स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः । एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा ।।

syādāvṛttiranuprāso varṇānāṃ padavākyayoḥ | ekavarṇānekavarṇāvṛttervarṇaguṇo dvidhā ||

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः । मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह ।।

ekavarṇagatāvṛtterjāyante pañca vṛttayaḥ | madhurā lalitā prauṭā bhadrā paruṣayā saha ||

मधुरायाश च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ । ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः ।।

madhurāyāś ca vargantādadho vargyā raṇau svanau | hrasvasvareṇāntaritau saṃyuktatvaṃ nakārayoḥ ||

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका । महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ ।।

na kāryā vargyavarṇānāmāvṛttiḥ pañcamādhikā | mahāprāṇoṣmasaṃyogapravimuktalaghūttarau ||

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा । ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः ।।

lalitā balabhūyiṣṭhā prauṭā yā paṇavargajā | ūrdhvaṃ repheṇa yujyante naṭavargonapañcamāḥ ||

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते । भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः ।।

bhadrāyāṃ pariśiṣṭāḥ syuḥ paruṣā sābhidhīyate | bhavanti yasyāmūṣmāṇaḥ saṃyuktāstattadakṣaraiḥ ||

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी । अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ ।।

akāravarjamāvṛttiḥ svarāṇāmatibhūyasī | anusvāravisargau ca pāruṣyāya nirantarau ||

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा । अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः ।।

śaṣasā rephasaṃyuktāścākāraścāpi bhūyasā | antasthābhinnamābhyāñca haḥ pāruṣyāya saṃyutaḥ ||

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि । पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो ।।

anyathāpi gururvarṇaḥ saṃyukteparipanthini | pāruṣyāyādimāṃstatra pūjitā na tu pañcamo ||

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते । कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका ।।

kṣepe śabdānukāre ca paruṣāpi prayujyate | karṇāṭī kauntalī kauntī kauṅkaṇī vāmanāsikā ||

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात । अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका ।।

drāvaṇī mādhavī pañcavarṇāntasthoṣmabhiḥ kramāt | anekavarṇāvṛttiryā bhinnārthapratipādikā ||

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा । आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः ।।

yamakaṃ sāvyapetañca vyapetañceti taddvidhā | ānantaryādavyapetaṃ vyapetaṃ vyavadhānataḥ ||

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम । आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः ।।

dvaividhyenānayoḥ sthānapādabhedāccaturvidham | ādipādādimadhyānteṣvekadvitriniyogataḥ ||

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत पादेनोत्तरोत्तरः । एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं ।।

saptadhā saptapūrveṇa cet pādenottarottaraḥ | ekadvitripadārambhastulyaḥ ṣoḍhā tadāparaṃ ||

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम । पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च ।।

tṛtīyaṃ trividhaṃ pādasyādimadhyāntagocaram | pādāntayamakañcaiva kāñcīyamakameva ca ||

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा । पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च ।।

saṃsargayamakañcaiva vikrāntayamakantathā | pādādiyamakañcaiva tathāmreḍitameva ca ||

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च । दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे ।।

caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca | daśadhā yamakaṃ śreṣṭhaṃ tadbhedā bahavo 'pare ||

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा । भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः ।।

svatantrasyānyatantrasya padasyāvartanā dvidhā | bhinnaprayojanapadasyāvṛttiṃ manujā viduḥ ||

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः । असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात ।।

dvayorāvṛttapadayoḥ samastā syātsamāsataḥ | asamāsāttayorvyastā pāde tvekatra vigrahāt ||

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते । अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात * ।।

vākyasyāvṛttirapyevaṃ yathāsambhavamiṣyate | alaṅkārādyanuprāso laghumadhyevamarhaṇāt * ||

यया कयाचिद्वृत्या यत समानमनुभूयते । तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा ।।

yayā kayācidvṛtyā yat samānamanubhūyate | tadrūpādipadāsattiḥ sānuprasā rasāvahā ||

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते । प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम ।।

goṣṭhyāṃ kutūhalādhyāyī vāgbandhaścitramucyate | praśnaḥ prahelikā guptaṃ cyutadatte tathobhayam ||

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः । यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं ।।

samasyā sapta tadbhedā nānārthasyānuyogataḥ | yatra pradīyate tulyavarṇavinyāsamuttaraṃ ||

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः । द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च ।।

sa praśnaḥ syādekapṛṣṭadvipṛṣṭottarabhedataḥ | dvidhaikapṛṣṭo dvividhaḥ samasto vyasta eva ca ||

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका । सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः ।।

dvayorapyarthayorguhyamānaśabdā prahelikā | sā dvidhārtho ca śābdī ca tatrārthī cārthabodhataḥ ||

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां । यस्मिन गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः ।।

śabdāvabodhataḥ śābdī prāhuḥ ṣoḍhā prahelikāṃ | yasmin gupte 'pi vākyāṅge bhāvyartho 'pāramārthikaḥ ||

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः । यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः ।।

tadaṅgavihitākāṅkṣastadguptaṃ gūḍhamapyadaḥ | yatrārthāntaranirbhāso vākyāṅgacyavanādibhiḥ ||

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम । स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः ।।

tadaṅgavihitākāṅkṣastaccutaṃ syāccaturvidham | svaravyañjanavindūnāṃ visargasya ca vicyuteḥ ||

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते । दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः ।।

dattepi yatra vākyāṅge dvitīyorthaḥ pratīyate | dattantadāhustadbhedāḥ svarādyaiḥ pūrvavanmatāḥ ||

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च । भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते ।।

apanītākṣarasthāne nyaste varṇāntare 'pi ca | bhāsate 'rthāntaraṃ yatra cyutadattaṃ taducyate ||

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम । सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात ।।

suśliṣṭapadyamekaṃ yannānāślokāṃśanirmitam | sā mamasyā parasyātmaparayoḥ kṛtisaṅkarāt ||

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम । दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः ।।

duḥkhena kṛtamatyarthaṃ kavisāmarthyasūcakam | duṣkaraṃ nīrasatvepi vidagdhānāṃ mahotsavaḥ ||

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा । कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः ।।

niyamācca vidarbhāca bandhācca bhavati tridhā | kaveḥ pratijñā nirmāṇaramyasya niyamaḥ smṛtaḥ ||

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा । विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते ।।

sthānenāpi svareṇāpi vyañjanenāpi sa tridhā | vikalpaḥ prātilomyānulomyādevābhidhīyate ||

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते । अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना ।।

pratilomyānulomyañca śabdenārthena jāyate | anekadhāvṛttavarṇavinyāsaiḥ śilpakalpanā ||

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य अभिधीयते । गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम ।।

tattatprasiddhavastūnāṃ bandha ity abhidhīyate | gomūtrikārdhabhramaṇe sarvatobhadramambujam ||

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा । प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा ।।

cakrañcakrābjakaṃ daṇḍo murajāśceti cāṣṭadhā | pratyardhaṃ pratipādaṃ syādekāntarasamākṣarā ||

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे । अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि ।।

dvidhā gomūtrikāṃ pūrvāmāhuraśvapadāṃ pare | antyāṅgomūtrikāṃ dhenuṃ jālabandhaṃ vadanti hi ||

अर्धाभ्यामर्धपादैश च कुर्याद्विन्यासमेतयोः । न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां ।।

ardhābhyāmardhapādaiś ca kuryādvinyāsametayoḥ | nyastānāmiha varṇānāmadhodhaḥ kramabhāgināṃ ||

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत । तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः ।।

adhodhaḥsthitavarṇānāṃ yāvattūryapadannayet | turyapādānnayedūrdha pādārdhaṃ prātilomyataḥ ||

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं । चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि ।।

tadeva sarvatobhadraṃ trividhaṃ sarasīruhaṃ | catuṣpatraṃ tato vighnaṃ catuṣpatre ubhe api ||

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं । सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते ।।

atha prathamapādasya mūrdhanyastripadākṣaraṃ | sarveṣāmeva pādānāmante tadupajāyate ||

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक पादादौ प्रातिलोम्यतः । अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं ।।

prākpadasyāntimaṃ pratyak pādādau prātilomyataḥ | antyapādāntimañcādyapādādāvakṣaradvayaṃ ||

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः । स्यात षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं ।।

catuśchade bhavedaṣṭacchade varṇatrayaṃ punaḥ | syāt ṣoḍaśacchade tvekāntarañcedekamakṣaraṃ ||

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं । प्रवेशयेत कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे ।।

karṇikāṃ tolayedūrdhvaṃ patrākārākṣarāvaliṃ | praveśayet karṇikāyāñcatuṣpatrasaroruhe ||

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च । प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे ।।

karṇikāyāṃ likhedekaṃ dve dve dikṣu vidikṣu ca | praveśanirgamau dikṣu kuryādaṣṭacchade 'mbuje ||

विश्वग्विषमवर्णानां तावत पत्राबलीजुषां । मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे ।।

viśvagviṣamavarṇānāṃ tāvat patrābalījuṣāṃ | madhye samākṣaranyāsaḥsaroje ṣoḍaśacchade ||

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं । पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः ।।

dvidhā cakraṃ caturaraṃ ṣaḍarantatra cādimaṃ | pūrvārdhe sadṛśā varṇāḥ pādaprathamapañcamāḥ ||

अयुजो ऽश्वयुजश चैव तुर्यावप्यष्टमावपि । तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं ।।

ayujo 'śvayujaś caiva turyāvapyaṣṭamāvapi | tasyopapādaprākpratyagareṣu ca yathākramaṃ ||

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं । पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी ।।

syātpādārdhacatuṣkantu nābhau tasyādyamakṣaraṃ | paścimārāvadhi nayennemau śeṣe padadvayī ||

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ । वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि ।।

tṛtīyaṃ turyapādānte prathamau sadṛśāvubhau | varṇau pādatrayasyāpi daśamaḥ sadṛśo yadi ||

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि । भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं ।।

prathame carame tasya ṣaḍtarṇāḥ pathime yadi | bhavanti dvyantaraṃ tarhi vṛhacca kramudāhṛtaṃ ||

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत । नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत ।।

sammukhāradvaye pādamekaikaṃ kramaśo likhet | nābhau tu varṇaṃ daśamaṃ nemau tūryapadannayet ||

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः । आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः ।।

ślokasyādyantadaśamāḥ samā ādyantimau yujoḥ | ādau varṇaḥ samau turyapañcamāvādyataryayoḥ ||

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि । पदं विदध्यात पत्रस्य दण्डश चक्राब्जकं कृतेः ।।

dvitīyaprātilomyena tṛtīyaṃ jāyate yadi | padaṃ vidadhyāt patrasya daṇḍaś cakrābjakaṃ kṛteḥ ||

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ । सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः ।।

dvitīyau prāgdale tulyau saptamau ca tathāparau | sadṛśāvuttaradalau dvitīyābhyāmathārdhayoḥ ||

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश चतुर्थपञ्चमावपि । आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि ।।

dvitīyaṣaṣṭhāḥ sadṛśāś caturthapañcamāvapi | ādyantapādayostulyau parārdhasaptamāvapi ||

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत । तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः ।।

samau turyaṃ pañcamantu krameṇa viniyojayet | turyau yojyau tu tadvacca dalāntāḥ kramapādayoḥ ||

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ । पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः ।।

ardhayorantimādyau tu muraje sadṛśāvabhau | pādārdhapatito varṇaḥ prātilomyānulomataḥ ||

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत । पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात षोडशादपि ।।

antimaṃ paribadhnīyādyāvatturyamihādimat | pādātturyādyadevādyaṃ navamāt ṣoḍaśādapi ||

अक्षरात पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम । कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत ।।

akṣarāt puṭake madhye madhye 'kṣaracatuṣṭayam | kṛtvā kuryādyathaitasya murajākāratā bhavet ||

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम । गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा ।।

dvitīyaṃ cakraśārdūlavikrīḍitakasampadam | gomūtrikā sarvavṛttair anye bandhāstvanuṣṭubhā ||

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः । मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा ।।

nāmadheyaṃ yadi na cedamīṣu kavikāvyayoḥ | mitradheyābhituṣyanti nāmitraḥ khidyate tathā ||

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः । द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः ।।

vāṇavāṇāsanavyomakhaḍgamudgaraśaktayaḥ | dvicaturthatriśṛṅgāṭā dambholimuṣalāṅkuśāḥ ||

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका । एते बन्धास तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः ।।

padaṃ rathasya nāgasya puṣkariṇyasiputrikā | ete bandhās tathā cānye evaṃ jñeyāḥ svayaṃ budhaiḥ ||