शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं । एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः ।।

śabdārthayoralaṅkāro dvāvalaṅkurute samaṃ | ekatra nihito hāraḥ stanaṃ grīvāmiva striyāḥ ||

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता । अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति ।।

praśastiḥ kāntiraucityaṃ saṃkṣepo yāvadarthatā | abhivyaktiriti vyaktaṃ ṣaḍbhedāstasya jāgrati ||

प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः । वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः ।।

praśastiḥ paravanmarmadravīkaraṇakarmaṇaḥ | vāco yuktirdvidhā sā ca premoktistutibhedataḥ ||

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने । कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः ।।

premoktistutiparyāyau priyoktiguṇakīrtane | kāntiḥ sarvamanorucyavācyavāttakasaṅgatiḥ ||

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस तथा रसः । ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते ।।

yathā vastu tathā rītiryathā vṛttis tathā rasaḥ | ūrjasvimṛdusandarbhādaucityamupajāyate ||

संक्षेपो वाचकैर अल्पैर वहोरर्थस्य संग्रहः । अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता ।।

saṃkṣepo vācakair alpair vahorarthasya saṃgrahaḥ | anyūnādhikatā śabdavastunoryāvadarthatā ||

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य अपि । तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम ।।

prakaṭatvamabhivyaktiḥ śrutirākṣepa ity api | tasyā bhedau śrutistatra śabdaṃ svārthasamarpaṇam ||

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा । सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात पारिभाषिकी ।।

bhavennaimittikī pāribhāṣikī dvividhaiva sā | saṅketaḥ paribhāṣeti tataḥ syāt pāribhāṣikī ||

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा । स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः ।।

mukhyaupacārikī ceti sā ca sā ca dvidhā dvidhā | svābhidheyaskhaladvṛttiramukhyārthasya vācakaḥ ||

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी । सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः ।।

yayā śabdo nimittena kenacitsaupacārikī | sā ca lākṣaṇikī gauṇī lakṣaṇāguṇayogataḥ ||

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर लक्षणोच्यते । अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः ।।

abhidheyāvinābhūtā pratītir lakṣaṇocyate | abhidheyena sambandhātsāmīpyātsamavāyataḥ ||

वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता । गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया ।।

vaiparītyātkriyāyogāllakṣaṇā pañcadhā matā | gauṇīguṇānāmānantyādanantā tadvivakṣayā ||

अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः ।।

anyadharmastato 'nyatra lokasīmānurodhinā | samyagādhīyate yatra sa samādhiriha smṛtaḥ ||

श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः । स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः ।।

śrūteralabhyamāno 'rtho yasmādbhāti sacetanaḥ | sa ākṣepo dhaniḥ syācca dhvaninā vyajyate yataḥ ||

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम । प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया ।।

śabdenārthena yatrārthaḥ kṛtvā svayamupārjanam | pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣo 'bhidhitsayā ||

तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः । अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः ।।

tamākṣepaṃ vruvantyatra stutaṃ stotramidaṃ punaḥ | adhikārādapetasya vastuno 'nyasya yā stutiḥ ||

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं । सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः ।।

yatroktaṃ gamyate nārthastatsamānaviśeṣaṇaṃ | sā samāsokitiruditā saṅkṣepārthatayā budhaiḥ ||

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम । पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते । एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः ।।

apahnutirapahnutya kiñcidanyārthasūcanam | paryāyoktaṃ yadanyena prakārenābhidhīyate | eṣāmekaṃtamasyeva samākhyā dhvanirityataḥ ||