वक्ष्ये शिक्षान्त्रिषष्टिः स्युर्वर्णा वा चतुराधिकाः । स्वरा विंशतिरेकश च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः ।।

vakṣye śikṣāntriṣaṣṭiḥ syurvarṇā vā caturādhikāḥ | svarā viṃśatirekaś ca sparśānāṃ pañcaviṃśatiḥ ||

यादयश च स्मृता ह्य अष्टौ चत्वारश च समाः स्मृताः । अनुस्वारो विसर्गश च पौख्यौ चापि परान्वितौ ।।

yādayaś ca smṛtā hy aṣṭau catvāraś ca samāḥ smṛtāḥ | anusvāro visargaś ca paukhyau cāpi parānvitau ||

दुष्पृष्टश्चेति विज्ञेया ऌकारः प्लुत एव च । रङ्गश च खे अरं प्रोक्तं हकारः पञ्चमैर युतः ।।

duṣpṛṣṭaśceti vijñeyā ḷkāraḥ pluta eva ca | raṅgaś ca khe araṃ proktaṃ hakāraḥ pañcamair yutaḥ ||

अन्तस्थाभिः समायुक्त औरस्यः कण्ठ्य एव सः । आत्मबुद्ध्या समस्यर्थं मनोयुक्ते विवक्षया ।।

antasthābhiḥ samāyukta aurasyaḥ kaṇṭhya eva saḥ | ātmabuddhyā samasyarthaṃ manoyukte vivakṣayā ||

मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम । मारुतस्तूरसि चरन मन्त्रं जनयति स्वरं ।।

manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam | mārutastūrasi caran mantraṃ janayati svaraṃ ||

प्रातःसवनयोगस्तु छन्दो गायत्रमाश्रितम । कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमन्त्रेषु भानुगम ।।

prātaḥsavanayogastu chando gāyatramāśritam | kaṇṭhe mādhyandinayutaṃ madhyamantreṣu bhānugam ||

तारन्तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम । सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहितो वक्रमापद्य मारुतः ।।

tārantārtīyasavanaṃ śīrṣaṇyaṃ jāgatānugam | sodīrṇo mūrdhnyabhihito vakramāpadya mārutaḥ ||

वर्णान जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः । स्वरतः कालतः स्थानात प्रयत्नार्थप्रदानतः ।।

varṇān janayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ | svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnārthapradānataḥ ||

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ताश च नासिकौष्ठौ च तालु च ।।

aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śiras tathā | jihvāmūlañca dantāś ca nāsikauṣṭhau ca tālu ca ||

स्वभावश च विवृत्तिश च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ।।

svabhāvaś ca vivṛttiś ca śaṣasā repha eva ca | jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ ||

पद्यो भावप्रसन्धानमुकारादि परम्पदं । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्व्यक्तमूष्मणः ।।

padyo bhāvaprasandhānamukārādi parampadaṃ | svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyaktamūṣmaṇaḥ ||

ऊतीर्थादागतं दग्धमपवर्णञ्च भक्षितं । एवमुच्चारणं पापमेवमुच्चारणं शुभम ।।

ūtīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇañca bhakṣitaṃ | evamuccāraṇaṃ pāpamevamuccāraṇaṃ śubham ||

अतीर्थादागतं द्रव्यं साम्नायं सुव्यवस्थितं । सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्मराजनि ।।

atīrthādāgataṃ dravyaṃ sāmnāyaṃ suvyavasthitaṃ | susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahmarājani ||

न करालो न लम्वोष्ठो नाव्यक्तो नानुनासिकः । गद्गदो बहुजिह्वश च न वर्णान वक्तुम अर्हति ।।

na karālo na lamvoṣṭho nāvyakto nānunāsikaḥ | gadgado bahujihvaś ca na varṇān vaktum arhati ||

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिन्ताः । सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ।।

evaṃ varṇāḥ prayoktavyā nāvyaktā na ca pīḍintāḥ | samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate ||

उदात्तश्चानुदात्तश च स्वरितश च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमावधि ।।

udāttaścānudāttaś ca svaritaś ca svarāstrayaḥ | hrasvo dīrghaḥ pluta iti kālato niyamāvadhi ||

कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजा वुपु । स्युर्मूर्धन्या ऋहुरसाः दन्त्याः ऌ+ओलसाः स्मृताः ।।

kaṇṭhyā vahāvicuyaśāstālavyā oṣṭhajā vupu | syurmūrdhanyā ṛhurasāḥ dantyāḥ ḷ+olasāḥ smṛtāḥ ||

जिह्वामूले तु ह्वः प्रोक्तो दन्त्योष्ठो वः स्मृतो बुधैः । एदैतौ कण्टतालव्यौ ओ औ कण्ठ्यौष्ठजौ स्मृतौ ।।

jihvāmūle tu hvaḥ prokto dantyoṣṭho vaḥ smṛto budhaiḥ | edaitau kaṇṭatālavyau o au kaṇṭhyauṣṭhajau smṛtau ||

अर्धमात्रा तु कण्ठस्य एकारैकारयोर्भवेत । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ।।

ardhamātrā tu kaṇṭhasya ekāraikārayorbhavet | ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ ||

स्मृताः । शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधात्र प्रधानतः ।।

smṛtāḥ | śeṣāḥ spṛṣṭā halaḥ proktā nibodhātra pradhānataḥ ||

अमो ऽनुनासिकानक्रौ नादिमौ हसषः स्मृताः । ईषन्नादोपणयशः श्वासिनश च थकादयः । ईषच्छासं स्वरं विद्याद्दीर्घमेतत प्रचक्षते ।।

amo 'nunāsikānakrau nādimau hasaṣaḥ smṛtāḥ | īṣannādopaṇayaśaḥ śvāsinaś ca thakādayaḥ | īṣacchāsaṃ svaraṃ vidyāddīrghametat pracakṣate ||