शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः । शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः ।।

śārīramānamāgantusahajā vyādhayo matāḥ | śārīrā jvarakuṣṭhādyā krodhādyā mānasā matāḥ ||

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः । शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम ।।

āgantavo vighātotthā sahajāḥ kṣujjarādayaḥ | śārīrāgantunāśāya sūryavāre ghṛtaṃ guḍam ||

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत । चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते ।।

lavaṇaṃ sahiraṇyañca viprāyāpūpamarpayet | candre cābhyaṅgado vipre sarvarogaiḥ pramucyate ||

तैलं शनैश चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः । घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः ।।

tailaṃ śanaiś care dadyādāśvine gorasānnadaḥ | ghṛtena payasā liṅgaṃ saṃsnāpya syādrugujjhitaḥ ||

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम । यस्मिन भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन स्नानं बलिः शुभे ।।

gāyatryā hāvayedvahnau dūrvāntrimadhurāplutām | yasmin bhe vyādhimāpnoti tasmin snānaṃ baliḥ śubhe ||

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत । वातपित्तकफा दोषा धातवश च तथा शृणु ।।

mānasānāṃ rujādīnāṃ viṣṇoḥ stotraṃ haraṃ bhavet | vātapittakaphā doṣā dhātavaś ca tathā śṛṇu ||

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत । अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च ।।

bhuktaṃ pakvāśayādannaṃ dvidhā yāti ca suśruta | aṃśenaikena kiṭṭadvaṃ rasatāñcāpareṇa ca ||

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः । नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत ।।

kiṭṭabhāgo malastatra vinmūtrasvedadūṣikāḥ | nāsāmalaṅkarṇamalaṃ tathā dehamalañca yat ||

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत । मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश च सम्भवः ।।

rasabhāgādrasastatra samācchoṇitatāṃ vrajet | māṃsaṃ raktattito medo medaso 'sthnaś ca sambhavaḥ ||

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः । देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च ।।

asthno majjā tataḥ śukraṃ śukādrāgastathaujasaḥ | deśamārtiṃ balaṃ śaktiṃ kālaṃ prakṛtimeva ca ||

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम । तिथिं रिक्तान्त्यजेद भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम ।।

jñātvā cikitsataṃ kuryādbheṣajasya tathā balam | tithiṃ riktāntyajed bhaumaṃ mandabhandāruṇograkam ||

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन प्रतिपूज्य च । शृणु मन्त्रमिमं विद्वन भेषजारम्भमाचरेत ।।

harigodvijacandrārkasurādīn pratipūjya ca | śṛṇu mantramimaṃ vidvan bheṣajārambhamācaret ||

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः । ऋषयश चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश च पान्तु ते ।।

brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ | ṛṣayaś cauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāś ca pāntu te ||

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ।।

rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā | sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te ||

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः । अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः ।।

vātaśleṣmātako deśo bahuvṛkṣo bahūdakaḥ | anūpaḍtibikhyāto jāṅgalastadvivarjitaḥ ||

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस तथा साधारणः स्मृतः । जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः ।।

kiñcidvṛkṣodako deśas tathā sādhāraṇaḥ smṛtaḥ | jāṅgalaḥ pittabahulo madhyaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ ||

रूक्ष्मः शीतश चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम । स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते ।।

rūkṣmaḥ śītaś calo vāyuḥ pittamuṣṇaṃ kaṭutrayam | sthirāmlasnigdhamadhuraṃ balāśañca pracakṣate ||

वृद्धिः समानैर एतेषां विपरीतैर विपर्ययः । रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ।।

vṛddhiḥ samānair eteṣāṃ viparītair viparyayaḥ | rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ śleṣmalā vāyunāśanāḥ ||

कटुतिक्तकषायाश च वातलाः श्लेष्मनाशनाः । कट्वम्ललवणा ज्ञेयास तथा पित्तविवर्धनाः ।।

kaṭutiktakaṣāyāś ca vātalāḥ śleṣmanāśanāḥ | kaṭvamlalavaṇā jñeyās tathā pittavivardhanāḥ ||

तिक्तस्वादुकषायाश च तथा पित्तविनाशनाः । रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते ।।

tiktasvādukaṣāyāś ca tathā pittavināśanāḥ | rasasyaitadguṇaṃ nāsti vipākasyaitadiṣyate ||

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः । प्रभावतस तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत ।।

vīryoṣṇāḥ kaphavātaghnāḥ śītāḥ pittavināśanāḥ | prabhāvatas tathā karma te kurvanti ca suśruta ||

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात । चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः ।।

śiśire ca vasante ca nidāghe ca tathā kramāt | cayaprakopapraśamāḥ kaphasya tu prakīrtitāḥ ||

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत । चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः ।।

nidāghavarṣārātrau ca tathā śaradi suśruta | cayaprakopapraśamāḥ pavanasya prakīrtitāḥ ||

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात । चयप्रकोपप्रशमास तथा पित्तस्य कीर्तिताः ।।

meghakāle ca śaradi hemante ca yathākramāt | cayaprakopapraśamās tathā pittasya kīrtitāḥ ||

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास तथा त्रयः । शिशिराद्यास तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ।।

varṣādyo visargastu hemantādyās tathā trayaḥ | śiśirādyās tathādānaṃ grīṣmāntā ṛtavastrayaḥ ||

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम । वर्षादींस्त्रीनृतून सोमश चरन पर्यायशो रसान ।।

saumyo visargastvādānamāgneyaṃ parikīrtitam | varṣādīṃstrīnṛtūn somaś caran paryāyaśo rasān ||

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन यथाक्रमम । शिशिरादीनृतूनर्कश चरन पर्ययशो रसान ।।

janayatyamlalavaṇamadhurāṃstrīn yathākramam | śiśirādīnṛtūnarkaś caran paryayaśo rasān ||

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान क्रमात । यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते ।।

vivardhayettathā tiktakaṣāyakaṭukān kramāt | yathā rajanyo vardhante valamekaṃ hi vardhate ||

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते । रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश च तथैव च ।।

kramaśo 'tha manuṣyāṇāṃ hīyamānāsu hīyate | rātribhuktadinānāñca vayasaś ca tathaiva ca ||

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः । प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः ।।

ādimadhyāvasāneṣu kaphapittasamīraṇāḥ | prakopaṃ yānti kopādau kāle teṣāñcayaḥ smṛtaḥ ||

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः । अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च ।।

prakopottarake kāle śamasteṣāṃ prakīrtitaḥ | adibhojanato vipra tathā cābhojanena ca ||

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः । अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत ।।

rogā hi sarve jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ | annena kukṣerdvāvaṃśāvekaṃ pānena pūrayet ||

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत । व्याधेर निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम ।।

āśrayaṃ pavanādīnāṃ tathaikamavaśeṣayet | vyādher nidānasya tathā viparītamathauṣadham ||

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम । नाभेरूर्ध्वमधश चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ।।

kartavyametadevātra mayā sāraṃ prakīrtitam | nābherūrdhvamadhaś caiva gudaśroṇyostathaiva ca ||

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं । तथापि सर्वगाश चैते देहे वायुर्विशेषतः ।।

balāśapittavātānāṃ dehe sthānaṃ prakīrtitaṃ | tathāpi sarvagāś caite dehe vāyurviśeṣataḥ ||

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम । कृशो ऽल्पकेशश चपलो बहुवाग्विषमानलः ।।

dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tanmanasaḥ smṛtam | kṛśo 'lpakeśaś capalo bahuvāgviṣamānalaḥ ||

व्योमगश च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते । अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ।।

vyomagaś ca tathā svapne vātaprakṛtirucyate | akālapalitaḥ krodhī prasvedī madhurapriyaḥ ||

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते । दृढाङ्गः स्थिरचित्तश च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः ।।

svapne ca dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate | dṛḍhāṅgaḥ sthiracittaś ca suprabhaḥ snigdhasūrdhajaḥ ||

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः । तामसा राजसाश चैव सात्विकाश च तथा स्मृताः ।।

śuddhāmbudarśī svapne ca kaphaprakṛtiko naraḥ | tāmasā rājasāś caiva sātvikāś ca tathā smṛtāḥ ||

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः । रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः ।।

manuṣyā munirśādūla vātapittakaphātmakāḥ | raktapittaṃ vyavāyācca gurukarmapravartanaiḥ ||

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति । विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां ।।

kadannabhojanādvāyurdehe śokācca kupyati | vidāhināṃ tatholkānāmuṣṇānnādhvanisevināṃ ||

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज । अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम ।।

pittaṃ prakopamāyāti bhayena ca tathā dvija | atyambupānagurvannabhojināṃ bhuktaśāyinām ||

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः । वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः ।।

ślekeṣmāprakopamāyāti tathā ye cālasā janāḥ | vātādyutthāni rogāṇi jñātvā śāmyāni lakṣaṇaiḥ ||

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा । जृम्भणं लोमहर्षश च वातिकव्याधिलक्षणम ।।

asthibhaṅgaḥ kaṣāyatvamāsye śuṣkāsyatā tathā | jṛmbhaṇaṃ lomaharṣaś ca vātikavyādhilakṣaṇam ||

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे । तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम ।।

nakhanetraśirāṇāntu pītatvaṃ kaṭutā mukhe | tṛṣṇā dāhoṣṇatā caiva pittavyādhinidarśanam ||

आलस्यञ्च प्रसेकश च गुरुता मधुरास्यता । उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम ।।

ālasyañca prasekaś ca gurutā madhurāsyatā | uṣṇābhilāṣitā ceti ślaiṣmikavyādhilakṣaṇam ||

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत । आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत ।।

snigdhoṣṇamannamabhyaṅgastailapānādi vātanut | ājyaṃ kṣīraṃ sitādyañca candraraśmyādi pittanut ||

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम । सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम ।।

sakṣaudraṃ triphalātailaṃ vyāyāmādi kaphāpaham | sarvarogapraśāntyai syadviṣṇordhyānañca pūjanam ||