आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः । चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः ।।

ābhimukhyannayannarthānvijñeyo 'bhinayo budhaiḥ | caturdhā sambhavaḥ sattvavāgaṅgāharaṇāśrayaḥ ||

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः । शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः ।।

stambhādiḥ sāttviko vāgārambho vācika āṅgikaḥ | śarīrārambha āhāryo buddhyārambhapravṛttayaḥ ||

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य अभिमानतः । तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता ।।

rasādiviniyogo 'tha kathyate hy abhimānataḥ | tamantareṇa sarve ṣāmapārthaiva svatantratā ||

सम्भोगो विप्रलम्भश च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः । प्रच्छन्नश च प्रकाशश च तावपि द्विविधौ पुनः ।।

sambhogo vipralambhaś ca śṛṅgāro dvividhaḥ smṛtaḥ | pracchannaś ca prakāśaś ca tāvapi dvividhau punaḥ ||

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः । पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः ।।

vipralambhābhidhāno yaḥ śṛṅgāraḥ sa caturvidhaḥ | pūrvānurāgānākhyaḥ pravāmakaruṇātmakaḥ ||

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम । विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते ।।

etebhyo 'nyataraṃ jāyamānamambhogalakṣaṇam | vivartate caturdhaiva na ca prāgativartate ||

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः । निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना ।।

strīpuṃsayostadudayastasya nirvirtikā ratiḥ | nikhilāḥ sāttvikāstatra vaivarṇyapralayau vinā ||

धर्मार्थकाममोक्षैश च शृङ्गार उपचीयते । आलम्वनविशेषैश च तद्विशेषैर निरन्तरः ।।

dharmārthakāmamokṣaiś ca śṛṅgāra upacīyate | ālamvanaviśeṣaiś ca tadviśeṣair nirantaraḥ ||

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम । हासश च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः ।।

śṛṅgāraṃ dvividhaṃ vidyādvāṅnepathyakriyātmakam | hāsaś ca turvidho 'lakṣyadantaḥ smita itīritaḥ ||

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम । विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत ।।

kiñcillakṣitadantāgraṃ hasitaṃ phullalocanam | vihasitaṃ sasvanaṃ syājjihmopahasitantu tat ||

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं । यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत ।।

saśabdaṃ pāpahasitamaśabdamatihāsitaṃ | yaścāsau karuṇo nāma sa rasastrividho bhavet ||

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस तथा । शोकः शोकाद्भवेत स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः ।।

dharmopaghātajaścittavilāsajanitas tathā | śokaḥ śokādbhavet sthāyī kaḥ sthāyī pūrvajo mataḥ ||

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः । तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः ।।

aṅganepathyavākyaiś ca raudro 'pi trividho rasaḥ | tasya nirvartakaḥ krodhaḥ svedo romāñcavapathuḥ ||

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम । वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते ।।

dānavīro dharmavīro yuddhavīra iti trayam | vīrastasya ca niṣpattiheturutsāha iṣyate ||

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते । भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं ।।

ārambheṣu bhavedyatra vīramevānuvartate | bhayānako nāma rasastasya nirvartakaṃ bhayaṃ ||

उद्वेजनः क्षोभणश च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः । उद्वेजनः स्यात प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः ।।

udvejanaḥ kṣobhaṇaś ca vībhatso dvividhaḥ smṛtaḥ | udvejanaḥ syāt plutyādyaiḥ kṣobhaṇo rudhirādibhiḥ ||

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते । काव्यशोभाकरान धर्मानलङ्कारान प्रचक्ष्यते ।।

jagupsārambhikā tasya sāttvikāṃśo nivartate | kāvyaśobhākarān dharmānalaṅkārān pracakṣyate ||

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा । ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः ।।

alaṅkariṣṇavaste ca śabdamarthamubhau tridhā | ye vyutpattyādinā śabdamalaṅkartumiha kṣamāḥ ||

शब्दालङ्कारमाहुस्तान काव्यमीमांसका विदः । छाया मुद्रा तथोक्तिश च युक्तिर्गुम्फनया सह ।।

śabdālaṅkāramāhustān kāvyamīmāṃsakā vidaḥ | chāyā mudrā tathoktiś ca yuktirgumphanayā saha ||

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च । ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात ।।

vākovākyamanuprāsaścitraṃ duṣkarameva ca | jṇeyā navālaṅkṛtayaḥ śabdānāmityasaṅkarāt ||

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा । लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः ।।

tatrānyokteranukṛtiśchāyā sāpi catruvvidhā | lokacchekārbhakoktīnāmekokteranukārataḥ ||

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः । यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः ।।

ābhāṇakoktirlokoktiḥ sarvasāmānya eva tāḥ | yānudhāvati lokoktiśchāyāmicchanti tāṃ budhāḥ ||

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः । तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते ।।

chekā vidagdhā vaidagdhyaṃ kalāsu kuśalā matiḥ | tāmullikhantī chekoktiśchāyā kavibhiriṣyate ||

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते । तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती ।।

avyutpannoktirakhilair arbhakoktyopalakṣyate | tenārbhakoktiśchāyā tanmātroktimanukurvatī ||

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी । या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते ।।

viplutākṣaramaślīlaṃ vaco mattasya tādṛśī | yā sā bhavati mattoktiśchāyoktāpyatiśobhate ||

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती । मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते ।।

abhiprāyaviśeṣeṇa kaviśaktiṃ vivṛṇvatī | mutpradāyinīti sā mudrā saiva śayyāpi no mate ||

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान । लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां ।।

uktiḥ sā kathyate yasyāmarthako 'pyupapattimān | lokayātrārthavidhinā dhinoti hṛdayaṃ satāṃ ||

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि । विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः ।।

ubhau vidhiniṣedhau ca niyamāniyamāvapi | vikalpaparisaṅkhye ca tadīyāḥ ṣaḍathoktayaḥ ||

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः । योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः ।।

ayuktayoriva mitho vācyavācakayordvayoḥ | yojanāyai kalpyamānā yuktiruktā manīṣibhiḥ ||

पदञ्चैव पदार्थश च वाक्यं वाक्यर्थमेव च । विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः ।।

padañcaiva padārthaś ca vākyaṃ vākyarthameva ca | viṣayo 'styāḥ prakaraṇaṃ prapañcaśceti ṣaḍvidhaḥ ||

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा । शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा ।।

gumphanā racanācaryā śabdārthakramagocarā | śabdānukārādarthānupūrvārtheyaṃ kramāttridhā ||

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत । ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः ।।

uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyaṃ dvidhaiva tat | ṛjuvakroktibhedena tatrādyaṃ sahajaṃ vacaḥ ||

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत । वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा ।।

sā pūrvapraśnikā praśnapūrviketi dvidhā bhavet | vakroktistu bhaveḍbhaṅgyā kākustena kṛtā dvidhā ||