आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत । देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं ।।

āyurvedaṃ pravakṣyāmi suśrutāya yamabravīt | devo dhanvantariḥ sāraṃ mṛtasañjīvanīkaraṃ ||

आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम । सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान ।।

āyurvedaṃ mama brūhi narāśvebharugardanam | siddhayogānsiddhamantrānmṛtasañjīvanīkarān ||

रक्षन बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक । सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम ।।

rakṣan balaṃ hi jvaritaṃ laṅghitaṃ bhojayedbhiṣak | saviśvaṃ lājamaṇḍantu tṛḍjvarāntaṃ śṛtaṃ jalam ||

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः । षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं ।।

mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ | ṣaḍahe ca vyatikrānte tittakaṃ pāyayeddhruvaṃ ||

स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत । जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः ।।

snehayettaktadoṣantu tatastañca virecayet | jīrṇāḥ ṣaṣṭikanīvāraraktaśālipramodakāḥ ||

तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस तथा । मुद्गा मसूराश च णकाः कुलत्थाश च सकुष्ठकाः ।।

tadvidhāste jvareṣviṣṭā yavānāṃ vikṛtis tathā | mudgā masūrāś ca ṇakāḥ kulatthāś ca sakuṣṭhakāḥ ||

आटक्यो नारकाद्याश च कर्कोटककतोल्वकम । पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे ।।

āṭakyo nārakādyāś ca karkoṭakakatolvakam | paṭolaṃ saphalaṃ nimbaṃ parpaṭaṃ dāḍimaṃ jvare ||

अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम । रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम ।।

adhoge vamanaṃ śastamūrdhvage ca virecanam | raktapitte tathā pānaṃ ṣaḍaṅgaṃ śuṇṭhivarjitam ||

शक्तुगोधूमलाजाश च यवशालिमसूरकाः । सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः ।।

śaktugodhūmalājāś ca yavaśālimasūrakāḥ | sakuṣṭhacaṇakā mudgā bhakṣyā godhūmakā hitāḥ ||

साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु । अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं ।।

sādhitā ghṛtadugdhābhyāṃ kṣaudraṃ vṛṣaraso madhu | atīsāre purāṇānāṃ śālīnāṃ bhakṣaṇaṃ hitaṃ ||

अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम । मारुतं वर्जयेद यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा ।।

anabhiṣyandi yaccānnaṃ lodhravalkalasaṃyutam | mārutaṃ varjayed yatnaḥ kāryo gulmeṣu sarvathā ||

वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं । गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ ।।

vāṭyaṃ kṣīreṇa cāśnīyādvāstūkaṃ ghṛtasādhitaṃ | godhūmaśālayastiktā hitā jaṭhariṇāmatha ||

गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया । पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश च निम्बधात्र्यः पटोलकाः ।।

godhūmaśālayo mudgā brahmarkṣakhadiro 'bhayā | pañcakolañjāṅgalāś ca nimbadhātryaḥ paṭolakāḥ ||

मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः । कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं ।।

mātulaṅgarasājātiśuṣkamūlakasaindhavāḥ | kuṣṭhināñca tathā śastaṃ pānārthe khadirodakaṃ ||

मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश च शालयः । निम्बपर्पटकैः शाकैर जाङ्गलानां तथा रसः ।।

masūrasudgau peyārthe bhojyā jirṇāś ca śālayaḥ | nimbaparpaṭakaiḥ śākair jāṅgalānāṃ tathā rasaḥ ||

विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका । मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः ।।

viḍaṅgaṃ maricaṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ lodhraṃ suvarcikā | manaḥśilā ca vāleyaḥ kuṣṭhahā mūtrapeṣitaḥ ||

अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः । यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः ।।

apūpakuṣṭhakulmāṣayavādyā mehināṃ hitāḥ | yavānnavikṛtirmudgā kulatthā jīrṇaśālayaḥ ||

तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च । तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च ।।

tiktarukṣāṇi śākāni tiktāni haritāni ca | tailāni tilaśigrukavibhītakeṅgudāni ca ||

मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत । जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां ।।

mudgāḥ sayavagodhūmā dhānyaṃ varṣasthatañca yat | jāṅgalasya rasaḥ śasto bhojane rājayakṣmiṇāṃ ||

कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः । पूपैर वा विस्करैः सिद्धैर दधिदाडिमसाधितैः ।।

kaulatthamaudgako rāsnāśuṣkamūlakajāṅgalaiḥ | pūpair vā viskaraiḥ siddhair dadhidāḍimasādhitaiḥ ||

मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः । यवगोधूमशाल्यन्नैर भोजयेच्छ्वासकासिनं ।।

mātulaṅgarasakṣaudradrākṣāvyoṣādisaṃskṛtaiḥ | yavagodhūmaśālyannair bhojayecchvāsakāsinaṃ ||

दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर उपसाधिताः । पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः ।।

daṣamūlavalārāsnākulatthair upasādhitāḥ | peyāḥ pūparasāḥ kvāthāḥ śvāsahikkānivāraṇāḥ ||

शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः(?) । यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम सोशीरमाचरेत ।।

śuṣkamūlakakaulatthamūlajāṅgalajairasaiḥ(?) | yavagodhūmaśālyannaṃ jīrṇam sośīramācaret ||

सोथवान सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम । तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ ।।

sothavān saguḍāṃ pathyāṃ khādedvā guḍanāgaram | takrañca citrakañcobhau grahaṇīroganāśanau ||

पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः । मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च ।।

purāṇayavagodhūmaśālayo jaṅgalo rasaḥ | mudgāmalakakharjūramṛdvīkāvadarāṇi ca ||

मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम । तक्रारिष्टाश च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम ।।

madhu sarpiḥ payaḥ śakraṃ nimbaparpaṭakau vṛṣam | takrāriṣṭāś ca śasyante satataṃ vātarogiṇām ||

हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः । तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा ।।

hṛdrogiṇo virecyāstu pippalyo hikkināṃ hitāḥ | takrāvalālasindhūni muktāni śiśirāmbhasā ||

मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये । सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः ।।

muktāḥ sauvarcalājādi madyaṃ śastaṃ madātyaye | sakṣaudrapayasā lākṣāṃ pivecca kṣatavānnaraḥ ||

क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत । शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः ।।

kṣayaṃ māṃsarasāhāro vahnisaṃrakṣaṇājjayet | śālayo bhojane raktā nīvārakalamādayaḥ ||

यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी । पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा ।।

yavānnavikṛtirmāsaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ śaṭī | pathyā tathaivārśasāṃ yanmaṇḍaṃ takrañca vāriṇā ||

मुस्ताभ्यासस तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया । यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम ।।

mustābhyāsas tathā lepaścitrakeṇa haridrayā | yavānnavikṛtiḥ śālirvāstūkaṃ sasuvarcalam ||

त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः । मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः ।।

trapuṣarvārugodhūmāḥ kṣīrekṣughṛtasaṃyutāḥ | mūtrakṛcchre ca śastāḥ syuḥ pāne maṇḍasurādayaḥ ||

लाजाः शक्तुस तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम । वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च ।।

lājāḥ śaktus tathā kṣaudraṃ śūnyaṃ māṃsaṃ parūṣakam | vārtākulāvaśikhinaśchardighnāḥ pānakāni ca ||

शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा । तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता ।।

śālyannantoyapayasī kevaloṣṇe śṛte 'pi vā | tṛṣṇāghne mustaguḍayorguṭikā vā mukhe dhṛtā ||

यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा । शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम ।।

yavānnavikṛtiḥ pūpaṃ śuṣkamūlakajantathā | śākaṃ paṭolavetrāgramurustambhavināśanam ||

मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर जाङ्गलैरसैः(?) । ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः ।।

mudgāḍhakamasūrāṇāṃ satilair jāṅgalairasaiḥ(?) | sasaindhavaghṛtadrākṣāśuṇṭhyāmalakakolajaiḥ ||

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत । विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम ।।

yūṣaiḥ purāṇagodhūmayavaśālyannamabhyaset | visarpī sasitākṣaudramṛdvīkādāḍimodakam ||

रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु । काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला ।।

raktayaṣṭikagodhūmayavamudgādikaṃ laghu | kākamārī ca vetrāgraṃ vāstukañca suvarcalā ||

वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु । नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम ।।

vātaśoṇitanāśāya toyaṃ śastaṃ sitaṃ madhu | nāśārogeśu ca hitaṃ ghṛtaṃ durvāprasādhitam ||

भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा । नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च ।।

bhṛṅgarājarase siddhaṃ tailaṃ dhātrīrase 'pi vā | naśyaṃ sarvāmayeṣviṣṭaṃ mūrdhajantūdbhaveṣu ca ||

शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम । द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम ।।

śītatoyānnapānañca tilānāṃ vipra bhakṣaṇam | dvijadārḍhyakaraṃ proktaṃ tathā tuṣṭikaramparam ||

गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं । विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने ।।

gaṇḍūṣaṃ tilatailena dvijadārḍhyakaraṃ paraṃ | viḍaṅgacūrṇaṃ gomūtraṃ sarvatra kṛmināśane ||

धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम । शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम ।।

dhātrīphalānyathājyañca śirolepanamuttamam | śirorogavināśāya snigdhamuṣṇañca bhojanam ||

तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम । कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज ।।

tailaṃ vā vastamūtrañca karṇapūraṇamuttamam | karṇaśūlavināśāya sarvaśuktāni vā dvija ||

गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा । संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा ।।

girimṛccandanaṃ lākṣā mālatī kalikā tathā | saṃyojyā yā kṛtā vartiḥ kṣataśukraharī tu sā ||

व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम । सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं ।।

vyoṣaṃ triphalayā yuktaṃ tucchakañca tathā jalam | sarvākṣirogaśamanaṃ tathā caiva rasāñjanaṃ ||

आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः । आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम ।।

ājyabhṛṣṭaṃ śilāpiṣṭaṃ lodhrakāñjikasaindhavaiḥ | āścyotanāvināśāya sarvanetrāmaye hitam ||

गिरिमृच्चन्दनैर लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते । नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत सदा ।।

girimṛccandanair lepo vahirnetrasya śasyate | netrāmayavighātārthaṃ triphalāṃ śīlayet sadā ||

रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः । शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ ।।

rātrau tu madhusarpirbhyāṃ dīrghamāyurjijīviṣuḥ | śatāvarīrase siddhau vṛṣyau kṣīraghṛtau smṛtau ||

कलम्बिकानि माषाश च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा । आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता ।।

kalambikāni māṣāś ca vṛṣyau kṣīraghṛtau tathā | āyuṣyā triphalā jñeyā pūrvavanmadhukānvitā ||

मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी । वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम ।।

madhukādirasopetā balīpalitanāśinī | vacāsiddhaghṛtaṃ vipra bhūtadoṣavināśanam ||

कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम । वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम ।।

kavyaṃ buddhipradañcaiva tathā sarvārthasādhanam | valākalkakaṣāyeṇa siddhamabhyañjane hitam ||

रास्नासहचरैर वापि तैलं वातविकारिणाम । अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते ।।

rāsnāsahacarair vāpi tailaṃ vātavikāriṇām | anabhiṣyandi yaccānnaṃ tadbraṇeṣu praśasyate ||

शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते । पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे ।।

śaktupiṇḍī tathaivāmlā pācanāya praśasyate | pakvasya ca tathā bhede nimbacūrṇañca ropaṇe ||

तथा शूच्युपचारश च बलिकर्म विशेषतः । सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता ।।

tathā śūcyupacāraś ca balikarma viśeṣataḥ | sūtikā ca tathā rakṣā prāṇināntu sadā hitā ||

भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम । तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम ।।

bhakṣaṇaṃ nimbapatrāṇāṃ sarpadaṣṭasya bheṣajam | tālanimbadalaṅkeśyaṃ jīrṇantailaṃ yavāghṛtam ||

धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा । अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं ।।

dhūpo vṛścikadaṣṭasya śikhipatraghṛtena vā | arkakṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ lopā vījaṃ palāśajaṃ ||

वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता । अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम ।।

vṛścikārtasya kṛṣṇā vā śivā ca phalasaṃyutā | arkakṣīraṃ tilaṃ tailaṃ palalañca guḍaṃ samam ||

पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु । पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा ।।

pānājjayati durvāraṃ śvaviṣaṃ śīghrameva tu | pītvā mūlaṃ trivṛttulyaṃ taṇḍulīyasya sarpiṣā ||

सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि । चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः ।।

sarpakīṭaviṣāṇyāśu jayatyatibalānyapi | candanaṃ padmakaṅkuṣṭhaṃ latāmbūśīrapāṭalāḥ ||

निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः । शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज ।।

nirguṇḍī śārivā selurlūtāviṣaharo gadaḥ | śirovirecanaṃ śastaṃ guḍanāgarakaṃ dvija ||

स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम । स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम ।।

snehapāne tathā vastau tailaṃ dhṛtamanuttamam | svedanīyaḥ paro vahniḥ śītāmbhaḥstambhanaṃ param ||

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा । वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस तथा मधु । वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं ।।

trivṛddhi recane śreṣṭhā vamane madanaṃ tathā | vastirvireko vamanaṃ tailaṃ sarpis tathā madhu | vātapittabalāśānāṃ krameṇa paramauṣadhaṃ ||