarthāntarāgamāt ||

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत । अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा ।।

punaruktatvamābhīkṣṇyādabhidhānaṃ dvidhaiva tat | arthāvṛttiḥ padāvṛttirarthāvṛttirapi dvidhā ||

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च । नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम ।।

prayuktavaraśabdena tathā śabdāntareṇa ca | nāvartate padāvṛttau vācyamāvartate padam ||

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः । सम्बन्धान्तरनिर्भाषात सम्बन्धान्तरजन्मनः ।।

vyastasambandhatā suṣṭhusambandho vyavadhānataḥ | sambandhāntaranirbhāṣāt sambandhāntarajanmanaḥ ||

अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा । अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा ।।

abhāvepi tayorantarvyavadhānāstridhaiva sā | antarā padavākyābhyāṃ pratibhedaṃ punardvidhā ||

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः । व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते ।।

vācyamarthārthyamānatvāttaddvidhā padavākyayoḥ | vyutpāditapūrvavācyaṃ vyutpādyañceti bhidyate ||

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता । असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा ।।

iṣṭavyāghātakāritvaṃ hetoḥ syādasamarthatā | asiddhatvaṃ viruddhatvamanaikāntikatā tathā ||

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः । पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत ।।

evaṃ satpratipakṣatvaṃ kālātītatvasaṅkaraḥ | pakṣe sapakṣenāstitatvaṃ vipakṣe 'stitvameva tat ||

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम । एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति ।।

kāvyeṣu pariṣadyānāṃ na bhavedapyaruntudam | ekādaśanirarthatvaṃ duṣkarādau na duṣyati ||

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे । न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर लोकशास्त्रयोः ।।

duḥkhīkaroti doṣajñāngūḍhārthatvaṃ na duṣkare | na grāmyatodvegakārī prasiddher lokaśāstrayoḥ ||

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः । भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके ।।

kriyābhraṃśena lakṣmāsti kriyādhyāhārayogataḥ | bhraṣṭakārakatākṣepabalādhyāhṛtakārake ||

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना । कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम ।।

pragṛhye gṛhyate naiva kṣataṃ vigatasandhinā | kaṣṭapāṭhādvisandhitvaṃ durvacādau na durbhagam ||

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा । नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर न लिप्यते ।।

anuprāse padāvṛttirvyastasambandhatā śubhā | nārthasaṃgrahaṇe doṣo vyutkramādyair na lipyate ||

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां । संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः ।।

vibhaktisaṃjñāliṅgānāṃ yatrodvego na dhīmatāṃ | saṃkhyāyāstatra bhinnatvamupamānopameyayoḥ ||

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा । कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते ।।

anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhiḥ śubhā | kavīmāṃ samudācāraḥ samayo nāma gīyate ||

समान्यश च विशिष्टश च धर्मवद्भवति द्विधा । सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः ।।

samānyaś ca viśiṣṭaś ca dharmavadbhavati dvidhā | siddhasaiddhāntikānāñca kavīnāñcāvivādataḥ ||

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य असौ समयो मतः । सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं ।।

yaḥ prasidhyati sāmānya ity asau samayo mataḥ | sarvesiddhāntikā yena sañcaranti niratyayaṃ ||

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा । छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा ।।

kiyanta eva vā yena sāmānyastena sadvidhā | chedasiddhantato 'nyaḥ syāt keṣāñcidbhrāntito yathā ||

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित क्षणभङ्गिका । भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता ।।

tarkajñānaṃ muneḥ kasya kasyacit kṣaṇabhaṅgikā | bhūtacaitanyatā kasya jñānasya suprakāśatā ||

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः । शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः ।।

prajñātasthūlatāśabdānekāntatvaṃ tathārhataḥ | śaivavaiṣṇavaśākteyasaurasiddhāntināṃ matiḥ ||

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं । अस्मिन सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम ।।

jagataḥ kāraṇaṃ brahma sāṅkhyānāṃ sapradhānakaṃ | asmin sarasvatīloke sañcarantaḥ parasparam ||

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते । परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात ।।

badhnanti vyatipaśyanto yadviśiṣṭaiḥ sa ucyate | parigrahādapyasatāṃ satāmevāparigrahāt ||

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते । प्रत्यक्षादिप्रमाणैर यद बाधितं तदसद्विदुः ।।

bhidyamānasya tasyāyaṃ dvaividhyamupagīyate | pratyakṣādipramāṇair yad bādhitaṃ tadasadviduḥ ||

कविभिस्तत प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत ।।

kavibhistat pratigrāhyaṃ jñānasya dyotamānatā | yadevārthakriyākāri tadeva paramārthasat ||

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत । विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान । अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात ।।

ajñānājjñānatastvekaṃ brahmaiva paramārthasat | viṣṇuḥ svargādihetuḥ sa śabdālaṅkārarūpavān | aparā ca parā vidyā tāṃ jñātvā mucyate bhavāt ||