नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा । ज्ञेयः समवकारश च भवेत प्रहसनन्तथा ।।

nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ ḍima īhāmṛgo 'pi vā | jñeyaḥ samavakāraś ca bhavet prahasanantathā ||

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका । सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा ।।

vyāyogabhāṇavīthyaṅkatroṭakānyatha nāṭikā | saṭṭakaṃ śilpakaḥ karṇā eko durmallikā tathā ||

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च । काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा ।।

prasthānaṃ bhāṇikā bhāṇī goṣṭhī hallīśakāni ca | kāvyaṃ śrīgaditaṃ nāṭyarāsakaṃ rāsakaṃ tathā ||

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत । सामान्यञ्च विशेषश च लक्षणस्य द्वयी गतिः ।।

ullāpyakaṃ preṅkṣaṇañca saptaviṃśatireva tat | sāmānyañca viśeṣaś ca lakṣaṇasya dvayī gatiḥ ||

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते । पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि ।।

sāmānyaṃ sarvaviṣayaṃ śeṣaḥ kvāpi pravartate | pūrvaraṅge nivṛtte dvau deśakālāvubhāvapi ||

रसभावविभावानुभावा अभिनयास तथा । अङ्कः स्थितिश च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात ।।

rasabhāvavibhāvānubhāvā abhinayās tathā | aṅkaḥ sthitiś ca sāmānyaṃ sarvatraivopasarpaṇāt ||

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते । त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत ।।

viśeṣo 'vasare vācyaḥ sāmānyaṃ pūrvamucyate | trivargasādhanannāṭyamityāhuḥ karaṇañca yat ||

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि । नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके ।।

itikartavyatā tasya pūrvaraṅgo yathāvidhi | nāndīmukhāni dvātriṃśadaṅgāni pūrvaraṅgake ||

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः । गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते ।।

devatānāṃ namaskāro gurūṇāmapi ca stutiḥ | gobrāhmaṇanṛpādīnāmāśīrvādādi gīyate ||

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते । गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः ।।

nāndyante sūtradhāro 'sau rūpakeṣu nibadhyate | gurupūrvakramaṃ vaṃśapraśaṃsā pauruṣaṃ kaveḥ ||

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत । नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा ।।

sambandhārthau ca kāvyasya pañcaitāneṣa nirdiśet | naṭī vidūṣako vāpi pāripārśvika eva vā ||

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते । चित्रैर वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः ।।

sahitāḥ sūtradhāreṇa saṃlāpaṃ yatra kurvate | citrair vākyaiḥ svakāryotthaiḥ prastutākṣepibhirmithaḥ ||

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा । प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस तथा ।।

āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ budhaiḥ prastāvanāpi sā | pravṛttakaṃ kathodghātaḥ prayogātiśayas tathā ||

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते । कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत ।।

āmukhasya trayo bhedā vījāṃśeṣūpajāyate | kālaṃ pravṛttamāśritya sūtradhṛgyatra varṇayet ||

तदाश्रयश च पात्रस्य प्रवेशस्तत प्रवृत्तकं । सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा ।।

tadāśrayaś ca pātrasya praveśastat pravṛttakaṃ | sūtradhārasya vākyaṃ vā yatra vākyārthameva vā ||

गृहीत्वा प्रविशेत पात्रं कथोद्घातः स उच्यते । प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत ।।

gṛhītvā praviśet pātraṃ kathodghātaḥ sa ucyate | prayogeṣu prayogantu sūtradhṛgyatra varṇayet ||

ततश च प्रविशेत पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः । शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते ।।

tataś ca praviśet pātraṃ prayogātiśayo hi saḥ | śarīraṃ nāṭakādīnāmitivṛttaṃ pracakṣate ||

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ । सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः ।।

siddhamutprekṣitañceti tasya bhedābubhau smṛtau | siddhamāgamadṛṣṭañca sṛṣṭamutprekṣitaṃ kaveḥ ||

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात ।।

vījaṃ vinduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca | arthaprakṛtayaḥ pañca pañca ceṣṭā api kramāt ||

प्रारम्भश च प्रयत्नश च प्राप्तिः सद्भाव एव च । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश च पञ्चमः ।।

prārambhaś ca prayatnaś ca prāptiḥ sadbhāva eva ca | niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaś ca pañcamaḥ ||

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश च तथैव च । तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात पञ्चैव सन्धयः ।।

mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarṣaś ca tathaiva ca | tathā nirvahaṇañceti kramāt pañcaiva sandhayaḥ ||

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत प्रसर्पति । फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते ।।

alpamātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yat prasarpati | phalāvasānaṃ yaccaiva vījaṃ tadabhidhīyate ||

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं ।।

yatra vījasamutpattirnānārtharasasambhavā | kāvye śarīrānugataṃ tanmukhaṃ parikīrtitaṃ ||

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम ।।

iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānupakṣayaḥ | rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāñcaiva gūhanam ||

आश चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम । अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च ।।

āś caryavadabhikhyātaṃ prakāśānāṃ prakāśanam | aṅgahīnaṃ naro yadvanna śreṣṭhaṃ kāvyameva ca ||

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते । अतस्तयोरुपादाननियमात पदमुच्यते ।।

deśakālau vinā kiñcinnetivṛttaṃ pravartate | atastayorupādānaniyamāt padamucyate ||

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं । नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित । सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति ।।

deśeṣu bhārataṃ varṣaṃ kāle kṛtayugatrayaṃ | narte tābhyāṃ prāṇabhṛtāṃ sukhaduḥkhodayaḥ kvacit | sarge sargādivārtā ca prasajjantī na duṣyati ||