अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत । वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं ।।

alaṃkṛtamapi prītyai na kāvyaṃ nirguṇaṃ bhavet | vapuṣyalalite strīṇāṃ hāro bhārāyate paraṃ ||

न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति । कृताः ।।

na ca vācyaṃ guṇo doṣo bhāva eva bhaviṣyati | kṛtāḥ ||

यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः । सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा ।।

yaḥ kāvye mahatīṃ chāyāmanugṛhṇātyasau guṇaiḥ | sambhavatyeṣa sāmānyo vaiśeṣika iti dvidhā ||

सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते । शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा ।।

sarvasādhāraṇībhūtaḥ sāmanya iti manyate | śabdamarthamubhau prāptaḥ sāmānyo bhavati tridhā ||

शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः । श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता ।।

śabdamāśrayate kāvyaṃ śarīraṃ yaḥ sa tadguṇaḥ | śloṣo lālityāgāmbhīryasaukumāryamudāratā ||

सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा । सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते ।।

satyeva yaugikī ceti guṇāḥ śabdasya saptadhā | suśliṣṭasanniveśatvaṃ śabdānāṃ śleṣa ucyate ||

गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं । यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं ।।

guṇādeśādinā pūrvaṃ padasambaddhamakṣaraṃ | yatrasandhīyate naiva tallālityamudāhṛtaṃ ||

विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम । गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां ।।

viśiṣṭalakṣaṇollekhalekhyamuttānaśabdakam | gāmbhīryaṃ kathayantyāryāstadevānyeṣu śabdatāṃ ||

अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता । उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर विशेषणैः ।।

aniṣṭhurākṣaraprāyaśabdatā sukumāratā | uttānapadataudaryayutaślāghyair viśeṣaṇaiḥ ||

ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं । आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं ।।

ojaḥ samāsabhūyastvametatpadyādijīvitaṃ | ābrahma stambhaparyantamojasaikena pauruṣaṃ ||

उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः । उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य अभिधीयते ।।

ucyamānasya śabdena yena kenāpi vastunaḥ | utkarṣamāvahannartho guṇa ity abhidhīyate ||

माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता । प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति ।।

mādhuryaṃ sambidhānañca komalatvamudāratā | prauḍhiḥ sāmayikatvañca tadbhedāḥ ṣaṭcakāśati ||

क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता । सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये ।।

krodherṣyākāragāmbhīryātmādhuryaṃ dhairyagāhitā | sambidhānaṃ parikaraḥ syādapekṣitasiddhaye ||

यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता । तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा ।।

yatkāṭhinyādinirmuktasanniveśaviśiṣṭatā | tiraskṛtyaiva mṛdutā bhāti komalateti sā ||

लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम । गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं ।।

lakṣyate sthūlalakṣatvapravṛtteryatra lakṣaṇam | guṇasya tadudāratvamāśayasyātisauṣṭhavaṃ ||

अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः । युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता ।।

abhipretaṃ prati yato nirvāhasyopapādikāḥ | yuktayo hetugarbhiṇyaḥ prauḍhāprauḍhirudāhṛtā ||

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः । तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा ।।

svatantrasyānyatantrasya vāhyāntaḥsamayogataḥ | tatra vyutpattirarthasya yā sāmayikateti sā ||

शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः । तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता ।।

śabdārthavupakurvāṇo nāmnobhayaguṇaḥ smṛtaḥ | tasya prasādaḥ saubhāgyaṃ yathāsaṅkhyaṃ praśastatā ||

पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः । सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते ।।

pāko rāga iti prājñaiḥ ṣaṭprapañcavipañcitāḥ | suprasiddharthapadatā prasāda iti gīyate ||

उत्कर्षवान गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते । तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ।।

utkarṣavān guṇaḥ kaścidyasminnukte pratīyate | tatsaubhāgyamudāratvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ||

यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते । समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः ।।

yathāsaṅkhyamanuddeśaḥ sāmanyamatidiśyate | samaye varṇanīyasya dāruṇasyāpi vastunaḥ ||

अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं । उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य अभिधीयते ।।

adāruṇena śabdena prāśastyamupavarṇanaṃ | uccaiḥ pariṇatiḥ kāpi pāka ity abhidhīyate ||

मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः । आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः ।।

mṛdvīkānārikelāmbupākabhedāccaturvidhaḥ | ādāvante ca saurasyaṃ mṛdvīkāpāka eva saḥ ||

काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते । अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते ।।

kāvyecchayā viśeṣo yaḥ sarāga iti gīyate | abhyāsopahitaḥ kāntiṃ sahajāmapi vartate ||

हारिद्रश चैव कौसुम्भो नीली रागश च स त्रिधा । वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः ।।

hāridraś caiva kausumbho nīlī rāgaś ca sa tridhā | vaiśeṣikaḥ parijñeyo yaḥ svalakṣaṇagocaraḥ ||