काव्यस्य नाटकादेश च अलङ्कारान वदाम्य अथ । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं ।।

kāvyasya nāṭakādeś ca alaṅkārān vadāmy atha | dhvanirvarṇāḥ padaṃ vākyamityetadvāṅmayaṃ mataṃ ||

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते । शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता ।।

śāstretihāsavākyānāṃ trayaṃ yatra samāpyate | śāstre śabdapradhānatvamitihāseṣu niṣṭhatā ||

अभिधायाः प्रधानत्वात काव्यं ताभ्यां विभिद्यते । नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा ।।

abhidhāyāḥ pradhānatvāt kāvyaṃ tābhyāṃ vibhidyate | naratvaṃ durlabhaṃ loke vidyā tatra ca durlabhā ||

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा । व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः ।।

kavitvaṃ durlabhaṃ tatra śaktistatra ca durlabhā | vyutpātirdurlabhā tatra vivekastatra durlabhaḥ ||

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति । आदिवर्णा द्वितीयाश च महाप्राणस्तुरीयकः ।।

sarvaṃ śāstramavidvadbhirmṛgyamāṇanna sidhyati | ādivarṇā dvitīyāś ca mahāprāṇasturīyakaḥ ||

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात पदं सुप्तिड्प्रभेदतः । सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली ।।

vargeṣu varṇavṛndaṃ syāt padaṃ suptiḍprabhedataḥ | saṅkṣepādvākyamiṣṭārthavyavachinnā padābalī ||

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम । योनिर्वेदश च लोकश च सिद्धमन्नादयोनिजं ।।

kāvyaṃ sphuṭadalaṅkāraṃ guṇavaddoṣavarjitam | yonirvedaś ca lokaś ca siddhamannādayonijaṃ ||

देवादीनाम संस्कृतं स्यात प्राकृतं त्रिविधं नृणां । गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम ।।

devādīnām saṃskṛtaṃ syāt prākṛtaṃ trividhaṃ nṛṇāṃ | gadyaṃ padyañca miśrañca kāvyādi trividhaṃ smṛtam ||

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते । चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात त्रिरूपकम ।।

apadaḥ padasantāno gadyantadapi gadyate | cūrṇakotkalikāgandhivṛttabhedāt trirūpakam ||

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं । चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात कलिका भवेत ।।

alpālpavigrahaṃ nātimṛdusandarbhanirbharaṃ | cūrṇakaṃ nāmto dīrghasamāsāt kalikā bhavet ||

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम । वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत किलोत्कटम ।।

bhavenmadhyamasandarbhannātikutsitavigraham | vṛttacchāyāharaṃ vṛttaṃ gandhinaitat kilotkaṭam ||

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा । कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा ।।

ākhyāyikā kathā khaṇḍakathā parikathā tathā | kathāniketi manyante gadyakāvyañca pañcadhā ||

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात । कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः ।।

kartṛvaṃśapraśaṃsā syādyatra gadyena vistarāt | kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhavipattayaḥ ||

भवन्ति यत्र दीप्ताश च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः । उच्छासैश च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा ।।

bhavanti yatra dīptāś ca rītivṛttipravṛttayaḥ | ucchāsaiś ca paricchedo yatra yā cūrṇakottarā ||

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता । श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात कविर्यत्र प्रशंसति ।।

vaktraṃ vāparavaktraṃ vā yatra sākhyāyikā smṛtā | ślokaiḥ svavaṃśaṃ saṃkṣepāt kaviryatra praśaṃsati ||

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम । परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित ।।

sukhyasyārthāvatārāya bhavedyatra kathāntaram | paricchedo na yatra syādbhavedvālambhakaiḥ kvacit ||

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं । भवेत खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः ।।

sā kathā nāma tadgarbhe nibadhnīyāccatuṣpadīṃ | bhavet khaṇḍakathā yāsau yāsau parikathā tayoḥ ||

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः । स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश चतुर्विधः ।।

amātyaṃ sārthakaṃ vāpi dvijaṃ vā nāyakaṃ viduḥ | syāttayoḥ karuṇaṃ viddhi vipralambhaś caturvidhaḥ ||

समाप्यते तयोर नाद्या सा कथामनुधावति । कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात परिकथा स्मृता ।।

samāpyate tayor nādyā sā kathāmanudhāvati | kathākhyāyikayormiśrabhāvāt parikathā smṛtā ||

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः । अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका ।।

bhayānakaṃ sukhaparaṃ garbhe ca karuṇo rasaḥ | adbhuto 'nte sukḷptārtho nodāttā sā kathānikā ||

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा । वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत कृतिशेषजम ।।

padyaṃ catuṣpadī tacca vṛttaṃ jātirititridhā | vṛttamakṣarasaṃkhyeyamukthaṃ tat kṛtiśeṣajam ||

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः । सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा ।।

mātrābhirgaṇanā sā jātiriti kāśyapaḥ | samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ paiṅgalaṃ tridhā ||

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं । महाकाव्यं कलापश च पर्याबन्धो विशेषकम ।।

sā vidyā naustitīṣūrṇāṃ gabhīraṃ kāvyasāgaraṃ | mahākāvyaṃ kalāpaś ca paryābandho viśeṣakam ||

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम । सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत ।।

kulakaṃ muktakaṃ koṣa iti padyakuṭumbakam | sargabandho mahākāvyamārabdhaṃ saṃskṛtena yat ||

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति । इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं ।।

tādātmyamajahattatra tatsamaṃ nāti duṣyati | itihāsakathodbhūtamitaradvā sadāśrayaṃ ||

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम । शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा ।।

mantradūtaprayāṇājiniyataṃ nātivistaram | śakkaryātijagatyātiśakkaryā triṣṭubhā tathā ||

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः । मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम ।।

puṣpitāgrādibhirvakrābhijanaiścārubhiḥ samaiḥ | muktā tu bhinnavṛttāntā nātisaṃkṣiptasargakam ||

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः । मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः ।।

atiśarkvarikāṣṭibhyāmekasaṅkīrṇakaiḥ paraḥ | mātrayāpyaparaḥ sargaḥ prāśastyeṣu ca paścimaḥ ||

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां । नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः ।।

kalpo 'tininditastasminviśeṣānādaraḥ satāṃ | nagarārṇavaśailartu candrārkāśramapādapaiḥ ||

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः । दूतीवचनविन्यासैर असतीचरिताद्भूतैः ।।

udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavaiḥ | dūtīvacanavinyāsair asatīcaritādbhūtaiḥ ||

तमसा मरुताप्यन्यैर विभावैर अतिनिर्भरैः । सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम ।।

tamasā marutāpyanyair vibhāvair atinirbharaiḥ | sarvavṛttipravṛttañca sarvabhāvaprabhāvitam ||

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः । अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः ।।

sarvarītirasaiḥ puṣṭaṃ puṣṭaṅguṇavibhūṣaṇaiḥ | ata eva mahākāvyaṃ tatkartā ca mahākaviḥ ||

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम । पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः ।।

vāgvaidagdhyapradhānepi rasa evātra jīvitam | pṛthakprayatnanirvartyaṃ vāgvakrimni rasādvapuḥ ||

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया । समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः ।।

caturvargaphalaṃ viśvagvyākhyātaṃ nāyakākhyayā | samānavṛttinirvyūṭaḥ kauśikīvṛttikomalaḥ ||

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः । सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च ।।

kalāpo 'tra pravāsaḥ prāganurāgāhvayo rasaḥ | saviśeṣakañca prāptyādi saṃskṛtenetreṇa ca ||

श्लोकैर अनेकैः कुलकं स्यात सन्दानितकानि तत । मुक्तकं श्लोक एकैकश चमत्कारक्षमः सता ं ।।

ślokair anekaiḥ kulakaṃ syāt sandānitakāni tat | muktakaṃ śloka ekaikaś camatkārakṣamaḥ satā ṃ ||

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः । कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते ।।

sūktibhiḥ kavisiṃhānāṃ sundarībhiḥ samanvitaḥ | koṣo brahmāparicchinnaḥ sa vidagdhāya rocate ||

आभासोपमशक्तिश च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता । मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा । श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः ।।

ābhāsopamaśaktiś ca sarge yadbhinnavṛttatā | miśraṃ vapuriti khyātaṃ prakīrṇamiti ca dvidhā | śravyañcaivābhineyañca prakīrṇaṃ sakaloktibhiḥ ||