चतुष्पादं धनुर्वेदं वेदे पञ्चविधं द्विज । रथनागाश्वपत्तीनां योधांश्चाश्रित्य कीर्तितं ।।

catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ vede pañcavidhaṃ dvija | rathanāgāśvapattīnāṃ yodhāṃścāśritya kīrtitaṃ ||

यन्मुक्तं पाणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा । अमुक्तं बाहुयुद्धञ्च पञ्चधा त्यत प्रकीर्तितं ।।

yanmuktaṃ pāṇimuktaṃ muktasandhāritaṃ tathā | amuktaṃ bāhuyuddhañca pañcadhā tyat prakīrtitaṃ ||

तत्र शस्त्रास्त्रसम्पत्त्या द्विविधं परिकीर्तितं । ऋजुमायाविभेदेन भूयो द्विविधमुच्यते ।।

tatra śastrāstrasampattyā dvividhaṃ parikīrtitaṃ | ṛjumāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate ||

क्षेपिणी चापयन्त्राद्यैर यन्त्रमुक्तं प्रकीर्तितं । शिलातोमरयन्त्राद्यं पाणिमुक्तं प्रकीर्तितं ।।

kṣepiṇī cāpayantrādyair yantramuktaṃ prakīrtitaṃ | śilātomarayantrādyaṃ pāṇimuktaṃ prakīrtitaṃ ||

मुक्तसन्धारितं ज्ञेयं प्रासाद्यमपि यद्भवेत । खड्गादिकममुक्तञ्च नियुद्धं विगतायुधं ।।

muktasandhāritaṃ jñeyaṃ prāsādyamapi yadbhavet | khaḍgādikamamuktañca niyuddhaṃ vigatāyudhaṃ ||

कुर्याद्योग्यानि प्रात्राणि योद्धुमिच्छुर्जितश्रमः । धनुःश्रेष्ठानि युद्धानि प्रासमध्यानि तानि च ।।

kuryādyogyāni prātrāṇi yoddhumicchurjitaśramaḥ | dhanuḥśreṣṭhāni yuddhāni prāsamadhyāni tāni ca ||

तानि खड्गजघन्यानि बाहुप्रत्यवराणि च । धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ।।

tāni khaḍgajaghanyāni bāhupratyavarāṇi ca | dhanurvede gururvipraḥ prokto varṇadvayasya ca ||

युद्धाधिकारः शूद्रस्य स्वयं व्यापादि शिक्षया । देशस्थैः शङ्करै राज्ञः कार्या युद्धे सहायता ।।

yuddhādhikāraḥ śūdrasya svayaṃ vyāpādi śikṣayā | deśasthaiḥ śaṅkarai rājñaḥ kāryā yuddhe sahāyatā ||

अङ्गुष्ठगुल्फपाण्यङ्घ्यः श्लिष्टाः स्युः सहिता यदि । दृष्टं समपदं स्थानमेतल्लक्षणतस तथा ।।

aṅguṣṭhagulphapāṇyaṅghyaḥ śliṣṭāḥ syuḥ sahitā yadi | dṛṣṭaṃ samapadaṃ sthānametallakṣaṇatas tathā ||

त्रिवितस्त्यन्तरास्थानमेतद्वैशाखमुच्यते ।।

trivitastyantarāsthānametadvaiśākhamucyate ||

हंसपङ्क्त्याकृतिसमे दृश्येते यत्र जानुनी । चतुर्वितस्तिविच्छिन्ने तदेतन्मण्डलं स्मृतं ।।

haṃsapaṅktyākṛtisame dṛśyete yatra jānunī | caturvitastivicchinne tadetanmaṇḍalaṃ smṛtaṃ ||

हलाकृतिमयं यच्च स्तब्धजानूरुदक्षिणं । वितस्त्यः पञ्च विस्तारे तदालीढं प्रकीर्तितं ।।

halākṛtimayaṃ yacca stabdhajānūrudakṣiṇaṃ | vitastyaḥ pañca vistāre tadālīḍhaṃ prakīrtitaṃ ||

एतदेव विपर्यस्तं प्रत्यालीढमिति स्मृतं । तिर्यग्भूतो भवेद्वामो दक्षिणो ऽपि भवेदृजुः ।।

etadeva viparyastaṃ pratyālīḍhamiti smṛtaṃ | tiryagbhūto bhavedvāmo dakṣiṇo 'pi bhavedṛjuḥ ||

गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्तरौ । स्थानं जातं भवेदेतद द्वादशाङ्गुलमायतं ।।

gulphau pārṣṇigrahau caiva sthitau pañcāṅgulāntarau | sthānaṃ jātaṃ bhavedetad dvādaśāṅgulamāyataṃ ||

ऋजुजानुर्भवेद्वामो दक्षिणः सुप्रसारितः । अथवा दक्षिणञ्जानु कुब्जं भवति निश चलं ।।

ṛjujānurbhavedvāmo dakṣiṇaḥ suprasāritaḥ | athavā dakṣiṇañjānu kubjaṃ bhavati niś calaṃ ||

दण्डायतो भवेदेष चरणः सह जानुना । एवं विकटमुद्दिष्टं द्विहस्तान्तरमायतं ।।

daṇḍāyato bhavedeṣa caraṇaḥ saha jānunā | evaṃ vikaṭamuddiṣṭaṃ dvihastāntaramāyataṃ ||

जानुनी द्विगुणे स्यातामुत्तानौ चरणावुभौ । अनेन विधियोगेन सम्पुटं परिकीर्तितं ।।

jānunī dviguṇe syātāmuttānau caraṇāvubhau | anena vidhiyogena sampuṭaṃ parikīrtitaṃ ||

किञ्चिद्विवर्तितौ पादौ समदण्डायतौ स्थिरौ । दृष्टमेव यथान्यायं षोडशाङ्गुलमायतं ।।

kiñcidvivartitau pādau samadaṇḍāyatau sthirau | dṛṣṭameva yathānyāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyataṃ ||

स्वस्तिकेनात्र कुर्वीत प्रणामं प्रथमं द्विज । कामुकं गृह्य वामेन वाणं दक्षिणकेन तु ।।

svastikenātra kurvīta praṇāmaṃ prathamaṃ dvija | kāmukaṃ gṛhya vāmena vāṇaṃ dakṣiṇakena tu ||

वैशाखे यदि वा जाते स्थितौ वाप्यथवायतौ । गुणान्तन्तु ततः कृत्वा कार्मुके प्रियकार्मुकः ।।

vaiśākhe yadi vā jāte sthitau vāpyathavāyatau | guṇāntantu tataḥ kṛtvā kārmuke priyakārmukaḥ ||

अधःकटिन्तु धनुषः फलदेशन्तु पत्रिणः । धरण्यां स्थापयित्वा तु तोलयित्वा तथैव च ।।

adhaḥkaṭintu dhanuṣaḥ phaladeśantu patriṇaḥ | dharaṇyāṃ sthāpayitvā tu tolayitvā tathaiva ca ||

भुजाभ्यामत्र कुञ्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां शुभव्रत । यस्य वाणं धनुः श्रेष्ठं पुङ्गदेशे च पत्रिणः ।।

bhujābhyāmatra kuñjābhyāṃ prakoṣṭhābhyāṃ śubhavrata | yasya vāṇaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ puṅgadeśe ca patriṇaḥ ||

विन्यासो धनुश चैव द्वादशाङ्गुलमन्तरं । ज्यया विशिष्टः कर्तव्यो नातिहीनो न चाधिकः ।।

vinyāso dhanuś caiva dvādaśāṅgulamantaraṃ | jyayā viśiṣṭaḥ kartavyo nātihīno na cādhikaḥ ||

निवेश्य कार्मुकं नभ्यां नितम्बे शरसङ्करं । उत्क्षिपेदुत्थितं हस्तमन्तरेणाक्षिकर्णयोः ।।

niveśya kārmukaṃ nabhyāṃ nitambe śarasaṅkaraṃ | utkṣipedutthitaṃ hastamantareṇākṣikarṇayoḥ ||

पूर्वेण मुष्टिना ग्राह्यस्तनाग्रे दक्षिणे शरः । हरणन्तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्वं प्रसारयेत ।।

pūrveṇa muṣṭinā grāhyastanāgre dakṣiṇe śaraḥ | haraṇantu tataḥ kṛtvā śīghraṃ pūrvaṃ prasārayet ||

नाभ्यन्तरा नैव वाह्या नोर्ध्वका नाधरा तथा । न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता ।।

nābhyantarā naiva vāhyā nordhvakā nādharā tathā | na ca kubjā na cottānā na calā nātiveṣṭitā ||

समा स्थैर्यगुणोपेता पूर्वदण्डमिव स्थिता । छादयित्वा ततो लक्ष्यं पूर्वेणानेन मुष्टिना ।।

samā sthairyaguṇopetā pūrvadaṇḍamiva sthitā | chādayitvā tato lakṣyaṃ pūrveṇānena muṣṭinā ||

उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणविनतस्थितः । स्रस्तांशे निश चलग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः ।।

urasā tūtthito yantā trikoṇavinatasthitaḥ | srastāṃśe niś calagrīvo mayūrāñcitamastakaḥ ||

ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्युरश्वसमम्भवेत । अन्तरं त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं चिवुकस्यांसकस्य च ।।

lalāṭanāsāvaktrāṃsāḥ kuryuraśvasamambhavet | antaraṃ tryaṅgulaṃ jñeyaṃ civukasyāṃsakasya ca ||

प्रथमन्त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं द्वितीये द्व्यङ्गुलं स्मृतं । तृतीये ऽङ्गुलमुदिष्टमायतञ्चिवुकांसयोः ।।

prathamantryaṅgulaṃ jñeyaṃ dvitīye dvyaṅgulaṃ smṛtaṃ | tṛtīye 'ṅgulamudiṣṭamāyatañcivukāṃsayoḥ ||

गृहीत्वा सायकं पुङ्खात्तर्जन्याङ्गुष्ठकेन तु । अनामया पुनर्गृह्य तथा मध्यमयापि च ।।

gṛhītvā sāyakaṃ puṅkhāttarjanyāṅguṣṭhakena tu | anāmayā punargṛhya tathā madhyamayāpi ca ||

तावदाकर्षयेद्वेगाद्यावद्वाणः सुपूरितः । एवं विधमुपक्रम्य मोक्तव्यं विधिवत खगं ।।

tāvadākarṣayedvegādyāvadvāṇaḥ supūritaḥ | evaṃ vidhamupakramya moktavyaṃ vidhivat khagaṃ ||

दृष्टिमुष्टिहतं लक्ष्यं भिन्द्याद्वाणेन सुव्रतः । मुक्त्वा तु पश्चिमं हस्तं क्षिपेद्वेगेन पृष्ठतः ।।

dṛṣṭimuṣṭihataṃ lakṣyaṃ bhindyādvāṇena suvrataḥ | muktvā tu paścimaṃ hastaṃ kṣipedvegena pṛṣṭhataḥ ||

एतदुच्छेदमिच्छन्ति ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज । कूर्परन्तदधः कार्यमाकृष्य तु धनुष्मता ।।

etaducchedamicchanti jñātavyaṃ hi tvayā dvija | kūrparantadadhaḥ kāryamākṛṣya tu dhanuṣmatā ||

ऊर्ध्वं विमुक्तके कार्ये लक्षश्लिष्टन्तु मध्यमं । धनुःशास्त्रविशारदैः ।।

ūrdhvaṃ vimuktake kārye lakṣaśliṣṭantu madhyamaṃ | dhanuḥśāstraviśāradaiḥ ||

ज्येष्ठस्तु सायको ज्ञेयो भवेद्द्वादशमुष्टयः । एकादश तथा कनीयान्दशमुष्टयः ।।

jyeṣṭhastu sāyako jñeyo bhaveddvādaśamuṣṭayaḥ | ekādaśa tathā kanīyāndaśamuṣṭayaḥ ||

चतुर्हस्तं धनुः श्रेष्ठं त्रयः सार्धन्तु मध्यमं । कनीयस्तु त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदातिनः ।।

caturhastaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ trayaḥ sārdhantu madhyamaṃ | kanīyastu trayaḥ proktaṃ nityameva padātinaḥ ||

अश्वे रथे गजे श्रेष्ठे तदेव परिकीर्तितं //38 ।।

aśve rathe gaje śreṣṭhe tadeva parikīrtitaṃ //38 ||