अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते । तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम ।।

alaṅkaraṇamarthānāmarthālaṅkāra iṣyate | taṃ vinā śabdasaundaryamapi nāsti manoharam ||

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती । स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि ।।

arthālaṅkārarahitā vidhaveva sarasvatī | svarūpamatha sādṛśyamutprekṣātiśayāvapi ||

विभावना विरोधश च हेतुश च सममष्टधा । स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते ।।

vibhāvanā virodhaś ca hetuś ca samamaṣṭadhā | svabhāva eva bhāvānāṃ svarūpamabhidhīyate ||

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम । सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा ।।

nijamāgantukañceti dvividhaṃ tadudāhṛtam | sāṃsiddhikaṃ niyaṃ naimittikamāgantukaṃ tathā ||

सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा । महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम ।।

sādṛśyaṃ dharmasāmānyamupamā rūpakaṃ tathā | mahoktyarthāntaranyāsāviti syāttu caturvidham ||

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः । सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं ।।

upamā nāma sā yasyāmupamānopameyayoḥ | sattā cāntarasāmānyayogitvepi vivakṣitaṃ ||

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते । समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः ।।

kiñcidādāya sārūpyaṃ lokayātrā pravartate | samāsenāsamāsena sā dvidhā pratiyoginaḥ ||

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा । उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच ।।

vigrahādabhidhānasya sasamāsānyathottarā | upamādyotakapadenopameyapadenaca ||

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात त्रिधा । विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः ।।

tābhyāñca vigrahāttredhā sasamāsāntimāt tridhā | viśiṣyamāṇā upamā bhavantyaṣṭādaśa sphuṭāḥ ||

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा । ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे ।।

yatra sādhāraṇo dharmaḥ kathyate gamyate 'pi vā | te dharmavastuprādhānyāddharmavastūpame ubhe ||

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ । परस्परोपमा सा स्यात प्रसिद्धेरन्यथा तयोः ।।

tulyamevopamīyete yatrānyonyena dharmiṇau | parasparopamā sā syāt prasiddheranyathā tayoḥ ||

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर नियमोपमा । अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा ।।

viparītopamā sā syādvyāvṛtter niyamopamā | anyatrāpyanuvṛttestu bhavedaniyamopamā ||

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात । वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं ।।

samuccayopamāto 'nyadharmavāhulyakīrtanāt | vahordhammasya sāmyepi vailakṣṇyaṃ vivakṣitaṃ ||

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा । यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा ।।

yaducyate 'tiriktatvaṃ vyatirekopamā tu sā | yatropamā syādvahubhiḥ sadṛśaiḥ sā bahūpamā ||

उपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा ।।

upamānavikāreṇa tulanā vikriyopamā ||

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि । कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा ।।

trilokyāsambhavi kimapyāropya pratiyogini | kavinopamīyate yā prathate sādbhutopamā ||

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम । उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः ।।

pratiyoginamāropya tadabhedena kīrtanam | upameyasya sā mohopamāsau bhrāntimadvacaḥ ||

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश चयात संशयोपमा । उपमेयस्य संशय्य निश चयान्निश चयोपमा ।।

ubhayordharmiṇostathyāniś cayāt saṃśayopamā | upameyasya saṃśayya niś cayānniś cayopamā ||

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः । आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी ।।

vākyārthanaiva vākyārthopamā syādupamānataḥ | ātmanopamānādupamā sādhāraṇyatiśāyinī ||

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता । यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा ।।

upameyaṃ yadnyasya tadnyasyopamā matā | yadyuttarottaraṃ yāti tadāsau gaganopamā ||

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा । किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः ।।

praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā | kiñcicca sadṛśī jñeyā upamā pañcadhā puraḥ ||

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ।।

upamānena yattatvamupameyasya rūpyate | guṇānāṃ samatāṃ dṛṣṭvā rūpakaṃ nāma tadviduḥ ||

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा । सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां ।।

upamaiva tirobhūtabhedā rūpakameva vā | sahoktiḥ sahabhāvena kathanaṃ tulyadharmiṇāṃ ||

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः । अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च ।।

bhavedarthāntaranyāsaḥ sādṛśyenottareṇa saḥ | anyathopasthitā vṛttiścetanasyetarasya ca ||

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते । लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम ।।

anyathā manyate yatra tāmutprekṣāṃ pracakṣate | lokasīmānvṛttasya vastudharmasya kīrtanam ||

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा । गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं ।।

bhavedatiśayo nāma sambhavāsambhavāddvidhā | guṇajātikriyādīnāṃ yatra vaikalyardarśanaṃ ||

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते । प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत किञ्चित कारणान्तरम ।।

viśeṣadarśanāyaiva sā viśeṣoktirucyate | prasiddhahetuvyāvṛtyā yat kiñcit kāraṇāntaram ||

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना । सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः ।।

yatra svābhāvikatvaṃ vā vibhāvyaṃ sā vibhāvanā | saṅgatīkaraṇaṃ yuktyā yadasaṃgacchamānayoḥ ||

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं । सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः ।।

virodhapūrvakatvena tadvirodha iti smṛtaṃ | sisādhayiṣitārthasya heturbhavati sādhakaḥ ||

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते । प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक पश्चात कार्यजन्मनः ।।

kārako jñāpaka iti dvidhā so 'pyupajāyate | pravartate kārakākhyaḥ prāk paścāt kāryajanmanaḥ ||

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः । कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात ।।

pūrvaśeṣa iti khyātastayoreva viśeṣayoḥ | kāryakāraṇabhāvādvā svamāvādvā niyāmakāt ||

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात । अविनाभावनियमो ह्य अविनाभावदर्शनात ।।

jñāpakākhyasya bhedo 'sti nadīpūrādidarśanāt | avinābhāvaniyamo hy avinābhāvadarśanāt ||