प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान काव्यो जितो देवपुरोधसा ।।

prabhavotsāhaśaktibhyāṃ mantraśaktiḥ praśasyate | prabhāvotsāhavān kāvyo jito devapurodhasā ||

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर नाविपश्चिता । अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं ।।

mantrayeteha kāryāṇi nānāptair nāvipaścitā | aśakyārambhavṛttīnāṃ kutaḥ kleśādṛte phalaṃ ||

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश चयः । अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं ।।

avijñātasya vijñānaṃ vijñātasya ca niś cayaḥ | arthadvaidhasya sandehacchedanaṃ śeṣadarśanaṃ ||

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तेश च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते ।।

sahāyāḥ sādhanopāyā vibhāgo deśakālayoḥ | vipatteś ca pratīkāraḥ pañcāṅgo mantra iṣyate ||

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं । सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं ।।

manaḥprasādaḥ śraddhā ca tathā karaṇapāṭavaṃ | sahāyotthānasampacca karmaṇāṃ siddhilakṣaṇaṃ ||

मदः प्रमादः कामश च सुप्तप्रलपितानि च । भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा ।।

madaḥ pramādaḥ kāmaś ca suptapralapitāni ca | bhindanti mantraṃ pracchannāḥ kāminyo ramatāntathā ||

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः । अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति ।।

pragalbhaḥ smṛtimānvāgmīśastre śāstre ca niṣṭhitaḥ | abhyastakarmā nṛpaterdūto bhaviturmarhati ||

निसृष्टार्थो मितार्थश च तथा शासनहारकः । सामर्थ्यात पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः ।।

nisṛṣṭārtho mitārthaś ca tathā śāsanahārakaḥ | sāmarthyāt pādato hīno dūtastu trividhaḥ smṛtaḥ ||

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं । कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश च निष्पतेत ।।

nāvijñātaṃ puraṃ śatroḥ praviśecca na śaṃsadaṃ | kālamīkṣeta kāryārthamanujñātaś ca niṣpatet ||

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात कोषमित्रबलानि च । रागापरागौ जानीयाद दृष्टिगात्रविचेष्टितैः ।।

chidrañca śatrorjānīyāt koṣamitrabalāni ca | rāgāparāgau jānīyād dṛṣṭigātraviceṣṭitaiḥ ||

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि । तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत ।।

kuryāccaturvidhaṃ stortraṃ pakṣayorubhayorapi | tapasvivyañjanopetaiḥ sucaraiḥ saha saṃvaset ||

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश चरो द्विधा । बणिक कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश चराः ।।

caraḥ prakāśo dūtaḥ syādaprakāśaś caro dvidhā | baṇik kṛṣībalo liṅgī bhikṣukādyātmakāś carāḥ ||

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते । प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत समीक्ष्य समुत्पतेत ।।

yāyādariṃ vyasaninaṃ niṣphale dūtaceṣṭite | prakṛtavyasanaṃ yatsyāttat samīkṣya samutpatet ||

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं । हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा ।।

anayādvyasyati śreyastasmāttadvyasanaṃ smṛtaṃ | hutāśano jalaṃ vyādhirdurbhikṣaṃ marakaṃ tathā ||

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं । दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत ।।

iti pañcavidhaṃ daivaṃ vyasanaṃ mānuṣaṃ paraṃ | daivaṃ puruṣakāreṇa śāntyā ca praśamannayet ||

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत । मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः ।।

utthāpitena nītyā ca mānuṣaṃ vyasanaṃ haret | mantro mantraphalāvāptiḥ kāryānuṣṭhānamāyatiḥ ||

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं । व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं ।।

āyavyayau daṇḍanītiramitrapratiṣedhanaṃ | vyasanasya pratīkāro rājyarājābhirakṣaṇaṃ ||

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः । हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत ।।

ityamātyasya karmedaṃ hanti savyasanānvitaḥ | hiraṇyadhānyavastrāṇi vāhanaṃ prajayā bhavet ||

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा । प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः ।।

tathānye dravyanicayā danti savyasanā prajā | prajānāmāpadisthānāṃ rakṣaṇaṃ koṣadaṇḍayoḥ ||

पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं । तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः ।।

paurādyāścopakurvanti saṃśrayādiha durdinaṃ | tūṣṇīṃ yuddhaṃ janatrāṇaṃ mitrāmitraparigrahaḥ ||

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत । भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः ।।

sāmantādi kṛte doṣe naśyettadvyasanācca tat | bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dānaṃ prajāmitraparigrahaḥ ||

धर्मकामादिभेदश च दुर्गसंस्कारभूषणं । कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः ।।

dharmakāmādibhedaś ca durgasaṃskārabhūṣaṇaṃ | koṣāttadvyasanāddhanti koṣamūlo hi bhūpatiḥ ||

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं । दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत ।।

mitrāmitrāvanīhemasādhanaṃ ripumardanaṃ | dūrakāryāśukāritvaṃ daṇḍāttadvyasanāddharet ||

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि । धनाद्यैर उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत ।।

sastambhayati mitrāṇi amitraṃ nāśayatyapi | dhanādyair upakāritvaṃ mitrāttadvyasanāddharet ||

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च । वाग्दण्डयोश च पारुष्यमर्थदूषणमेव च ।।

rājā savyasanī hanyādrājakāryāṇi yāni ca | vāgdaṇḍayoś ca pāruṣyamarthadūṣaṇameva ca ||

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः । आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता ।।

pānaṃ strī mṛgayā dyūtaṃ vyasanāni mahīpateḥ | ālasyaṃ stabdhatā darpaḥ pramādo dvaidhakāritā ||

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं । अनावृष्टिश च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते ।।

iti pūrvopadiṣṭañca sacivavyasanaṃ smṛtaṃ | anāvṛṣṭiś ca pīḍādau rāṣṭravyasanamucyate ||

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता । क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते ।।

viśīrṇayantraprākāraparikhātvamaśastratā | kṣīṇayā senayā naddhaṃ durgavyasanamucyate ||

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस तथा । दषितो दरसंस्थश च कोषव्यसनमुच्यते ।।

vyayīkṛtaḥ parikṣipto 'prajito 'sañcitas tathā | daṣito darasaṃsthaś ca koṣavyasanamucyate ||

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं । अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं ।।

uparuddhaṃ parikṣiptamamānitavimānitaṃ | abhūtaṃ vyādhitaṃ śrāntaṃ dūrāyātannavāgataṃ ||

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा । आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च ।।

parikṣīṇaṃ pratihataṃ prahatāgratarantathā | āśānirvedabhūyiṣṭhamanṛtaprāptameva ca ||

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च । विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च ।।

kalatragarbhannikṣiptamantaḥśalpaṃ tathaiva ca | vicchinnavīvadhāsāraṃ śūnyamūlaṃ tathaiva ca ||

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च । दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते ।।

asvāmyasaṃhataṃ vāpi bhinnakūṭaṃ tathaiva ca | duṣpārṣṇigrāhamarthañca balavyasanamucyate ||

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च । कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत ।।

daivopapīḍitaṃ mitraṃ grastaṃ śatrubalena ca | kāmakrodhādisaṃyuktamutsāhādaribhirbhavet ||

अर्थस्य दूषणं क्रोधात पारुष्यं वाक्यदण्डयोः । कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः ।।

arthasya dūṣaṇaṃ krodhāt pāruṣyaṃ vākyadaṇḍayoḥ | kāmajaṃ mṛgayā dyūtaṃ vyasanaṃ pānakaṃ striyaḥ ||

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं । असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः ।।

vākpāruṣyaṃ paraṃ loke udvejanamanarthakaṃ | asiddhasādhanaṃ daṇḍastaṃ yuktyānayennṛpaḥ ||

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान नृपः । भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं ।।

udvejayati bhūtāni daṇḍapāruṣyavān nṛpaḥ | bhūtānyudvejyamānāni dviṣatāṃ yānti saṃśrayaṃ ||

विवृद्धाः शत्रवश चैव विनाशाय भवन्ति ते । दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः ।।

vivṛddhāḥ śatravaś caiva vināśāya bhavanti te | dūṣyasya dūṣaṇārthañca parityāgo mahīyasaḥ ||

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर अर्थदूषणमुच्यते । पानात कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः ।।

arthasya nītitattvajñair arthadūṣaṇamucyate | pānāt kāryādino jñānaṃ mṛgayāto 'ritaḥ kṣayaḥ ||

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने । धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात कलहादिकं ।।

jitaśramārthaṃ mṛgayāṃ vicaredrakṣite vane | dharmārthaprāṇamāśādi dyūte syāt kalahādikaṃ ||

कालातिपातो धर्मार्थपी.रा स्त्रीव्यसनाद्भवेत । पानदोषात प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश चयः ।।

kālātipāto dharmārthapī.rā strīvyasanādbhavet | pānadoṣāt prāṇanāśaḥ kāryākāryāviniś cayaḥ ||

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत । स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं ।।

skandhāvāraniveśajño nimittajño ripuṃ jayet | skandhāvārasya madhye tu sakoṣaṃ nṛpatergṛhaṃ ||

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं । राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत ।।

maulībhūtaṃ śreṇisuhṛddviṣadāṭavikaṃ balaṃ | rājaharmyaṃ samāvṛtya krameṇa viniveśayet ||

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः । परिभ्रमेच्चत्वरांश च मण्डलेन वहिर निशि ।।

sainyaikadeśaḥ sannaddhaḥ senāpatipuraḥsaraḥ | paribhrameccatvarāṃś ca maṇḍalena vahir niśi ||

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः । निर्गच्छेत प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः ।।

vārtāḥ svakā vijānīyāddarasīmāntacāriṇaḥ | nirgacchet praviśeccaiva sarva evopalakṣitaḥ ||

सामदानं च भेदश च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं । मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान ।।

sāmadānaṃ ca bhedaś ca daṇḍopekṣendrajālakaṃ | māyopāyāḥ sapta pare nikṣipetsādhanāya tān ||

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात । मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं ।।

caturvidhaṃ smṛtaṃ sāma upakārānukīrtanāt | mithaḥsambanhdakathanaṃ mṛdupūrvaṃ ca bhāṣaṇaṃ ||

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं । यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः ।।

āyāte darśanaṃ vācā tavāhamiti cārpaṇaṃ | yaḥ samprāptadhanotsarga uttamādhamamadhyamaḥ ||

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं । द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं ।।

pratidānaṃ tadā tasya gṛhītasyānumodanaṃ | dravyadānamapūrvaṃ ca svayaṅgrāhapravartanaṃ ||

देयश च प्रतिमोक्षश च दानं पञ्चविधं स्मृतं । स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा ।।

deyaś ca pratimokṣaś ca dānaṃ pañcavidhaṃ smṛtaṃ | sneharāgāpanayanasaṃharṣotpādanaṃ tathā ||

मिथो भेदश च भेदज्ञैर भेदश च त्रिविधः स्मृतः । बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः ।।

mitho bhedaś ca bhedajñair bhedaś ca trividhaḥ smṛtaḥ | badho 'rthaharaṇaṃ caiva parikleśastridhā damaḥ ||

प्रकाशश्चाप्रकाशश च लोकद्विष्टान प्रकाशतः । उद्विजेत हतैर लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते ।।

prakāśaścāprakāśaś ca lokadviṣṭān prakāśataḥ | udvijeta hatair lokasteṣu piṇḍaḥ praśasyate ||

विशेषेणोपनिषिद्योगैर हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः । जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात सामोत्तरं वशे ।।

viśeṣeṇopaniṣidyogair hanyācchastrādinā dviṣaḥ | jātimātraṃ dvijaṃ naiva hanyāt sāmottaraṃ vaśe ||

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव । ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः ।।

pralimpanniva cetāṃsi dṛṣṭvāsādhu pibanniva | grasannivāmṛtaṃ sāma prayuñjīta priyaṃ vacaḥ ||

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः । राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस तथा ।।

mithyābhiśastaḥ śrīkāma āhūyāpratimānitaḥ | rājadveṣī cātikara ātmasambhāvitas tathā ||

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः । अकारणात परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः ।।

vicchinnadharmakāmārthaḥ kruddho mānī vimānitaḥ | akāraṇāt parityaktaḥ kṛtavairo 'pi sāntvitaḥ ||

हृतद्रव्यकलत्रश च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः । एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान सुशङ्कितान ।।

hṛtadravyakalatraś ca pūjārho 'pratipūjitaḥ | etāṃstu bhedayecchatrau sthitānnityān suśaṅkitān ||

आगतान पूजयेत कामैर निजांश च प्रशमन्नयेत । सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं ।।

āgatān pūjayet kāmair nijāṃś ca praśamannayet | sāmadṛṣṭānusandhānamatyugrabhayadarśanaṃ ||

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः । मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते ।।

pradhānadānamānaṃ ca bhedopāyāḥ prakīrtitāḥ | mitraṃ hataṃ kāṣṭhamiva ghuṇajagdhaṃ viśīryate ||

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन । मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत ।।

triśaktirdeśakālajño daṇḍenāstaṃ nayedarīn | maitrīpradhānaṃ kalyāṇabuddhiṃ sāntvena sādhayet ||

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया । दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान पुत्रभ्रातादि सामतः ।।

lubdhaṃ kṣīṇañca dānena mitrānanyonyaśaṅkayā | daṇḍasya darśanādduṣṭān putrabhrātādi sāmataḥ ||

दानभेदैश चमूमुख्यान योधान जनपददिकान । सामान्ताटविकान भेददण्डाभ्यामपराद्धकान ।।

dānabhedaiś camūmukhyān yodhān janapadadikān | sāmāntāṭavikān bhedadaṇḍābhyāmaparāddhakān ||

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर नरैः । पुमान स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः ।।

devatāpratimānantu pūjayāntargatair naraiḥ | pumān strīvastrasaṃvīto niśi cādbhutadarśanaḥ ||

वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी । कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं ।।

vetālolkāpiśācānāṃ śivānāṃ ca svarūpakī | kāmato rūpadhāritvaṃ śastrāgnyaśmāmbuvarṣaṇaṃ ||

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य अमानुषी । जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां ।।

tamo 'nilo 'nalo megha iti māyā hy amānuṣī | jaghāna kīcakaṃ bhīma āsthitaḥ strīrūpatāṃ ||

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं । उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश च हिडिम्बया ।।

anyāye vyasane yuddhe pravṛttasyānivāraṇaṃ | upekṣeyaṃ smṛtā bhrātopekṣitaś ca hiḍimbayā ||

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं । दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां ।।

meghāndhakāravṛṣṭyagniparvatādbhutadarśanaṃ | darasthānaṃ ca sainyānāṃ darśanaṃ dhvajaśālināṃ ||

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं । इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत ।।

chinnapāṭitabhinnānāṃ saṃsṛtānāṃ ca darśanaṃ | itīndrajālaṃ dviṣatāmbhotyarthamupakalpayet ||