स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।।

svāmyamātyañca rāṣṭrañca durgaṃ koṣo balaṃ suhṛt | parasparopakārīdaṃ saptāṅgaṃ rājyamucyate ||

राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत सदा । कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।।

rājyāṅgānāṃ varaṃ rāṣṭraṃ sādhanaṃ pālayet sadā | kulaṃ śīlaṃ vayaḥ sattvaṃ dākṣiṇyaṃ kṣiprakāritā ||

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता । दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता ।।

avisaṃvāditā satyaṃ vṛddhasevā kṛtajñatā | daivasampannatā buddhirakṣudraparivāratā ||

शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता । दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता ।।

śakyasāmantatā caiva tathā ca dṛḍhabhaktitā | dīrghadarśitvamutsāhaḥ śucitā sthūlalakṣitā ||

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश च नृपतेर्गुणाः । प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं ।।

vinītatvaṃ dhārmikatā sādhoś ca nṛpaterguṇāḥ | prakhyātavaṃśamakrūraṃ lokasaṅgrāhiṇaṃ śuciṃ ||

कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः । वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान वशी ।।

kurvītātsahitāṅkṣī paricāraṃ mahīpatiḥ | vāgmī pragalbhaḥ smṛtimānudagro balavān vaśī ||

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः । पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया ।।

netā daṇḍasya nipuṇaḥ kṛtaśilpaparigrahaḥ | parābhiyogaprasahaḥ sarvaduṣṭapratikriyā ||

प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित । गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित ।।

pravṛttānvavekṣī ca sandhivigrahatattvavit | gūḍhamantrapracārajño deśakālavibhāgavit ||

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित । क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः ।।

ādātā samyagarthānāṃ viniyoktā ca pātravit | krodhalobhabhayadrohadambhacāpalavarjitaḥ ||

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः । वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः ।।

paropatāpapaiśūnyamātsaryerṣānṛtātigaḥ | vṛddhopadeśasampannaḥ śakto madhuradarśanaḥ ||

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः । कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः ।।

guṇānurāgasthitimānātmasampadguṇāḥ smṛtāḥ | kulīnāḥ śucayaḥ śūrāḥ śrutavanto 'nurāgiṇaḥ ||

दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः । सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः ।।

daṇḍanīteḥ prayoktāraḥ sacivāḥ syurmahīpateḥ | suvigraho jānapadaḥ kulaśīkakalānvitaḥ ||

वाग्मी प्रगल्भश चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान । स्तम्भचापलहीनश च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः ।।

vāgmī pragalbhaś cakṣuṣmānutsāhī pratipattimān | stambhacāpalahīnaś ca maitraḥ kleśasahaḥ śuciḥ ||

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः । कृतशिल्पश च दक्षश च प्रज्ञावान धारणान्वितः ।।

satyasattvadhṛtisthairyaprabhāvārogyasaṃyutaḥ | kṛtaśilpaś ca dakṣaś ca prajñāvān dhāraṇānvitaḥ ||

दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत । स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश चयः ।।

dṛḍhabhaktirakartā ca vairāṇāṃ sacivo bhavet | smṛtistatparatārtheṣu cittajño jñānaniś cayaḥ ||

दृढता मन्त्रगुप्तिश च मन्त्रिसम्पत प्रकीर्तिता । त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात पुरोहितः ।।

dṛḍhatā mantraguptiś ca mantrisampat prakīrtitā | trayyāṃ ca daṇḍanītyāṃ ca kuśalaḥ syāt purohitaḥ ||

अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं । साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान ।।

atharvadevavihitaṃ kuryācchāntikapauṣṭikaṃ | sādhutaiṣāmamātyānāṃ tadvidyaiḥ saha buddhimān ||

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं । स्वजनेभ्यो विजानीयात कुलं स्थानमवग्रहं ।।

cakṣuṣmattāṃ ca śilpañca parīkṣeta guṇadvayaṃ | svajanebhyo vijānīyāt kulaṃ sthānamavagrahaṃ ||

परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां । गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा ।।

parikarmasu dakṣañca vijñānaṃ dhārayiṣṇutāṃ | guṇatrayaṃ parīkṣeta prāgalabhyaṃ prītitāṃ tathā ||

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां । उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां ।।

kathāyogeṣu buddhyeta vāgmitvaṃ satyavāditāṃ | utasāhaṃ ca prabhāvaṃ ca tathā kleśasahiṣṇutāṃ ||

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत । भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः ।।

dhṛtiṃ caivānurāgaṃ ca sthairyañcāpadi lakṣayet | bhaktiṃ maitrīṃ ca śaucaṃ ca jānīyādvyavahārataḥ ||

संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च । अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं ।।

saṃvāsibhyo balaṃ sattvamārogyaṃ śīlameva ca | astabdhatāmacāpalyaṃ vairāṇāṃ cāpyakīrtanaṃ ||

प्रत्यक्षतो विजानीयाद भद्रतां क्षुद्रतामपि । फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः ।।

pratyakṣato vijānīyād bhadratāṃ kṣudratāmapi | phalānumeyāḥ sarvatra parokṣaguṇavṛttayaḥ ||

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता । गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर जनपदैर युता ।।

śasyākaravatī puṇyā khanidravyasamanvitā | gohitā bhūrisalilā puṇyair janapadair yutā ||

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये ।।

ramyā sakuñjarabalā vāristhalapathānvitā | adevamātṛkā ceti śasyate bhūribhūtaye ||

शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः । सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः ।।

śūdrakāruvaṇikprāyo mahārambhaḥ kṛṣī balaḥ | sānurāgo ripudveṣī pīḍāsahakaraḥ pṛthuḥ ||

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान बली । ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः ।।

nānādeśyaiḥ samākīrṇo dhārmikaḥ paśumān balī | īdṛkjanapadaḥ śasto 'mūrkhavyasanināyakaḥ ||

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं । पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं ।।

pṛthusīmaṃ mahākhātamuccaprākāratoraṇaṃ | puraṃ samāvasecchailasarinmaruvanāśrayaṃ ||

जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत । औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट ।।

jalavaddhānyadhanavaddurgaṃ kālasahaṃ mahat | audakaṃ pārvataṃ vārkṣamairiṇaṃ dhanvinaṃ ca ṣaṭ ||

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः । धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये ।।

īpsitadravyasampūrṇaḥ pitṛpaitāmahocitaḥ | dharmārjito vyayasahaḥ koṣo dharmādivṛddhaye ||

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर वृतः ।।

pitṛpaitāmaho vaśyaḥ saṃhato dattavetanaḥ | vikhyātapauruṣo janyaḥ kuśulaḥ śakunair vṛtaḥ ||

नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः । नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः ।।

nānāprahaṇopeto nānāyuddhaviśāradaḥ | nānāyodhasamākīrṇau nīrājitahayadvipaḥ ||

प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः । अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः ।।

pravāsāyāsaduḥkheṣu yuddheṣu ca kṛtaśramaḥ | advaidhakṣatriyaprāyo daṇḍo daṇḍavatāṃ mataḥ ||

योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं । आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं ।।

yogavijñānasattvārūḍhyaṃ mahāpakṣaṃ priyamvadaṃ | āyātikṣamamadvaidhaṃ mitraṃ kurvīta satkulaṃ ||

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा । वाक सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः ।।

dūrādevābhigamanaṃ spaṣṭārthahṛdayānugā | vāk satkṛtya pradānañca trividho mitrasaṅgrahaḥ ||

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं । औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं ।।

dharmakāmārthasaṃyogo mitrāttu trividhaṃ phalaṃ | aurasaṃ tatra sannaddhaṃ tathā vaṃśakramāgataṃ ||

रक्षितं व्यसनेभ्यश च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं । मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता ।।

rakṣitaṃ vyasanebhyaś ca mitraṃ jñeyaṃ caturvidhaṃ | mitre guṇāḥ satyatādyāḥ samānasukhadukhatā ||

वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं । दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता ।।

vakṣye 'nujīvināṃ vṛtte sevī seveta bhūpatiṃ | dakṣatā bhadratā dārḍhyaṃ kṣāntiḥ kleśasahiṣṇutā ||

सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं । यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात ।।

santoṣaḥ śīlamutsāho maṇḍayatyanujīvinaṃ | yathākālamupāsīta rājānaṃ sevako nayāt ||

परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत । विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज ज्यायसा सह ।।

parasthānagamaṃ krauryamauddhatyaṃ matsarantyajet | vigṛhya kathanaṃ bhṛtyo na kuryāj jyāyasā saha ||

गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत । रक्ताद वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं ।।

guhyaṃ marma ca mantrañca na ca bhartuḥ prakāśayet | raktād vṛttiṃ samīheta viraktaṃ santyajennṛpaṃ ||

अकार्ये प्रतिषेधश च कार्ये चापि प्रवर्तनं । सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां ।।

akārye pratiṣedhaś ca kārye cāpi pravartanaṃ | saṅkṣepāditi sadvṛttaṃ bandhumitrānujīvināṃ ||

आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत । आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च ।।

ājīvyaḥ sarvasattvānāṃ rājā parjanyavadbhavet | āyadvāreṣu cāptyarthaṃ dhanaṃ cādadatīti ca ||

कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान सर्वकर्मसु । कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं ।।

kuryādudyogasampannānadhyakṣān sarvakarmasu | kṛṣirvaṇikpatho durgaṃ setuḥ kuñjarabandhanaṃ ||

खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं । अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत ।।

khanyākarabalādānaṃ śūnyānāṃ ca niveśanaṃ | aṣṭavargamimaṃ rājā sādhuvṛtto 'nupālayet ||

आमुक्तिकेभ्यश चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात । पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं ।।

āmuktikebhyaś caurebhyaḥ paurebhyo rājavallabhāt | pṛthivīpatilobhācca prajānāṃ pañcadhā bhayaṃ ||

अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः । अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत ।।

avekṣyaitadbhayaṃ kāle ādadīta karaṃ nṛpaḥ | abhyantaraṃ śarīraṃ svaṃ vāhyaṃ rāṣṭrañca rakṣayet ||

दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः । स्त्रियः पुत्रांश च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन ।।

daṇḍāṃsta daṇḍayedrājā svaṃ rakṣecca viṣāditaḥ | striyaḥ putrāṃś ca śatrubhyo viśvasenna kadācana ||