रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु । रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः ।।

rasādilakṣaṇaṃ vakṣye bheṣajānāṃ guṇaṃ śṛṇu | rasavīryavipākajño nṛpādīnrakṣayennaraḥ ||

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः । कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज ।।

rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ somajāḥ parikīrtitāḥ | kaṭutiktakaṣāyāni tathāgneyā mahābhuja ||

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः । द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च ।।

tridhā vipāko dravyasya kaṭvamlalavaṇātmakaḥ | dvidhā vīyya samuddiṣṭamuṣṇaṃ śītaṃ tathaiva ca ||

अनिर्देश्यप्रभावश च ओषधीनां द्विजोत्तम । मधुरश च कषायश च तिक्तश चैव तथा रसः ।।

anirdeśyaprabhāvaś ca oṣadhīnāṃ dvijottama | madhuraś ca kaṣāyaś ca tiktaś caiva tathā rasaḥ ||

प्रकीर्तिताः । गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः ।।

prakīrtitāḥ | guḍucī tatra tiktapi bhavatyuṣṇātivīryataḥ ||

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद । मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः ।।

uṣṇā kaṣāyāpi tathā pathyā bhavati mānada | madhuropi tathā māṃsa uṣṇa eva prakīrtitaḥ ||

लवणो मध्रश चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ । अम्लोष्णश च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः ।।

lavaṇo madhraś caiva vipākamadhurau smṛtau | amloṣṇaś ca tathā proktaḥ śeṣāḥ kaṭuvipākinaḥ ||

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश चयः । मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं ।।

vīryapāke viparyaste prabhāvāttatra niś cayaḥ | madhuro 'pi kaṭuḥ pāke yacca kṣaudraṃ prakīrtitaṃ ||

क्वाथयेत षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम । कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत ।।

kvāthayet ṣoḍaśaguṇaṃ viveddravyāccaturguṇam | kalpanaiṣā kaṣāyasya yatra nokto vidhirbhavet ||

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं । द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः ।।

kaṣāyantu bhavettoyaṃ snehapāke caturguṇaṃ | dravyatulyaṃ samuddhṛtya dravyaṃ snehaṃ kṣipedbudhaḥ ||

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत । तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत ।।

tāvatpramāṇaṃ dravyasya snehapādaṃ tataḥ kṣipet | toyavarjantu yaddravyaṃ snehadravyaṃ tathā bhavet ||

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः । तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत ।।

saṃvartitauṣadhaḥ pākaḥ snehānāṃ parikīrtitaḥ | tattulyatā tu lehyasya tathā bhavati suśruta ||

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत । अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं ।।

svacchamalpauṣadhaṃ kvāthaṃ kaṣāyañcoktavadbhavet | akṣaṃ cūrṇasya nirdiṣṭaṃ kaṣāyasya catuṣpalaṃ ||

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना । वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा ।।

madhyamaiṣā smṛtā mātrā nāsti mātrāvikalpanā | vayaḥ kālaṃ balaṃ vahniṃ deśaṃ dravyaṃ rujaṃ tathā ||

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत । सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः ।।

samavekṣya mahābhāga mātrāyāḥ kalpanā bhavet | saumyāstatra rasāḥ prāyo vijñeyā dhātuvardhanāḥ ||

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः । दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत ।।

madhurāstu viśeṣeṇa vijñeyā dhātuvardhanāḥ | doṣāṇāñcaiva dhātūnāṃ dravyaṃ samaguṇantu yat ||

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम । उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम ।।

tadeva vṛddhaye jñeyaṃ viparītaṃ kṣamāvaham | upastambhatrayaṃ proktaṃ dehe 'sminmanujottama ||

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत । असेवनात सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात ।।

āhāro maithunaṃ nidrā teṣu yatnaḥ sadā bhavet | asevanāt sevanācca atyantaṃ nāśamāpnuyāt ||

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ।।

kṣayasya bṛṃhaṇaṃ kāryaṃ sthuladehasya karṣaṇam | rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ ||

उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं । हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत ।।

upakramadvayaṃ proktaṃ tarpaṇaṃ vāpyatarpaṇaṃ | hitāśī ca mitāśī ca jīrṇāśī ca tathā bhavet ||

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना । रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश च मनुजोत्तम ।।

oṣadhīnāṃ pañcavidhā tathā bhavati kalpanā | rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇḍaś ca manujottama ||

रसश च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद भवेत । क्वथितश च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां ।।

rasaś ca pīḍako jñeyaḥ kalka āloḍitād bhavet | kvathitaś ca śṛto jñeyaḥ śītaḥ paryuṣito niśāṃ ||

सद्योभिशृतपूतं यत तत फाण्टमभिधीयते । करणानां शतञ्चैव षष्टिश चैवाधिका स्मृता ।।

sadyobhiśṛtapūtaṃ yat tat phāṇṭamabhidhīyate | karaṇānāṃ śatañcaiva ṣaṣṭiś caivādhikā smṛtā ||

यो वेत्ति स ह्य अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः । आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां ।।

yo vetti sa hy ajeyaḥ sthātsambandhe vāhuśauṇḍikaḥ | āhāraśuddhiragnyarthamagnimūlaṃ balaṃ nṛṇāṃ ||

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां । जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां ।।

sasindhutriphalāñcādyātsurājñi abhivarṇadāṃ | jāṅgalañca rasaṃ sindhuyuktaṃ dadhi payaḥ kaṇāṃ ||

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा । निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु ।।

rasādhikaṃ samaṃ kuryānnaro vātādhiko 'pi vā | nidāghe mardanaṃ proktaṃ śiśire ca samaṃ bahu ||

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं । त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं ।।

vasante madhyamaṃ jñeyannidāghe mardanolvaṇaṃ | tvacantu prathamaṃ mardyamaṅgañca tadanantaraṃ ||

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं । स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी ।।

snāyurudhiradeheṣu asthi bhātīva māṃsalaṃ | skandhau bāhū tathaiveha tathā jaṅghe sajānunī ||

अरिवन्मर्दयेत प्रज्ञो जत्रु वक्षश च पूर्ववत । अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा ।।

arivanmardayet prajño jatru vakṣaś ca pūrvavat | aṅgasandhiṣu sarveṣu niṣpīḍya bahulaṃ tathā ||

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात । नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः ।।

prasārayedaṅgasandhīnna ca kṣepeṇa cākramāt | nījīrṇe tu śramaṃ kuryānna bhuktvā pītavānnaraḥ ||

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके । व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत ।।

dinasya tu caturbhāga ūrdhvantu praharārdhake | vyāyāmaṃ naiva kartavyaṃ snāyācchītāmbunā sakṛt ||

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत । व्यायामश च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं ।।

vāryuṣṇañca śramaṃ jahyāddhṛdā śvāsanna dhārayet | vyāyāmaś ca kaphaṃ hanyādvātaṃ hanyācca mardanaṃ ||

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः । आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः ।।

snānaṃ pittādhikaṃ hanyāttasyānte cātapāḥ priyāḥ | ātapakleśakarmādau kṣemavyāyāmino narāḥ ||